sygn. I KZP 10/08 30 czerwca 2008 Sąd Najwyższy

Uchwała siedmiu sędziów SN z 30 czerwca 2008, sygn. I KZP 10/08

Najważniejsze informacje

W skrócie

Wynik oddalono kasację jako oczywiście bezzasadną
Typ sprawy sprawa karna
Etap postępowanie kasacyjne przed Sądem Najwyższym
Tryb rozprawa
Tematy
wymuszenie rozbójnicze / art. 282 k.k. przywłaszczenie / art. 284 § 2 k.k. kradzież / art. 278 § 1 k.k. rozbój / art. 280 § 1 k.k.
Role w sprawie
oskarżony pokrzywdzony prokurator inspektor PIP skazany
Data orzeczenia 30 czerwca 2008
Sąd Sąd Najwyższy
Wydział Izba Karna, Wydział I
Przewodniczący Prezes SN Lech Paprzycki
UCHWAŁA SKŁADU SIEDMIU SĘDZIÓW Z DNIA 30 CZERWCA 2008 R. I KZP 10/08 Zakresy znaczeniowe zwrotów: „przemoc wobec osoby”, użytego w art. 280 § 1 k.k. i „gwałt na osobie”, użytego w art. 130 § 3 k.w. – są tożsa- me. Przewodniczący: Prezes SN L. Paprzycki. Sędziowie SN: J. Grubba, P. Hofmański, W. Kozielewicz, R. Sądej, J. Skwierawski (sprawozdawca), S. Zabłocki. Prokurator Prokuratury Krajowej: A. Herzog. Sąd Najwyższy – Izba Karna w sprawie Dariusza Ł., po rozpoznaniu przekazanego na podstawie art. 441 § 1 k.p.k. w zw. z art. 518 k.p.k. przez Sąd Najwyższy w składzie trzech sędziów – postanowieniem z dnia 21 lu- tego 2008 r. – do rozstrzygnięcia powiększonemu składowi Sądu Najwyż- szego zagadnienia prawnego wymagającego zasadniczej wykładni ustawy: „Czy zakresy znaczeniowe pojęć «przemoc» użytego w art. 280 § 1 k.k. oraz «gwałt na osobie» użytego w art. 130 § 3 k.w. są tożsame?” uchwalił udzielić odpowiedzi jak wyżej. U Z A S A D N I E N I E Zagadnienie prawne przedstawione powiększonemu składowi Sądu Najwyższego powstało w związku z wątpliwościami dotyczącymi prawnej oceny następującego stanu faktycznego. 2 Dariusz Ł. oskarżony został o to, że „... po uprzednim użyciu przemo- cy w postaci przytrzymywania za ręce Haliny W. doprowadził ją do stanu bezbronności ...” i zabrał jej portfel z dowodem osobistym oraz pieniądze w kwocie 6 zł, wyrządzając szkodę w wysokości 16 zł i działając w warunkach powrotu do przestępstwa – to jest o przestępstwo określone w art. 280 § 1 k.k. i art. 275 § 1 k.k. w zw. z art. 64 § 2 k.k. Sąd Rejonowy w O. wyrokiem z dnia 1 grudnia 2006 r. uznał oskar- żonego za winnego zarzuconego mu czynu, przyjmując, że nie doprowadził on pokrzywdzonej do stanu bezbronności i nie dokonał zaboru dowodu osobistego – i skazał go za przestępstwo określone w art. 280 § 1 k.k. w zw. z art. 64 § 2 k.k. na karę 4 lat pozbawienia wolności. Po rozpoznaniu apelacji wniesionej przez oskarżonego, w której pod- niósł on m. in. zarzut błędu w ustaleniach faktycznych, polegającego na przyjęciu, że użył wobec pokrzywdzonej przemocy, Sąd Okręgowy w O. wyrokiem z dnia 20 marca 2007 r. utrzymał zaskarżony wyrok w mocy, uznając apelację za oczywiście bezzasadną. W kasacji od wyroku Sądu Okręgowego obrońca skazanego sformu- łował zarzut „rażącego naruszenia art. 280 § 1 k.k. oraz art. 119 § 1 k.w. w zw. z art. 130 § 3 k.w. (...), polegającego na błędnej wykładni wskazanych wyżej przepisów, co w konsekwencji doprowadziło do przypisania skaza- nemu sprawstwa przestępstwa określonego w art. 280 § 1 k.k., podczas gdy prawidłowa wykładnia wskazanych przepisów i ustalone prawidłowo okoliczności faktyczne czynu popełnionego przez skazanego, który nie działał wobec pokrzywdzonej w sposób wskazany w art. 130 § 3 k.w., wskazują, iż skazany powinien odpowiadać za popełnienie wykroczenia z art. 119 § 1 k.w.”. W pisemnej odpowiedzi na kasację, podobnie jak w wystąpieniu na rozprawie kasacyjnej, prokurator wniósł o oddalenie kasacji. 3 Sąd Najwyższy w składzie wyznaczonym do rozpoznania kasacji stwierdził, że zasadniczej wykładni ustawy wymaga zagadnienie prawne, którego istotę zawarł w przytoczonym wyżej pytaniu, i tak sprecyzowane zagadnienie przedstawił powiększonemu składowi tego Sądu. W uzasadnieniu postanowienia przekazującego zagadnienie zapre- zentowano – na tle zmieniającego się stanu prawnego, począwszy od Ko- deksu karnego z 1932 r. – orzecznictwo i poglądy doktryny w kwestii doty- czącej zakresu znaczeniowego pojęć: „gwałt” i „przemoc” oraz zwrotów: „gwałt na osobie” i „przemoc wobec osoby”. Wskazano na istotne rozbież- ności interpretacyjne, powstałe z chwilą wejścia w życie kodeksu karnego z 1997 r. w związku z rezygnacją z posługiwania się w określeniu przestęp- stwa rozboju (a także kradzieży rozbójniczej) znamieniem „gwałt na osobie” i wprowadzeniem w jego miejsce znamienia „przemoc wobec osoby” – z jednoczesnym pozostawieniem w art. 130 § 3 k.w. zwrotu „gwałt na osobie” jako jednego z zachowań sprawcy, wyłączających stosowanie art. 119 i art. 120 tego kodeksu. Zakwestionowano niesynonimiczny kierunek wykładni przyjętej w uchwale z dnia 21 marca 2007 r. (I KZP 39/06, OSNKW 2007, z. 4, poz. 30 – w dalszym tekście: uchwała), w której Sąd Najwyższy przy- chylił się do wyrażanego w orzecznictwie i doktrynie poglądu stwierdzając, iż „pojęcie „gwałt na osobie”, zawarte w art. 130 § 3 k.w., oznacza kwalifi- kowaną formę przemocy wobec osoby, charakteryzującą się użyciem siły fizycznej o natężeniu stwarzającym niebezpieczeństwo dla życia lub zdro- wia” – uznając tym samym za nietrafny pogląd o braku podstaw do zróżni- cowania pojęć „gwałt” i „przemoc”, prezentowany również w orzecznictwie i nauce prawa karnego. Zdaniem Sądu przedstawiającego zagadnienie, nadmierne znaczenie przydano w uchwale dyrektywie języka specjalnego w sytuacji, w której synonimiczność pojęć „gwałt” i „przemoc” w języku ogólnym i w uniwersalnym języku prawnym nie budzi wątpliwości, a ustawy karne nie zawierają legalnych definicji tych pojęć. Zbagatelizowano też fakt 4 istnienia przeciwstawnych w tej kwestii poglądów twierdząc, że „zawsze” różnicowano omawiane pojęcia, i przeceniono jednocześnie znaczenie wy- powiedzi różnicujących je w okresie obowiązywania Kodeksu karnego z 1969 r. dla rozważań prowadzonych na gruncie Kodeksu karnego z 1997 r., a więc w istotnie zmienionym stanie prawnym. Tymczasem właśnie z powodu tej zmiany „wyrażone w ówczesnym kontekście prawnym poglądy nie mogą stanowić wzorca dla wypracowania dyrektywy języka specjalnego (prawniczego) na gruncie obecnego, zgoła odmiennego stanu prawnego” w zakresie relacji między pojęciami „gwałt” i „przemoc”. Podniesiony w uchwale argument, wynikający z analizy relacji tych pojęć użytych w art. 166 i art. 280 § 1 k.k. i wskazujący na zakaz wykładni synonimicznej, nie jest równie istotny w wypadku pojęć użytych w różnych aktach prawnych (art. 280 § 1 k.k. i art. 130 § 3 k.w.), zwłaszcza że zakaz ten jest tylko po- stulatem skierowanym do ustawodawcy, a sama zasada zakazu nadawa- nia różnym zwrotom jednakowego znaczenia „nie ma charakteru bez- względnego i dopuszczalne są od niej odstępstwa, właśnie szczególnie na płaszczyźnie różnych aktów prawnych”. W sytuacji niejednoznacznego rezultatu wykładni językowej, argu- menty natury systemowej i funkcjonalnej sprzeciwiają się możliwości zaak- ceptowania wykładni niesynonimicznej. Rozbój nie był nigdy czynem „prze- połowionym”, a treść art. 280 § 1 k.k a (...) spowodowana była po- trzebą