Wyrok SN z 18 maja 2006, sygn. IV CSK 61/05
Data orzeczenia
18 maja 2006
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Cywilna, Wydział IV
Przewodniczący
SSN Mirosława Wysocka
Tagi
Podstawa prawna
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 18 maja 2006 r.
Sąd Najwyższy w składzie :
SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Marian Kocon
SSN Kazimierz Zawada
Protokolant Izabela Czapowska
w sprawie z powództwa Szpitala […]
przeciwko Narodowemu Funduszowi Zdrowia o zapłatę,
po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej
w dniu 18 maja 2006 r.,
skargi kasacyjnej strony powodowej
od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]
z dnia 28 lutego 2005 r.,
uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje do ponownego
rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu, pozostawiając temu Sądowi
rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.
Uzasadnienie
2
Samodzielny Publiczny Zakład Opieki Zdrowotnej wnosił o zasądzenie od
Narodowego Funduszu Zdrowia kwoty 1 040 73 zł z odsetkami, z tytułu zwrotu
wynagrodzeń wypłaconych pracownikom, powiększonych o należne składki ZUS.
Należności pracowników zostały wypłacone w 2001 r. na podstawie art. 4a ustawy
z dnia 16 grudnia 1994 r. o negocjacyjnym systemie kształtowania przyrostu
przeciętnych wynagrodzeń u przedsiębiorców oraz o zmianie niektórych ustaw
(Dz.U. z 1995 r. nr 1, poz. 2 ze zm.), obowiązującego od dnia 1 stycznia 2001 r. na
podstawie ustawy nowelizacyjnej z dnia 22 grudnia 2000 r. (Dz.U z 2001 r. Nr 5,
poz. 45).
Kwota nieodzowna dla wypłacenia tych wynagrodzeń przez powoda nie została
uwzględniona w umowie zawartej w dniu 16 marca 2001 r. pomiędzy powodem
a poprzednikiem prawnym pozwanego (kasą chorych) o udzielenie świadczeń
zdrowotnych na rok 2001 r., w której maksymalną kwotę zobowiązania kasy
chorych wobec powoda ustalono na 7 397 940 zł. Pozwany nie zgodził się na
renegocjację umowy.
Powód opierał powództwo na podstawie art. 405 k.c., twierdząc, że
podwyżka wynagrodzeń pracowników, wprowadzona tzw. „ustawą 203” stanowiła
zdarzenie będące źródłem zubożenia powoda i wzbogacenia pozwanego.
Spowodowała ona zwiększenie pasywów w majątku powoda, wynikające ze
wzrostu kosztów jego działalności jako konsekwencji wypłaty zwiększonych
wynagrodzeń pracowniczych. Pasywa te powinien był pokryć pozwany, przekazując
powodowi, ponad kwoty określone w umowie, także kwoty przeznaczone na
wypłatę wynagrodzeń (z uwzględnieniem kosztów ubezpieczenia społecznego
i podatkowych). Niespełnienie tych świadczeń na rzecz powoda stanowiło
zaoszczędzenie wydatków, które pozwany powinien był ponieść na wykonanie
świadczeń zdrowotnych, obejmujących zwiększone wynagrodzenia pracowników
powoda. W takich okolicznościach powstał, zdaniem powoda, stan wzbogacenia
się przez pozwanego kosztem powoda, podlegający rozliczeniu na podstawie art.
405 k.c.
Pozwany Fundusz twierdził, że ani na podstawie umowy ani na podstawie
ustawy nie spoczywał na nim obowiązek współfinansowania podwyżek
wynagrodzeń dla pracowników zakładów opieki zdrowotnej.
3
Wyrokiem z dnia 28 lutego 2005 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację powoda
od wyroku Sądu Okręgowego w G., który w całości oddalił powództwo. Aprobując w
pełni ustalenia faktyczne i ocenę prawną Sądu pierwszej instancji, Sąd Apelacyjny
oparł rozstrzygnięcie na następujących podstawach.