rozgraniczenia pomiędzy przestępstwami rozboju a kradzieży zu- chwałej”. Linia ta uległa dezaktualizacji, o czym przekonuje nawiązanie w uzasadnieniu rządowego projektu kodeksu karnego do konstrukcji prze- stępstwa rozboju w Kodeksie karnym z 1932 r. Ponadto, nawet w okresie obowiązywania Kodeksu karnego z 1969 r. prezentowano w orzecznictwie pogląd, że art. 210 § 1 tego kodeksu znajduje zastosowanie także w wy- padku naruszenia nietykalności cielesnej, jeżeli in concreto jest to wystar- czające do pozbawienia pokrzywdzonego woli przeciwdziałania zaborowi mienia. Motywy ustawodawcze „jednoznacznie wskazują, że intencją twór- ców kodeksu karnego nie było przeprowadzenie zabiegu kontrawencjonali- zacji przestępstwa rozboju”, a zastąpienie pojęcia „gwałt” pojęciem „prze- moc” świadczy o rozszerzeniu penalizacji, w tym także na zachowania określone w art. 208 k.k. z 1969 r. Zaakceptowanie uchwały prowadziłoby do konsekwencji „absurdalnych”: kradzież rzeczy o wartości do 250 zł, do- konana z użyciem przemocy nie stanowiącej gwałtu byłaby wykroczeniem, 7 natomiast kradzież rzeczy takiej samej wartości, w połączeniu z samą tylko groźbą użycia gwałtu stanowiłaby przestępstwo – podobnie jak doprowa- dzenie pokrzywdzonego do stanu bezbronności „na przykład w wyniku de- monstracji siły przez liczną grupę sprawców”. Oznaczałoby to wprowadze- nie dodatkowego – obok wartości mienia – kryterium „przepołowienia” w postaci stopnia nasilenia przemocy, i to „nie w wyniku jakichkolwiek zmian dokonanych w kodeksie wykroczeń, lecz w wskutek modyfikacji znamion przestępstwa rozboju w Kodeksie karnym z 1997 r.”, co „wydaje się świad- czyć jedynie o niekonsekwencji ustawodawcy, który zaniedbał stosownej nowelizacji art. 130 § 3 k.w.”. Nie ma zatem podstaw do różnicowania zna- czeń omawianych pojęć. Nie można też zgodzić się z wyrażoną w uchwale tezą, że niesynonimiczna wykładnia dominuje w orzecznictwie, ponieważ po wydaniu uchwały z dnia 16 marca 1999 r. (I KZP 32/98) sądy wielokrot- nie prezentowały przeciwstawne stanowisko. Sąd Najwyższy zważył, co następuje. Problem przedstawiony powiększonemu składowi Sądu Najwyższego był już przedmiotem wykładni, stanowił bowiem istotę uchwały Sądu Naj- wyższego z dnia 21 marca 2007 r., podjętej w sprawie I KZP 39/06 – w dalszych rozważaniach zwanej uchwałą. Nie ma to jednak wpływu na oce- nę dopuszczalności wystąpienia z pytaniem prawnym, skoro spełnione zo- stały wszystkie ustawowe warunki przedstawienia zagadnienia prawnego. W uzasadnieniu stanowiska krytycznego wobec wykładni przyjętej w uchwale przedstawiono liczne i ważkie argumenty, nie będące przedmio- tem dotychczasowych rozważań. Ich wartość i znaczenie dla omawianej problematyki wymagają wnikliwej analizy, bo proces wykładni nie może być uznany za zakończony, jeżeli poza zakresem niezbędnych rozważań mery- torycznych pozostały istotne racje i argumenty nieuwzględnione lub w ogó- le niedostrzeżone przez interpretatora. W rezultacie ponowionych rozwa- żań należy wówczas rozstrzygnąć w przedmiocie ich zasadności i możli- 8 wości wpływu na zmianę dotychczasowej wykładni. Nie budzi więc wątpli- wości zarówno istnienie zagadnienia prawnego wymagającego zasadniczej wykładni ustawy, jak i doniosłość tego zagadnienia dla rozbieżnej nadal praktyki stosowania prawa. W tej ostatniej kwestii wystarczy wskazać, że w niniejszej sprawie Sądy orzekały sprzecznie z treścią uchwały, a wątpliwo- ści Sądu Najwyższego przedstawiającego zagadnienie dotyczą jej podsta- wowych założeń interpretacyjnych. W postanowieniu Sądu Najwyższego wskazano art. 441 § 1 k.p.k. w zw. z art. 518 k.p.k. jako podstawę wystąpienia z zagadnieniem prawnym. Nie ma jednak potrzeby sięgania do odpowiedniego stosowania przepisów o postępowaniu odwoławczym. Sąd Najwyższy dysponuje – na podstawie art. 59 ustawy o Sądzie Najwyższym – bezpośrednim uprawnieniem do przedstawienia zagadnienia prawnego do rozstrzygnięcia składowi siedmiu sędziów tego Sądu, jeżeli „rozpoznając kasację lub inny środek odwoław- czy, poweźmie poważne wątpliwości co do wykładni prawa”. Taka właśnie sytuacja powstała w niniejszej sprawie, co trafnie dostrzegł prokurator. Istotą pytania sprecyzowanego w postanowieniu jest możliwość po- twierdzenia lub wykluczenia tożsamości zakresu znaczeniowego pojęcia „przemoc” i zwrotu „gwałt na osobie”. W art. 280 § 1 k.k., podobnie jak w art. 281 k.k., użyto jednak zwrotu „przemoc wobec osoby” – a zatem pomi- nięcie w pytaniu tej dookreślającej części, przy zachowaniu w całości zwro- tu użytego w art. 130 § 3 k.w., jest niekonsekwentne. Zwrot „przemoc wo- bec osoby” określa jeden ze sposobów dokonania kradzieży, kwalifikowa- nej z tego powodu jako rozbój (art. 280 § 1) lub kradzież rozbójnicza (art. 281), a zwrot „gwałt na osobie” użyty został w art. 130 § 3 k.w. w ścisłym związku ze znamionami czynów określonych we wskazanych przepisach kodeksu karnego. Można wprawdzie twierdzić, że przedmiotem niniejszych rozważań nie ma być – jak zdaje się wynikać z uzasadnienia postanowienia – zagad- 9 nienie tożsamości tych zwrotów, lecz samych pojęć „przemoc” i „gwałt”, bo tylko one różnicują te zwroty, ujawniając – przez odmienność użytych pojęć – przedstawione wątpliwości. Byłoby to jednak błędne stwierdzenie. Kwe- stia znaczenia tych pojęć może być bowiem odrębnym zagadnieniem inter- pretacyjnym wtedy, kiedy odpowiadające im przedmiotowo zachowania nie są skierowane bezpośrednio przeciwko osobie, lecz stanowią znamię czy- nu pozostające w innym kontekście normatywnym. Zasadnicze znaczenie ma natomiast – dla ustalenia relacji między ich zakresami znaczeniowymi – fakt niewątpliwego ograniczenia ich warunkiem użycia siły fizycznej „wobec osoby” czy „na osobie”. To prawda, że oba te zwroty mają z pewnością jednakowe znaczenie w kontekście, w jakim zostały użyte, bo różni je jedy- nie gramatyczna forma dostosowująca do poprzedzających je pojęć. Przy- imek „na” pełni w tym zwrocie funkcję identyczną jak przyimek „wobec” (w sensie: w stosunku do kogoś – a nie, w obecności kogoś), i z tego powodu oba te zwroty rzeczywiście nie różnią się znaczeniowo. Jednakże właśnie fakt użycia zwrotów niewątpliwie ograniczających zakres znaczeniowy po- jęć, które dookreślają, stanowi istotę omawianej kwestii. Okoliczność, że formułujący pytanie wskazuje w nim konkretne przepisy, w których użyto omawiane zwroty, nie czyni niniejszego zastrzeżenia bezprzedmiotowym, a to ze względu na wymaganą precyzję pytania i udzielanej odpowiedzi. Z drugiej strony, poczynione wyżej uwagi nie oznaczają, że same pojęcia „przemoc” i „gwałt” pozostać mogą poza niniejszymi rozważaniami, skoro bez rozpoznania ich znaczeń odtworzenie ich sensu „kontekstowego” nie byłoby w ogóle możliwe. Zwolennicy stanowiska wyrażonego w uchwale zgodni są z oponen- tami co do tego, że w języku ogólnym (oficjalnym) pojęcia „gwałt” i „prze- moc” rozumiane są synonimicznie. W uchwale relacje między tymi poję- ciami określono ostrożnie jako „zakresowo w znacznej części nakładające się na siebie” co wynika najpewniej z nieostrych, opisowych określeń tych 10 pojęć w literaturze słownikowej. Można wprawdzie spostrzec, że fonetycz- na dynamika słowa „gwałt” sugerować może zdarzenie o bardziej inten- sywnym i szybszym przebiegu, jednakże odczucie takie pozostaje bez wpływu na ocenę zakresu znaczeniowego obu pojęć, skoro każde z nich użycie siły fizycznej traktuje jako najistotniejszą cechę pojęcia, bez różni- cowania stopnia użytej siły i tempa zdarzeń. Nie ma powodu, aby powtarzać w tym miejscu liczne, przytoczone w uchwale źródła słownikowe, ujęte tam szeroko, od najdawniejszych do współczesnych, wraz z podaną w nich charakterystyką obu pojęć. Uwzględnienie nieostrości opisów obu z nich pozwala – z porzuceniem przesadnej ostrożności – stwierdzić, że muszą być uznane bez żadnych zastrzeżeń za synonimy (tak właśnie wprost w: A. Kubiak-Sokół: Słownik synonimów, Warszawa 2007, s. 140: synonimem „przemocy” jest „gwałt (wymuszenie)”. W: A. Bańkowski: Słownik etymologicznym języka polskie- go, Warszawa 2000, t. II, pojęcie „przemoc” uznano za „nowotwór od przemóc”, dodając: „Ulubione słowo poetów romantycznych, którzy to (do- piero) zrobili z niego poetycki synonim do gwałt w sensie „bezprawne, nie- godziwe nadużycie siły (fizycznej, militarnej) w celu pokrzywdzenia słab- szego, przymuszenia go do czegoś wbrew jego woli” (s. 867). Wyrażenie „gwałt” (z niem. Gewalt) jest germanizmem obecnym w języku polskim przynajmniej od XIV w., a w XVI w. zakres jego używania był już znaczny (op. cit. t. I, s 505). Można mieć zatem wątpliwości, czy istotnie „źródeł utożsamiania „przemocy” z „gwałtem” doszukiwać się najprawdopodobniej trzeba w dwojakim rozumieniu pojęcia zaczerpniętego z niemieckiej nauki prawa karnego” (K. Daszkiewicz-Paluszyńska: Groźba w polskim prawie karnym, Warszawa 1958, s. 85 – 86), skoro w XX w. pojęcie „gwałt” od dawna funkcjonowało trwale w języku polskim obok pojęcia „przemoc”, i miało w nim ustalone znaczenie. Z obu tych pojęć korzystał ustawodawca, sięgając najpewniej wprost do języka ogólnego. 11 Istotę opisów słownikowych tych pojęć odzwierciedla dobrze treść odpowiednich haseł w: M. Szymczaka red.: Słownik języka polskiego, War- szawa 1984, gdzie „gwałt” to „przemoc, bezprawie popełnione przy użyciu siły fizycznej lub moralnej” (t. I, s. 715), a „przemoc” to „siła przeważająca czyjąś siłę, fizyczna przewaga wykorzystywana do czynów bezprawnych dokonywanych na kimś, czyny bezprawne dokonane z użyciem fizycznego przymusu; gwałt” (t. II, s. 986). W tym samym miejscu przysłówek „przemo- cą” oznacza: „używając siły fizycznej wbrew czyjejś woli; wziąć, zabrać coś komuś przemocą” – a przysłówek „gwałtem” oznacza: „siłą, przemocą”. Nie ulega wątpliwości, że wszystkie uwzględnione źródła ustalają takie treści omawianych pojęć, które respektują tradycyjne, ugruntowane współcześnie praktyczne zachowania językowe i powszechne czy przeważające poczu- cie języka. Nie należy do nich szczególna precyzja w określaniu granic za- kresu znaczeniowego, jakiej wymagać należy w specjalnym języku praw- nym zwłaszcza wtedy, kiedy określone pojęcie stanowić ma cechę czynu zabronionego i przesądzać o granicach podstawy odpowiedzialności. Prawnicze zabiegi precyzujące omawiane pojęcia musiałyby zatem odnosić się – uwzględniając ich synonimiczność na gruncie języka ogólnego – w równym stopniu do każdego z tych pojęć, definiując je dla potrzeb systemu prawa lub ustawodawstwa karnego. Jednakże, w stanie prawnym określonym przepisami ustaw karnych obowiązujących uprzednio, podobnie jak w obecnym stanie prawnym, nie utworzono normy zawierającej definicję któregokolwiek z tych pojęć, ani zwrotów „przemoc wobec osoby” i „gwałt na osobie”. Należy też podkreślić, co w uzasadnieniu uchwały pominięto, że znaczenia omawianych pojęć nie różnicuje również uniwersalny język prawny (vide: E. Smoktunowicz, C. Kosikowski: Wielka encyklopedia prawa, Białystok – Warszawa 2000, s. 278 i 786). „Gwałt na osobie” określono tam jako „postać przymusu, użycie siły fizycznej bezpośrednio wobec osoby, wyrażającej się w co najmniej 12 naruszeniu jej nietykalności cielesnej”, a „przemoc” jako „fizyczne oddzia- ływanie na człowieka, bezpośrednio lub za pośrednictwem rzeczy, które uniemożliwia lub przełamuje opór”. Uwzględnienie faktu, że omawiane za- gadnienie dotyczy każdorazowo postępowania „wobec osoby” pozwala pominąć pośrednie oddziaływanie na pokrzywdzonego – niemniej w każ- dym z tych znaczeń istotą pozostaje użycie siły fizycznej przejawiającej się przynajmniej naruszeniem nietykalności cielesnej w celu uniemożliwienia lub przełamania oporu. Pozostając w granicach wykładni językowej, rozważenia wymaga, czy przepisy ustaw karnych nie wskazują jednak w inny sposób na znacze- nie omawianych pojęć. Ustawodawca ma przecież prawo do przyznania określonym pojęciom znaczeń precyzujących i mogą one wówczas odbie- gać od znaczeń przydanych im w języku ogólnym. Zabieg taki pozwala przyznać odrębne znaczenie nawet pojęciom synonimicznym, jeżeli jest to niezbędne dla wyodrębnienia pojęć, którym ustawodawca przypisać chce różne znaczenie i wiązać z nimi odmienne prawne konsekwencje. Brak de- finicji wyraźnej (legalnej) nie wyklucza jeszcze możliwości odtworzenia ustawowego znaczenia określonego pojęcia w wyniku „zestawienia kilku różnych przepisów” (L. Morawski: Wykładnia w orzecznictwie sądów. Ko- mentarz, Toruń 2002, s. 130). Zrekonstruowaną w ten sposób definicję kontekstową należałoby respektować, uznając jej pierwszeństwo przed znaczeniem pojęcia w języku oficjalnym, jeżeli pozostawałaby w granicach możliwego znaczenia słownikowego. Trzeba jednak stwierdzić, że zesta- wienie przepisów, w których użyto zwrotu „gwałt na osobie” (art. 166 § 1 – 3 k.k. i art. 130 § 3 k.w.) i „przemoc wobec osoby” (art. 191 § 1 i 2, 280 § 1 i 281 k.k.) pozwala jedynie przyjąć, że w podobnych przedmiotowo kontek- stach użyto dwóch różnych wyrażeń. Nie pozwala natomiast stwierdzić, że wyrażeniom tym przypisano różne znaczenie, ani – tym bardziej – ustalić na czym polega differentia specifica. W istocie, w jednym tylko wypadku, 13 dotyczącym porównania art. 280 § 1 k.k. i 281 k.k. z art. 130 § 3 k.w., do- puścić można wniosek, że w tym ostatnim przepisie pojęcie „gwałt” ma za- kres znaczeniowy węższy od pojęcia „przemoc”, użytego w wymienionych przepisach kodeksu karnego – nadal nie rozstrzygając jednak o zakresie znaczeniowym któregokolwiek z nich. Jednakże, pomimo ścisłego związku treści art. 130 § 3 k.w. z dyspozycjami norm zawartych w przepisach art. 280 § 1 k.k. i art. 281 k.k., zasadność tego wniosku wymagałaby przyjęcia a priori założenia, że ustawodawca świadomie użył w art. 130 § 3 k.w. po- jęcia „gwałt” w znaczeniu węższym od zakresu znaczeniowego pojęcia „przemoc”. Założenie to poddać trzeba weryfikacji w granicach dyrektywy języka orzecznictwa i doktryny prawa karnego – poprzestając w tym miej- scu na stwierdzeniu, że przepisy ustaw karnych nie pozwalają, także w drodze rekonstrukcji, na ustalenie prawnej definicji omawianych pojęć. W tym miejscu rozważań kończy się wyrażona wprost lub domnie- mana zgodność wypowiedzi zwolenników i przeciwników stanowiska za- prezentowanego w uchwale. Zbieżne rezultaty wykładni uwzględniającej dyrektywy języka ogólnego i uniwersalnego prawniczego, przy jednocze- snym braku definicji prawnych, nie mogły bowiem ujawniać żadnych wąt- pliwości, że oba zwroty i użyte w nich pojęcia są synonimiczne. Dla wyczerpania wykładni językowej niezbędna jest analiza właściwa dla dyrektywy języka specjalnego orzecznictwa i literatury prawniczej. Usta- lenie, że – mimo braku definicji pochodzących od ustawodawcy – znacze- nie obu pojęć w judykaturze i nauce prawa karnego jest jasne i utrwalone, oznaczałoby w zasadzie konieczność respektowania tego znaczenia. Sa- ma bowiem sprzeczność wyników uzyskanych w rezultacie analizy omó- wionych wyżej dyrektyw wykładni językowej nie miałaby wówczas znacze- nia, bo tylko poważne wątpliwości co do zakresu znaczeniowego tych ter- minów w języku specjalnym uprawniałyby do sięgnięcia do innych reguł in- terpretacyjnych. 