O bezpodstawnym wzbogaceniu w rozumieniu art. 405 k.c. można mówić
jedynie wtedy, gdy pomiędzy wzbogaceniem i zubożeniem istnieje związek
pozwalający na przyjęcie, że są to dwie strony tego samego zdarzenia, przy czym
„naruszenie równowagi majątkowej”, czyli wzbogacenie się jednego podmiotu
kosztem drugiego występuje tylko wtedy, gdy po stronie wzbogaconego istniał
obowiązek wydatkowania określonych kwot; musi być zatem to przesunięcie
majątkowe bez podstawy prawnej, wynikającej z ustawy lub umowy.
W ocenie Sądu, zdarzeniem powodującym uszczerbek w majątku powoda była
wypłata podwyżki pracownikom na podstawie „ustawy 203”. Była to podstawa
prawna zubożenia powoda, a wzbogaconymi byli pracownicy, którym wypłacono
podwyższone wynagrodzenie. Pomiędzy wydatkami powoda, a działaniami
pozwanego nie istnieje natomiast bezpośredni związek w rozumieniu art. 405 k.c.
Jednocześnie, brak jest podstawy do przypisania pozwanemu obowiązku zwrotu
świadczeń wypłaconych przez powoda (będących źródłem jego zubożenia),
bowiem żaden przepis prawa nie nałożył takiego obowiązku na kasy chorych
(później NFZ). Podstawową formą finansowania zakładów opieki zdrowotnej są
umowy o udzielanie świadczeń medycznych zawierane poprzednio z kasami
chorych, a obecnie z NFZ. Przepisy nie nakładały na kasy chorych, jako
kontrahentów tych umów, obowiązku wyrównania strat finansowych zakładów
opieki zdrowotnej, w tym wynikających z „ustawy 203”.
Sąd podniósł także, że wprowadzenie do umowy dodatkowego elementu
(dotyczącego niedopuszczalnego w świetle przepisów o finansach publicznych
przeznaczenia środków publicznych na imiennie wymienione wydatki) naruszałoby
funkcjonowanie pozwanego jako instytucji finansów publicznych, a to wymagałoby
wyraźnej regulacji ustawowej.
Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego powód oparł na podstawie
naruszenia art. 405 k.c. przez jego błędną wykładnię.
4
Według powoda, wbrew odmiennemu stanowisku Sądu, zmiana wysokości kosztów
powoda, wynikająca z „ustawy 203”, powinna zostać uwzględniona w umowie stron
o wykonywanie świadczeń zdrowotnych w 2001 r., przez podwyższenie środków
finansowych przyznanych powodowi na ten rok. W sytuacji, gdy powód
zwiększonych środków nie uzyskał, „wartość tych kosztów, jako kwota
zaoszczędzonych wydatków pozwanego, stanowi bezpodstawne wzbogacenie
pozwanego” i podlega zwrotowi na podstawie art. 405k.c.
Skarżący podniósł, że także w wypadku dopuszczenia ewentualności formułowania
roszczeń w oparciu o art. 471 k.c. (z tytułu niewłaściwego wykonania umowy),
istnienie roszczenia odszkodowawczego nie wykluczałoby – przy uwzględnieniu art.
414 k.c. – roszczenia z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia.
Uzasadniając wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania skarżący
powołał potrzebę wykładni art.4a ustawy z dnia 16 grudnia 1994 r. W uzasadnieniu
skargi kasacyjnej zakwestionował stanowisko Sądu, według którego przepis ten nie
stanowił dla pozwanego źródła obowiązku pokrycia (uczestniczenia w pokryciu)
kosztów wypłaty przez powoda zwiększonych wynagrodzeń, nieuwzględnionych
w umowie o udzielenie świadczeń zdrowotnych.