14 W tym właśnie zakresie podstawowe dla treści uchwały stwierdzenia, zgodnie z którymi w prawie karnym zawsze różnicowano oba pojęcia, co nakazuje uznać ich odmienne znaczenie za niewątpliwe, dominujące od 1999 r. w ustabilizowanej linii orzecznictwa i – uwzględniając zakaz wy- kładni synonimicznej oraz pierwszeństwo wykładni językowej – zrezygno- wać z wykładni systemowej i funkcjonalnej, spotkały się z krytyką odnoszą- cą się do każdego z tych stwierdzeń. Potrzeba weryfikacji obu stanowisk wymaga systematycznego przedstawienia orzecznictwa i poglądów doktry- ny. Kodeks karny z 1932 r. w dyspozycji art. 259 (rozbój) posługiwał się zwrotem: „używając przemocy albo grożąc użyciem natychmiastowego gwałtu na osobie”, podobnie opisując ten sposób działania sprawcy w art. 258 (kradzież rozbójnicza) i w art. 261 (wymuszenie rozbójnicze). Mimo użycia w tych przepisach obu omawianych pojęć jednocześnie, były one traktowane synonimicznie. Już w motywach Komisji Kodyfikacyjnej, oma- wiając akty gwałtu wskazano, że polegają one na użyciu przemocy w któ- rejkolwiek z jej karalnych form znanych kodeksowi (Komisja Kodyfikacyjna RP, Sekcja Prawa Karnego, t. V, z. 4, s. 90). „Przemoc z art. 258 jest uży- ciem gwałtu na osobie (nie na przedmiotach) bezpośrednio lub pośrednio”, a „gwałt na osobie oznacza bezpośrednie działanie przeciw nietykalności cielesnej o mniejszej lub większej intensywności: od uderzenia do uśmier- cenia” – pisał J. Makarewicz: Kodeks karny z Komentarzem, Lwów 1938, s. 592 i 593. Nie inaczej wypowiadali się w tej kwestii: J. Nisenson: Przestęp- stwa przeciwko wolności według projektu kodeksu karnego i projektu usta- wy o wykroczeniach, Opinie o projekcie Kodeksu karnego, Warszawa 1931, z. IV, s. 42 – 43; W. Makowski: Komisja Kodyfikacyjna RP, Sekcja Prawa karnego, t. III, z. 1, s. 47, a także: Prawo karne, o przestępstwach w szczególności, Warszawa 1924, s. 418; L. Peiper: Komentarz do Kodeksu karnego, Kraków 1936, s. 550; W. Gutekunst: O przestępstwie rabunku, 15 PiP 1954, z. 2, s. 261 – 264; S. Glaser, A. Mogilnicki: Kodeks karny. Ko- mentarz, Kraków 1934, s. 807, 899. Podobnie rozumiano znaczenie obu pojęć w judykaturze. W uzasad- nieniu orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 10 kwietnia 1922 r. w sprawie 1813/1922, rozpoznawanej przed wejściem w życie Kodeksu karnego, wskazano, że „pojęcie gwałtu na osobie (przemocy) należy rozumieć sze- roko, nie w znaczeniu bezpośredniego jedynie oddziaływania na nietykal- ność osobistą pokrzywdzonego, lecz w sensie wszelkiej zmiany material- nej, oddziaływającej czy to na jego ciało, czy na psychikę, w tak dotkliwy sposób, iż to go zniewala do zaniechania oporu i poddania się woli spraw- cy” (orzeczenie całej Izby Karnej, Zb.0.1922, poz. 326) – co świadczy o przedkodeksowej tradycji tożsamości znaczeniowej tych pojęć w języku prawniczym. W wyroku z dnia 11 czerwca 1934 r. (2 K 611/34) Sąd Naj- wyższy oddalił kasację, w której zarzucono naruszenie art. 129 k.k. twier- dząc, że oskarżeni użyli przemocy, ponieważ „wyrywanie się z rąk strażni- ka było niewątpliwie gwałtem na jego osobie” (Zb.0.1935, poz. 17). W sprawie 1 K 816/33 Sąd Najwyższy wypowiedział się wprost o „użyciu gwałtu czyli przemocy” (Zb.0.63/34). Takiemu właśnie rozumieniu tych po- jęć dawano wyraz w licznych innych orzeczeniach, dotyczących użycia siły fizycznej przeciw osobie. Utożsamiano zatem te pojęcia zarówno w literatu- rze prawa karnego, jak i w orzecznictwie. Na możliwość nietożsamego traktowania obu pojęć wskazano wprawdzie już w czasie obowiązywania Kodeksu karnego z 1932 r., lecz różnicy ich znaczenia upatrywano w aspektach nieistotnych dla treści uchwały. Subtelną różnicę między tymi pojęciami w języku polskim wska- zywała K. Daszkiewicz-Paluszyńska, twierdząc: „Nazwą „gwałt” należałoby się posługiwać przy oznaczeniu bezprawnych czynów brutalnych bez względu na to w jakie dobra one godzą. Natomiast dla przyjęcia „przemo- cy” decydujący winien być nie rodzaj stosowanej przez sprawcę siły, ale jej 16 stosunek do sił osoby pokrzywdzonej. Istotne jest to, że siła sprawcy prze- wyższa w przypadkach działania „przemocą” siłę pokrzywdzonego” (op. cit., s. 86). W takim ujęciu, w wypadku gwałtu na osobie przyczyną różnicy nie jest wcale stopień zagrożenia dla życia lub zdrowia pokrzywdzonego, lecz okoliczność, czy siły fizycznej użyto tylko w celu przełamania oporu ofiary, czy ponad tę potrzebę. Tak sprecyzowana różnica nie nawiązuje w ogóle do kryterium przyjętego w uchwale. Kwestię tę podjął następnie T. Hanausek, przyznając, że utożsamianie obu pojęć ma swoje „pierwotne źródło w języku potocznym” (Przemoc jako forma działania przestępnego, Kraków 1966, s. 167). Autor potwierdza, że przez gwałt na osobie rozumieć należy „zachowanie bezpośrednio godzące w nietykalność człowieka (...) we wszelkich formach, od „zwykłego” naruszenia aż do zamachów na ży- cie”, a „przemoc polega na takim użyciu środków fizycznych, które ani nie musi polegać na zastosowaniu siły, ani nie musi być zwrócone bezpośred- nio przeciwko ciału zmuszanego” (op. cit., s. 167 – 168). Przemoc jest za- tem pojęciem szerszym, bo tylko „niektóre przypadki przemocy będą pole- gały na użyciu gwałtu na osobie, co będzie miało miejsce wówczas, gdy sprawca w celu wywołania przymusu używa przemocy polegającej na od- działywaniu siłą bezpośrednio na ciało zmuszanego” (op. cit., s. 168). Trzeba jednak przyjąć, że tak określone „niektóre przypadki” odpowiadają właśnie „przemocy wobec osoby”, a więc znaczeniu zwrotu, którego w tek- ście nie analizowano. Można wprawdzie twierdzić, że każda postać prze- mocy jest przemocą wobec osoby, bo zawsze jest środkiem wymuszenia, lecz ustawowy zwrot „przemoc wobec osoby” nie obejmuje przecież każdej postaci zmuszania. Nie sposób twierdzić zatem, aby omawiane wyżej sta- nowiska pozostawały w opozycji do synonimicznego pojmowania zwrotów „przemoc wobec osoby” i „gwałt na osobie”. Nie można też przeczyć, że orzecznictwo i doktryna posługiwały się – w okresie obowiązywania Kodek- 17 su karnego z 1932 r. – pojęciami „przemoc” i „gwałt” w odniesieniu do oso- by, jako tożsamymi. W czasie obowiązywania tego kodeksu, wraz z wejściem w życie ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o przekazaniu niektórych drobnych prze- stępstw jako wykroczeń do orzecznictwa karno-administracyjnego (Dz. U. Nr 23, poz. 149) wyodrębniono z jednolitej do tej pory kategorii przestępstw tzw. „przepołowione” czyny karalne. Podstawą wyodrębnienia ich jako wy- kroczeń był niski stopień ich społecznej szkodliwości ze względu na okre- ślone cechy tych czynów. Posłużono się wówczas kryterium wartości mie- nia będącego przedmiotem kradzieży, przyjmując, że kradzież mienia o wartości niższej od określonej w ustawie jest wykroczeniem, a nie prze- stępstwem. Jeden z wyjątków od tej zasady wskazywał na sposób działa- nia sprawcy, który dopuszcza się kradzieży „używając przemocy lub grożąc użyciem natychmiastowego gwałtu na osobie albo doprowadzając człowie- ka do stanu nieprzytomności lub bezbronności, aby zabrać innej osobie cudze mienie ruchome w celu przywłaszczenia lub aby utrzymać się w po- siadaniu zabranego mienia” (art. 16 § 3 tej ustawy). Ustawowe sprecyzo- wanie tego wyjątku dostosowane było do brzmienia art. 258 i 259 k.k. z 1932 r., co przesądziło, że czyny wyczerpujące znamiona rozboju i kra- dzieży rozbójniczej były zawsze przestępstwami. Przedstawiony wyżej stan prawny uległ zmianie z chwilą wejścia w życie Kodeksu karnego z 1969 r. W Kodeksie tym, w dyspozycji art. 210 § 1 (rozbój) posłużono się zwrotem: „używając lub grożąc natychmiastowym użyciem gwałtu na osobie”, a w art. 209 (kradzież rozbójnicza) zwrotem równoważnym: „używa gwałtu na osobie albo grozi jego natychmiastowym użyciem”. Jednocześnie, w przepisie art. 208 tego kodeksu utworzono nie- znany wcześniej, odrębny typ przestępstwa kradzieży, popełnionej „w spo- sób szczególnie zuchwały”. Trzeba podkreślić, że mimo dokonanej zmiany, polegającej na użyciu w opisie znamion przestępstwa rozboju zwrotu „gwałt 18 na osobie” w miejsce pojęcia „przemoc” (art. 259 k.k. z 1932 r.), w orzecz- nictwie i w doktrynie utrzymywały się kontrowersje dotyczące zarówno zna- czenia zwrotu „gwałt na osobie”, jak i rozgraniczenia przedmiotowych cech zachowania sprawcy tego przestępstwa, wyrażającego się oddziaływaniem siłą fizyczną, od zachowania noszącego znamiona szczególnej zuchwało- ści (art. 208). W wyroku z dnia 17 października 1973 r. Sąd Najwyższy stwierdził, że „zawarty w przepisie art. 210 k.k oznacza działanie polegające na użyciu siły fizycznej bezpośred- nio w stosunku do człowieka, a więc działania bezpośrednio naruszające nietykalność cielesną człowieka w ujęciu przepisu art. 182 k.k.” (OSNKW 1973, z. 12, poz. 173) – wyrażając pogląd zgodny z orzecznictwem utrwa- lonym w okresie obowiązywania Kodeksu karnego z 1932 r., i – co godne uwagi – akceptujący tożsamość pojęć „przemoc” i „gwałt”. W innych orze- czeniach Sąd Najwyższy przyjmował, że „gwałt na osobie” to takie oddzia- ływanie siłą fizyczną na osobę, które stwarza zagrożenie dla jej życia lub zdrowia (wyrok z 25 lipca 1972 r., V KRN 279/72, OSNPG 1972, nr 11, poz. 176, a także wyrok z dnia 17 marca 1975 r., II KRN 63/74, niepubl.). Kontrowersje związane z tą kwestią były tak znaczne, że jeszcze w 1974 r. Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego wystąpił z wnioskiem zmierzającym do wyjaśnienia „pojęcia kradzieży dokonanej w sposób szczególnie zu- chwały (...) i pojęcia rozboju dokonanego przy użyciu lub groźbie natych- miastowego użycia gwałtu na osobie”. W uchwale z dnia 18 kwietnia 1975 r. (VI KZP 47/74 – OSNKW 1975, z. 6, poz. 69)), podjętej w składzie sied- miu sędziów, Sąd Najwyższy wyjaśnił, że drugi z tych zwrotów oznacza za- stosowanie siły fizycznej o takim natężeniu, że stwarzając niebezpieczeń- stwo dla zdrowia lub życia pozbawia pokrzywdzonego możliwości lub woli przeciwstawienia się zaborowi mienia albo możność tę lub wolę ogranicza – a w wypadku art. 208 k.k. sprawca „swoim zachowaniem, najczęściej jawnym, wykazuje postawę lekceważącą wobec posiadacza rzeczy lub 19 otoczenia, obliczoną na zaskoczenie lub zastraszenie, a w szczególności wtedy, gdy stosuje przemoc w postaci nie stanowiącej jednak gwałtu na osobie” w rozumieniu wskazanym wyżej. Warto podkreślić, że w motywach tej uchwały – za Uzasadnieniem do projektu Kodeksu karnego z 1968 r. – przytoczono: „wyeliminowanie z określenia przestępstwa rozboju słowa jako środka (sposobu) dokonania tego przestępstwa (art. 259 k.k. z 1932 r.) i zastąpienie go wy- rażeniem oznacza, iż przemoc inna niż skierowana bezpośrednio na osobę (np. wyszarpnięcie z ręki torebki) będzie stanowiła element nie rozboju, lecz kradzieży szczególnie zuchwałej” (wydanie z 1968 r., s. 148). Zwraca więc uwagę fakt, iż rezultat dokonanej wykładni, wyrażony w tezach uchwały, zasadniczo odbiega od przytoczonego w niej założenia projektu kodeksu, sytuując w art. 208 k.k. – obok przemocy skie- rowanej na rzecz – także wypadki użycia przemocy bezpośrednio wobec osoby. Kwestia ta pozostawała sporna w całym okresie obowiązywania Ko- deksu karnego z 1969 r. „Gwałt na osobie” ujmowano na przemian, albo wyłącznie przedmiotowo, albo przedmiotowo-podmiotowo, w wyraźnej za- leżności od okoliczności konkretnej sprawy. Jednakże zaprezentowany w uchwale z dnia 18 kwietnia 1975 r. pogląd kreujący na gruncie przestęp- stwa rozboju pozaustawowe kryterium natężenia siły fizycznej jako differen- tia specifica pojęć „gwałtu na osobie” i „szczególnej zuchwałości”, choć uzyskał przewagę, nigdy nie był powszechnie akceptowany. Już w glosie do tej uchwały celnie wskazano, że rozróżnienie takie stanowi novum na gruncie polskiego prawa karnego, „nie znajduje oparcia w brzmieniu art. 210 § 1 k.k.”, jest przejawem wykładni ograniczającej pojęcie „gwałt na osobie” i „nie odpowiada rezultatom wykładni dokonanej przy pomocy in- nych reguł”. Glosator trafnie stwierdził, że „dyspozycja tego przepisu milczy odnośnie skutków użycia gwałtu”, a zatem „skutek ten jest obojętny z punk- 20 tu widzenia ustawowych znamion przestępstwa rozboju”; Sąd Najwyższy stworzył więc „nowe, dodatkowe znamiona przestępstwa”. Równie trafnie ocenił, że „Sąd Najwyższy w ramach art. 208 k.k. te postacie rozbojów traktuje jako i jest to ”. Dla niniejszych rozważań istotną wartość posiada następujący fragment wypo- wiedzi: „Sprawca (...) stosuje siłę fizyczną (...) w takim natężeniu, ile jest mu to „niezbędne” dla przełamania oporu ofiary (...) wystarcza niekiedy przełamanie rzeczywistego oporu taką właśnie postacią siły, która wyrzą- dzając dotkliwą dolegliwość fizyczną (...) sprowadza się w skutkach jedynie do naruszenia nietykalności cielesnej. Wszystko co jest „ponadto”, stanowi element możliwy, lecz niekonieczny...” (glosa A. Barana, OSPiKA 1976, nr 5, s. 212 – 215). W istocie, w uzasadnieniu tej uchwały próżno szukać ele- mentów rozumowania właściwych dla procesu wykładni, a tezy uchwały muszą być ocenione jako arbitralne i pozbawione merytorycznych podstaw. Oceny tej nie zmienia jedyny podniesiony w tym uzasadnieniu argument, zgodnie z którym efekt użycia siły fizycznej powinien być porównywalny ze stanem nieprzytomności lub bezbronności, stanowiącym „równorzędne” jakoby znamię przestępstwa rozboju – bo treść art. 210 § 1 k.k. nie daje podstaw do formułowania takiego wniosku. Trzeba dodać, że również w literaturze przedmiotu wskazywano ów- cześnie, że w wypadku kradzieży szczególnie zuchwałej „przemoc w po- staci zamachu na osobę, która występuje przy rozboju czy kradzieży roz- bójniczej, tutaj nie zachodzi” (I. Andrejew, W. Świda, W. Wolter: Kodeks karny z komentarzem, Warszawa 1973, s. 633, t. 4). Równie stanowczo wypowiadał się w tej kwestii W. Gutekunst twierdząc, że „za dolną granicę gwałtu należy uznać bezpośrednie zastosowanie siły fizycznej, którego skutkiem jest naruszenie nietykalności cielesnej pokrzywdzonego” (Kra- dzież szczególnie zuchwała a rozbój, Probl. Praw. 1973, nr 7, s. 28 – 29). 