W konkluzji skarżący wnosił o uchylenie zaskarżonego wyroku i orzeczenie
co do istoty sprawy przez uwzględnienie powództwa ewentualnie o uchylenie
wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje.
Sąd Apelacyjny przyjął nieistnienie podstaw do przypisania Narodowemu
Funduszowi Zdrowia (poprzednio kasom chorych) jakiegokolwiek prawnego
obowiązku uczestniczenia w poniesieniu kosztów związanych z finansowymi
konsekwencjami tzw. „ustawy 203”.
Pogląd ten nie da się obronić w konfrontacji ze stanowiskiem Trybunału
Konstytucyjnego oraz stanowiskiem Sądu Najwyższego, zajmowanym w większości
orzeczeń dotyczących rozważanego zagadnienia.
W uzasadnieniu wyroku z dnia 18 grudnia 2002 r. (K 43/01, OTK ZU 2002 nr 7,
poz. 96) Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że w zasadzie ochrony zaufania do
państwa i stanowionego przez nie prawa zawarte jest domniemanie, że jeżeli
ustawodawca tworzy prawo stanowiące podstawę roszczeń finansowych, nie
5
określając podmiotu zobowiązanego, to czyni zobowiązanym system finansów
publicznych. Ustawa, będąca źródłem indywidualnych roszczeń pracowników
wobec samodzielnych publicznych zakładów opieki zdrowotnej jako pracodawców,
obciąża odpowiedzialnością ten segment finansów publicznych, za którego
pośrednictwem realizowane są obowiązki władzy publicznej określone w art. 68 ust.
2 Konstytucji. Nie znaczy to co prawda, jak zastrzegł Trybunał, by zakładom opieki
zdrowotnej przysługiwała pełna rekompensata wydatków na podwyższenie
wynagrodzeń, powinien jednak istnieć taki system redystrybucji zwiększonych
świadczeń na opiekę zdrowotną, który pozwoli na zapobieżenie pogorszeniu
warunków funkcjonowania placówki z powodu wypełniania ustawowego obowiązku
podniesienia wynagrodzeń pracowniczych. Trybunał stwierdził jednocześnie, że do
systemu finansującego publiczną opiekę zdrowotną w 2001 i 2002 r. wpłynęły
dodatkowe środki o wielkości przekraczającej koszty zwiększonych wynagrodzeń.
Do stanowiska tego nawiązywał Sąd Najwyższy w swoich orzeczeniach (por. m.in.
uzasadnienia wyroku z dnia 16 lutego, IV CK 541/04 i postanowienia z dnia
10 listopada 2005 r., III CZP 99/05, niepublikowane), wskazując w szczególności,
że wynagrodzenie personelu medycznego zatrudnionego przez samodzielny
publiczny zakład opieki zdrowotnej jest niewątpliwie elementem kosztu wykonania
przez zakład świadczeń medycznych na rzecz pacjentów, przy czym koszt ten
stanowi element kosztu opieki zdrowotnej za świadczenie której kasa chorych
(NFZ) przekazuje zakładowi wynagrodzenie na podstawie stosunku prawnego
wynikającego z łączącej te podmioty umowy. W sytuacji więc, gdy nastąpiło
ustawowe zwiększenie tego kosztu przez podniesienie wynagrodzenia personelu
medycznego, to ten powstały z mocy prawa nowy koszt stał się elementem
stosunku łączącego kasę chorych z samodzielnym publicznym zakładem opieki
zdrowotnej.
W świetle orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego i orzecznictwa Sądu
Najwyższego uzasadnione jest twierdzenie – odmienne od kwestionowanego
w skardze kasacyjnej poglądu Sądu Apelacyjnego w sprawie niniejszej –
o istnieniu po stronie NFZ obowiązku uczestniczenia w poniesieniu kosztów opieki
medycznej świadczonej przez zakłady opieki zdrowotnej także w zakresie
6
nieobjętym umową, a wynikającym z ustawowej podwyżki wynagrodzeń
pracowniczych, którą obciążono te zakłady.