21 Uchwała z dnia 18 kwietnia 1975 r. nie zakończyła wcale sporu wokół delimitacji kradzieży szczególnie zuchwałej i rozboju – a w szczególności kwestii, czy naruszenie nietykalności cielesnej i w ogóle oddziaływanie siłą fizyczną, nie zagrażające zdrowiu lub życiu, wypełnia znamię „gwałtu na osobie”, czy znamionuje wyłącznie kradzież szczególnie zuchwałą. Kwestię tę podejmowano nadal w licznych orzeczeniach, modyfikując niekiedy sta- nowisko wyrażone w tej uchwale i dopuszczając in concreto możliwość uznania za „gwałt na osobie” użycie nawet niewielkiej siły noszącej zna- miona naruszenia nietykalności cielesnej w rozumieniu art. 182 § 1 k.k. (wyroki Sądu Najwyższego z dnia 16 lipca 1986 r., V KRN 270/86, OSNPG 1987, nr 3, poz. 34 oraz z dnia 13 stycznia 1986 r., I KR 422/85, OSPiKA 1987, nr 9, poz. 175). Jest charakterystyczne, że w glosie do tego ostat- niego wyroku wskazywano, że „sporu o wykładnię tego pojęcia (gwałt na osobie – przyp. SN) nie można uznać za zamknięty” (B. Hołyst, J. Wasz- czyński, OSPiKA j.w., s. 366). W innych orzeczeniach przyjmowano wprost, że „ustawowym znamieniem przestępstwa z art. 210 § 1 k.k. jest użycie jakiegokolwiek gwałtu na osobie (...), a nie tylko gwałtu o dużym nasileniu” (wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 10 kwietnia 1979 r., III KR 69/79, Ko- deks karny z orzecznictwem w opr. K. Janczukowicza, Gdańsk 1996, s. 650, t. 13; z dnia 29 marca 1979 r., RNw 11/77, OSP 1980, z. 7, poz. 148; z dnia 8 listopada 1985 r., V KRN 815/85, OSNPG 1986, nr 6, poz. 79 oraz wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 31 grudnia 1994 r., II AKr 189/94, OSA 1995, z. 4, poz. 19). Różnice poglądów utrzymywały się także w doktrynie. Obok wypo- wiedzi akceptujących tezy uchwały z dnia 18 kwietnia 1975 r. i uchwały pełnego składu Izby Karnej Sądu Najwyższego z dnia 25 czerwca 1980 r. (VII KZP 48/78, OSNKW 1980, z. 8, poz. 65) – były one nadal oceniane krytycznie. J. Śliwowski utrzymując, że „określenie «gwałt na osobie» (...) przeszło do naszego prawa dzielnicowego z k.k., rosyjskiego z 1903 r., 22 gdzie było użyte w znaczeniu naruszenia nietykalności cielesnej” potwier- dzał, iż pojęcie to „oznacza tyle co naruszenie nietykalności cielesnej”, a „inne postacie przemocy mogą stanowić znamię kradzieży szczególnie zu- chwałej” (Prawo karne, Warszawa 1979, s. 450, 451, 453). Innych postaci przemocy upatrywano najczęściej w przemocy pośredniej przez oddziały- wanie na rzecz, twierdząc, że tę właśnie postać wyłączono z przestępstwa rozboju, zastępując „przemoc” z art. 259 k.k. z 1932 r. „gwałtem na osobie” w art. 210 k.k. z 1969 r. i tworząc typ kradzieży szczególnie zuchwałej. „Nie wdając się w ocenę trafności wytycznych Sądu Najwyższego uważam, że aktualne ujęcie normatywne zbrodni rozboju nasuwa zastrzeżenia”, a za- tem „reaktywować należy poprzedni przepis dotyczący rozboju (uzupełnio- ny wypadkiem mniejszej wagi)” – pisał Z. Młynarczyk (Probl. Praw. 1984, nr 3, s. 53) aprobując projekt nowelizacji kodeksu karnego pochodzący z 1981 r. Podobnie ocenił przyczynę zmian ustawowych określeń I. Andre- jew: „Ponieważ przemoc – zawsze skierowana na innego człowieka – nie- kiedy polega na bezpośrednim oddziaływaniu na rzeczy (a tylko pośrednio na człowieka), w k.k. użyto innego określenia wskazującego na oddziały- wanie wyłącznie bezpośrednio na człowieka; jest nim gwałt na osobie...” (Ustawowe znamiona czynu. Typizacja i kwalifikacja przestępstw, Warsza- wa 1978, s. 185). Dla wyczerpującego przedstawienia stanu prawnego tego okresu do- dać trzeba, że i w tym czasie – podobnie jak w okresie obowiązywania Ko- deksu karnego z 1932 r., w związku z treścią art. 16 § 3 powołanej ustawy z 1966 r. o przekazaniu ... – na podstawie art. 130 § 3 ustawy z dnia 20 maja 1971 r. – Kodeks wykroczeń, sprawca rozboju i kradzieży rozbójniczej ponosił zawsze odpowiedzialność za przestępstwo, niezależnie od wartości mienia będącego przedmiotem zaboru. I wtedy bowiem opis cech zacho- wania sprawcy dostosowany był do opisu znamion tych przestępstw, po- nieważ w Kodeksie wykroczeń zastąpiono pojęcie „przemocy” (odpowiada- 23 jące treści art. 258 i art. 259 k.k. z 1932 r.) określeniem „gwałt na osobie”. Co istotne, mimo utrzymania zasady „przepołowienia” w odniesieniu do kradzieży typu podstawowego w wypadku zaboru mienia niewielkiej warto- ści, stosowanie tej zasady wyłączono (art. 130 § 2 k.w.) także wobec sprawców przestępstwa określonego w art. 208 k.k. Nigdy zatem w okresie obowiązywania Kodeksów karnych z 1932 r. i z 1969 r. sprawca którego- kolwiek z przestępstw kradzieży typu kwalifikowanego nie ponosił odpo- wiedzialności za wykroczenie. W wyniku dotychczasowych rozważań uprawniony jest wniosek, że pojęcie „przemoc” i „gwałt” uważane były za tożsame w całym okresie ob- owiązywania Kodeksu karnego z 1932 r., a z pewnością stwierdzenie, iż były tak traktowane zawsze, kiedy z kontekstu normatywnego wynikało, że stosowane były wobec osoby, nie budzi najmniejszych wątpliwości. Jeżeli pojęcia te sporadycznie różnicowano, to nie czyniono tego nigdy dla od- zwierciedlenia różnicy w natężeniu stosowania siły fizycznej. Przeciwnie, oba pojęcia obejmowały jej natężenie od naruszenia nietykalności cielesnej począwszy, co pozostawało w zgodności z utrwalonym w języku polskim i uniwersalnym języku prawnym znaczeniem tych pojęć. I gwałt i przemoc, jeżeli miały być skierowano przeciwko osobie, obejmowały zawsze użycie siły fizycznej oddziałującej na osobę bezpośrednio, i przejawiającej się co najmniej naruszeniem nietykalności cielesnej. Wprowadzenie do art. 210 § 1 k.k. z 1969 r. zwrotu „gwałt na osobie”, w miejsce pojęcia „przemoc”, nie mogło tego stanu zmienić przez wyeliminowanie naruszenia nietykalności cielesnej z zakresu znaczeniowego zwrotu „gwałt na osobie”. Kiedy zatem w uchwale z dnia 18 kwietnia 1975 r. stwierdzono – w ewidentnej opozycji do poglądu wyrażonego w uzasadnieniu do projektu kodeksu karnego – że „gwałtem na osobie” jest tylko taka przemoc, która stanowi niebezpieczeństwo dla życia lub zdrowia, to zadeklarowano tezę sprzeczną z dorobkiem orzecznictwa i nauki prawa, a także tradycją języ- 24 kową odzwierciedlającą kulturową aksjologię. Zaprezentowano tę tezę w sposób dowolny, i z lekceważeniem reguł wykładni. Istniała wprawdzie ko- nieczność określenia zachowań odpowiadających nowemu typowi kradzie- ży kwalifikowanej sposobem jej popełnienia, lecz nie zmuszała ona, ani nie uprawniała wcale do „wyprowadzenia” z tego powodu z przestępstwa roz- boju wypadków użycia bezpośredniej przemocy wobec osoby i „przekaza- nia” jej w granice dyspozycji art. 208 k.k. Znane praktyce sądowej i wska- zywane w literaturze zachowania odpowiadające kradzieży popełnionej „w sposób szczególnie zuchwały” ujawniały mnogość zachowań odpowiadają- cych temu sposobowi dokonania kradzieży, w tym także użycie przemocy skierowanej na rzecz. Podmiotowo, przedmiotowo i uwzględniając także przedmiot zamachu (wyłącznie mienie) stanowiły one kategorię zbliżoną do kradzieży z włamaniem. Nie istniała więc potrzeba uzupełnienia tych kate- gorii zachowań odmienną jakościowo kategorią czynów, w których sprawca nie waha się użyć siły fizycznej bezpośrednio przeciwko osobie, ujawniając brak ograniczeń w dążeniu do celu. Na niebezpieczeństwo niewłaściwego kierunku zmiany znaczenia zwrotu „gwałt na osobie” wskazywano już w tamtym czasie, twierdząc, że: „Konstrukcji kradzieży szczególnie zuchwałej nie można uważać jedynie za element eliminacji czynów, które pod rządami Kodeksu karnego z 1932 r. mieściły się wraz z rozbojami w rozumieniu art. 210 k.k. w art. 259 k.k. Na- leży na nią patrzeć także jako na środek zaostrzenia represji w stosunku do sprawców kradzieży, którzy dawniej mogli być karani z art. 257 k.k. z 1932 r. mimo, że czyny ich wykazywały szczególną zuchwałość” (W. Gutekunst, op. cit., s. 29). Uchwała nie uniknęła tego niebezpieczeństwa, wprowadza- jąc delimitację według kryterium natężenia siły fizycznej, i ignorując jako- ściową różnicę kryminalnej zawartości i stopnia społecznej szkodliwości czynów stypizowanych w art. 210 i art. 208 k.k. z 1969 r. 25 Przedstawiona wyżej ocena prawnej wartości tej uchwały ma dla ni- niejszych rozważań zasadnicze znaczenie, podobnie jak podkreślany po- wszechnie w literaturze prawniczej pragmatyczny (w istocie – zdecydowa- nie instrumentalny) sposób potraktowania przez nią norm zawartych w tych przepisach. Jej rezultatem był efekt aksjologicznego dysonansu, nieuspra- wiedliwionego ich literalnym brzmieniem. Przyczyną „skorygowania” prze- pisów ustawy karnej zabiegiem interpretacyjnym był najpewniej zamiar uniknięcia skutków nadmiernie represyjnego zagrożenia karą za przestęp- stwo rozboju, uniemożliwiającego jej indywidualizowanie (do dnia 20 listo- pada 1995 r. brak wypadku mniejszej wagi, ograniczone możliwości stoso- wania nadzwyczajnego złagodzenia kary). Powinno to jednak prowadzić do właściwych rozwiązań legislacyjnych, bez uciekania się do naruszenia re- guł wykładni. Z dotychczasowych wywodów wynika, że interpretacja dokonana w uchwale z 1975 r., zaspokajająca przejściowe potrzeby praktyki, nie może być uznana za trwały element czy wzorzec przydatny w rozważaniach, któ- re – jeśli mają pozostawać w zgodzie z dorobkiem nauki prawa i rezultatem wykładni historycznej – nie pozwalają tej interpretacji respektować. W takiej sytuacji bez znaczenia pozostaje liczba orzeczeń i wypowiedzi zgodnych z tą ułomną wykładnią, nawet jeżeli ułatwiały one pokonanie trudności orzeczniczych wynikających z wadliwych rozwiązań legislacyjnych. W ta- kim kontekście negatywnie ocenić trzeba niedostrzeżenie tej kwestii w uchwale, podobnie jak fakt przydania kreatywnej wykładni uchwały z 1975 r. rozstrzygającego znaczenia dla oceny stanu prawnego ukształtowanego w Kodeksie karnym z 1997 r. oraz uznania jej za niekontrowersyjną i domi- nującą. Z tych powodów w pełni uzasadnione jest stwierdzenie, że dyrek- tywa języka prawniczego również nie upoważnia do formułowania tezy, zgodnie z którą istnieją dzisiaj podstawy do odstąpienia od domniemania języka ogólnego. Jednoznacznie synonimiczne traktowanie pojęć „gwałt” i 26 „przemoc” w odniesieniu do działania skierowanego przeciwko osobie nie zostało bowiem zdeprecjonowane w okresie obowiązywania Kodeksu kar- nego z 1969 r. żadnymi dobrymi racjami i przetrwało – mimo bezkrytyczne- go stanowiska części doktryny – zarówno w orzecznictwie, jak i w literatu- rze prawniczej. Jeżeli zatem wynika coś z użytego w uchwale argumentu odwołującego się do zasady pierwszeństwa wykładni językowej, to raczej synonimiczność obu zwrotów, aniżeli istnienie podstawy do uznania ich za nietożsame. W nowym stanie prawnym, w art. 280 § 1 k.k. i art. 281 k.k. zrezy- gnowano z posługiwania się określeniem „gwałt na osobie” i zastąpiono je zwrotem „przemoc wobec osoby”. Zrezygnowano również z konstrukcji kradzieży szczególnie zuchwałej, i – w wyniku nowelizacji dokonanej usta- wą z dnia 28 sierpnia 1998 r. (Dz. U. Nr 113, poz. 717) – usunięto to poję- cie z art. 130 § 2 k.w. Nie zastąpiono natomiast w art. 130 § 3 k.w. wyrazu „gwałt” wyrazem „przemoc”, co spowodowało istotne rozbieżności interpre- tacyjne dotyczące znaczenia tego przepisu dla zakresu stosowania art. 280 § 1 i art. 281 k.k. Akceptowanie tezy uchwały z 1975 r. i uchwały z 1980 r. prowadziło do wniosku, zgodnie z którym użycie wobec osoby przemocy nie stanowiącej niebezpieczeństwa dla zdrowia lub życia i połączonej z za- borem mienia o ustalonej, niewielkiej wartości nie rodzi odpowiedzialności za przestępstwo, lecz tylko za wykroczenie określone w art. 119 lub w art. 120 k.w określeniem lub uczynienia z tych po- jęć synonimów”. Trzeba przyjąć, że ograniczeń takich nie stwarza uznanie obu zwrotów za tożsame w rezultacie wykładni językowej, a nie samych tylko subsydiarnych dyrektyw wykładni. W kwestii określoności czynu traf- nie dostrzeżono natomiast, że „przyjęcie wykładni niesynonimicznej nie spełnia wymogów zasady nullum crimen sine lege certa (...), gdyż przy jej zastosowaniu nie jest w zasadzie możliwe dopracowanie się jasnych usta- wowych kryteriów odróżnienia od siebie zachowań realizujących znamiona przestępstwa z art. 280 k.k. i wykroczenia z art. 119 k.w., w związku ze stopniowalnym charakterem znamion przemoc i gwałt, jakie leżą u podstaw tego kierunku wykładni” (M. Bielski: Kontrowersje wokół przepołowionego charakteru przestępstwa rozboju, w przygot. do druku). Ważne aspekty omawianego zagadnienia, wskazano w innej glosie do uchwały, stwierdzając, że zaakceptowanie jej tezy prowadziłoby do re- zultatów, które nie mogą być akceptowane. Glosator proponuje usunięcie powstałych trudności „poprzez przyjęcie subiektywnego kryterium rozumie- nia gwałtu na osobie, tj. jako przemocy zastosowanej wobec osoby, która pozbawia pokrzywdzonego możliwości lub woli przeciwstawienia się” za- chowaniu sprawcy – co pozwala uniknąć skutków przyjęcia kryterium natę- żenia zamachu i jego następstw (W. Cieślak w glosie do uchwały, Gdań- skie Studia Prawnicze – Przegląd orzecznictwa 2007, nr 4, s. 125 – 126). Jest to z pewnością propozycja de lege ferenda, wymagająca zmiany za- kresu znaczeniowego obu zwrotów i zastąpienia ich w dyspozycjach oma- wianych norm postulowanym w glosie nowym opisem znamion – i nieprzy- datna z tego powodu do rozważań de lege lata. 35 Kontrowersyjne argumenty, mające przekonywać o nienormatywnym charakterze przepisu art. 130 § 3 k.w., a także o możliwości traktowania art. 280 § 1 k.k. ( i art. 281 k.k.) jako lex specialis w stosunku do art. 119 k.w. – niezależnie od ich zasadności – nie mają znaczenia przypisanego im przez Sąd przedstawiający zagadnienie. Nie dotyczą one przepisu art. 166 k.k. i nie pozwalają na dokonanie spójnej i kompleksowej wykładni, która – uwzględniając jej rezultat – mogła być dokonana tylko na gruncie wykładni językowej. W granicach wykładni celowościowej nie można natomiast pominąć licznych wypadków niespójności, a nawet dysonansu aksjologicznego, podkreślanego we wszystkich wypowiedziach dotyczących omawianego zagadnienia, jako skutku aprobowania wykładni niesynonimicznej. Dla zilu- strowania tych skutków w sferze stosowania prawa wystarczy wskazać, że przestępstwem jest zawsze kradzież z włamaniem (art. 279 § 1 k.k.), a tak- że zachowania, które są jedynie środkiem do popełnienia przestępstwa rozboju i kradzieży rozbójniczej. Przestępstwem jest bowiem samo naru- szenie nietykalności cielesnej (art. 217 § 1 k.k.), a także stosowanie za- równo przemocy wobec osoby w celu zmuszenia do określonego zacho- wania (art. 191 § 1 k.k.) lub w celu wymuszenia zwrotu wierzytelności (art. 191 § 2 k.k.), jak i groźby (art. 190 § 1 k.k.). Niezrozumiałe jest więc, jakie względy miałyby przemawiać za tym, aby jedynie wykroczeniem mogło być zachowanie składające się (w wypadku rozboju) najpierw z użycia środka (sposobu), który sam w sobie stanowi zawsze przestępstwo, a ponadto za- stosowanie tego środka pozwala dopiero zrealizować główny cel sprawcy, to jest zabór cudzego mienia. Nie miałoby żadnych podstaw twierdzenie, że zachowania realizujące znamiona rozboju czy kradzieży rozbójniczej mogą cechować się tak nieznaczącym quantum społecznej szkodliwości, że sprawca nie powinien ponosić odpowiedzialności za przestępstwo, ani na podstawie art. 280 § 1 k.k. (czy art. 281 k.k.), ani na podstawie przepisu 36 statuującego wypadek mniejszej wagi (art. 283 k.k.), lecz tylko za wykro- czenie. Nawet niewielkie natężenie użytej siły fizycznej (wystarczające do osiągnięcia celu) w połączeniu z niewielką wartością zabranego mienia (ta- ka wartość nie jest przecież – z reguły – wyborem sprawcy) – nie mogą prowadzić do tak zasadniczej różnicy w prawnokarnej ocenie czynu. Wyod- rębnienie wypadku mniejszej wagi stwarza przy tym – w przeciwieństwie do całego niemal okresu stosowania Kodeksu karnego z 1969 r. – szerokie możliwości indywidualizowania wymiaru kary, bez potrzeby tworzenia ko- lejnego, niższego jeszcze stopnia odpowiedzialności. Byłoby to rozwiąza- nie nie mające precedensu. „A przecież użycie przemocy wobec osoby to- warzyszące zaborowi mienia uznać należy, co do zasady, za zachowanie bardziej naganne i społecznie szkodliwe od zaboru mienia, który poprze- dza pokonanie materialnej przeszkody, jak dzieje się to w przypadku kra- dzieży z włamaniem. Dodajmy: możliwość uznania czynu za wykroczenie uniemożliwia także doprowadzenie ofiary do stanu nieprzytomności lub bezbronności (...), a trudno uznać, iżby były to bardziej niebezpieczne od przemocy metody działania” – trafnie dostrzega autor glosy (W. Cieślak, op. cit., s. 125). Podkreślić trzeba również dysfunkcjonalność rozwiązania wymagają- cego rozróżnienia wypadków, w których stosowanie siły fizycznej stwarza niebezpieczeństwo dla zdrowia, od wypadków, które takiego niebezpie- czeństwa nie stwarzają – a tym bardziej, racjonalnego rozgraniczenia po- między groźbą użycia „przemocy wobec osoby”, a groźbą użycia „gwałtu na osobie”. Wszystkie te okoliczności stanowią potwierdzenie poglądu, że różnicowanie znaczenia omawianych zwrotów nie było zamiarem ustawo- dawcy. Podobnie jak w wypadku art. 130 § 3 k.w., także w wypadku art. 166 k.k. wskazać trzeba na jego szczególne pochodzenie, wyjaśniające – jak wolno sądzić – niespójność terminologiczną, wynikającą z użycia w nim 37 zwrotu „gwałt na osobie”. Jest to jedyny wypadek posłużenia się tym zwro- tem w Kodeksie karnym. Zamieszczenie w nim przepisów art. 166 jest rea- lizacją międzynarodowych zobowiązań wynikających z postanowień: Kon- wencji o morzu pełnym, sporządzonej w Genewie w dniu 29 kwietnia 1958 r. (Dz. U. z 1963 r. Nr 33, poz. 187), Konwencji o zwalczaniu bezprawnego zawładnięcia statkami powietrznymi, sporządzonej w Hadze w dniu 16 grudnia 1970 r. (Dz. U. z 1972 r. Nr 25, poz. 181 ze zm.) oraz Konwencji w sprawie przeciwdziałania bezprawnym czynom przeciwko bezpieczeństwu żeglugi morskiej, sporządzonej w Rzymie w dniu 10 marca 1988 r. (Dz. U. z 1994 r. Nr 129, poz. 635). Dla wyjaśnienia przyczyn użycia w art. 166 k.k. zwrotu „gwałt na osobie” istotne jest ustalenie, w jaki sposób przepisy tych Konwencji określają zachowanie sprawców. Pierwsza z nich określa je m.in. jako „wszelki nielegalny akt gwałtu, zatrzymania lub wszelki rabunek dokonany (...) przeciwko osobom” (art. 15), Konwencja haska – jako dzia- łanie „bezprawne, przemocą lub groźbą użycia przemocy lub w każdej innej formie zastraszenia (art. 1), a w Konwencji rzymskiej stypizowano zacho- wanie sprawcy, który „zajmuje statek lub przejmuje nad nim kontrolę przy użyciu siły lub groźby jej użycia lub za pomocą wszelkiej innej formy za- straszenia (art. 3 ust. 1 pkt a). W każdym z tych aktów prawa międzynaro- dowego inaczej określono sposób działania sprawcy. Nie stwarza to wprawdzie podstaw do stanowczego stwierdzenia, że pojęcia „gwałt”, „przemoc” i „użycie siły” traktowane były w konwencjach jako synonimicz- ne, niemniej użycie ich w podobnych przedmiotowo kontekstach z pewno- ścią może na to wskazywać. Uzupełnienie ich w dwóch ostatnich konwen- cjach alternatywną postacią „każdej” czy „wszelkiej innej formy zastrasze- nia” przekonuje o woli objęcia penalizacją wszystkich postaci zmuszania, w szczególności bez względu na natężenie stosowanej siły fizycznej. Może to uzasadniać wniosek, że zwrot „gwałt na osobie”, użyty w art. 166 k.k. od- zwierciedla takie właśnie, szeroko rozumiane zachowanie sprawcy, a nie 38 ograniczone – wbrew intencjom konwencji – wyłącznie do zachowań po- wodujących niebezpieczeństwo dla zdrowia lub życia. Nie sposób wyklu- czyć przy tym wpływu rozumienia tych pojęć w językach, w których kon- wencje sporządzono, ani efektu ich przekładu na język polski. Nie można również pominąć nakazu interpretacji norm prawa polskiego zgodnie z normami prawa międzynarodowego (art. 87 i art. 91 Konstytucji RP) oraz zasady pierwszeństwa wykładni językowej, „a więc pierwszeństwa tego, co strony wyraziły w tekście umowy, nad tym, czego one rzeczywiście chciały” (L. Morawski, op. cit., s. 183 – wraz z literaturą przytoczoną w przypisie 11). W tej kwestii art. 31 ust. 1 wiedeńskiej konwencji o prawie traktatów z dnia 28 maja 1969 r. stanowi: „Traktat należy interpretować w dobrej wie- rze, zgodnie ze zwykłym znaczeniem, jakie należy przypisywać użytym w nim wyrazom w ich kontekście, oraz w świetle jego przedmiotu i celu”. Sprecyzowana w tym przepisie dyrektywa wykładni językowej odsyła – jak się wydaje – wprost do znaczenia pojęć w języku ogólnym. Wszystkie wskazane wyżej okoliczności nie dostarczają żadnych podstaw do twierdzenia, że redakcja art. 166 k.k