Wątpliwości wzbudzała natomiast nadal kwestia określenia podstawy prawnej
roszczeń zakładów opieki zdrowotnej wobec NFZ oraz rozmiaru tych roszczeń.
Rozstrzygając te wątpliwości Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu
sędziów z dnia 30 marca 2006 r., IIICZP 130/05 (dotychczas niepublikowana)
stwierdził: „artykuł 4a ustawy z dnia 19 grudnia 1994 r. o negocjacyjnym
kształtowaniu przyrostu przeciętnych wynagrodzeń u przedsiębiorców oraz
o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. z 1995 r. Nr 1, poz. 2 ze zm.) stanowi –
w związku z art. 56 k.c. – podstawę roszczenia samodzielnego publicznego
zakładu opieki zdrowotnej w stosunku do kasy chorych (Narodowego Funduszu
Zdrowia) o zwrot zwiększonego wynagrodzenia pracowników, jeżeli zakład ten,
mimo prawidłowego gospodarowania środkami uzyskanymi na podstawie umowy
o udzielenie świadczeń zdrowotnych, nie mógł tych kosztów pokryć w całości lub
w części”.
W ocenie Sądu Najwyższego, włączenie obciążenia wynikającego z art. 4a w treść
stosunku zobowiązaniowego nawiązanego na podstawie umowy o udzielenie
świadczeń zdrowotnych prowadziło do istotnej modyfikacji, a w istocie do
rozszerzenia zobowiązania do finansowania tych świadczeń. Oznacza to zarazem,
że zakład opieki zdrowotnej mógł domagać się renegocjacji umowy, tak by
w uzasadnionym rozmiarze uwzględniała ona koszt zwiększonych wypłat z tytułu
wynagrodzeń, a w wypadku odmowy renegocjacji mógł domagać się zwrotu –
w analogicznym zakresie – spełnionych z tego tytułu świadczeń. Zobowiązanie
powinno być bowiem wykonane zgodnie z jego treścią oraz w sposób
odpowiadający kryteriom wynikającym z zasad współżycia społecznego i celu
społeczno-gospodarczego (art. 354 § 1 k.c.).
Stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone w uchwale, i aprobowane przez
Sąd Najwyższy rozpoznający skargę kasacyjną, co do znaczenia art. 4a ustawy
z dnia 16 grudnia 1994 r. i jego skutków w odniesieniu do stosunku
zobowiązaniowego łączącego strony, jest całkowicie różne od tego, które zajął Sąd
Apelacyjny. Skarżący zasadnie zatem kwestionował pogląd tego Sądu o braku
podstaw do przypisania pozwanemu obowiązku zwrotu kosztów poniesionych przez
7
powoda na wypłatę zwiększonego wynagrodzenia pracowników na podstawie
„ustawy 203”.
Jak wcześniej wskazano, żądając takiego zwrotu kosztów, samodzielny
publiczny zakład opieki zdrowotnej domaga się wykonania zobowiązania przez
dłużnika – Narodowy Fundusz Zdrowia.
Oznacza to, że żądanie nie może być skutecznie wywiedzione – choć z innych
przyczyn, niż przyjął Sąd Apelacyjny – z przepisów o bezpodstawnym
wzbogaceniu. Ewentualny zbieg roszczeń, dopuszczony przez art. 414 k.c., na
który powołał się skarżący, może dotyczyć roszczeń z tytułu bezpodstawnego
wzbogacenia i roszczeń odszkodowawczych. Wyłączony jest natomiast zbieg
roszczeń z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia z roszczeniami wynikającymi
z istniejącego zobowiązania (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 18 lipca 1997,
IICKN 289/97 i z dnia 24 lutego 1999 r., III CKN 179/98, uchwała z dnia
5 października 1974 r., IIICZP 53/74, OSNC 1975/9/131). Chociaż zatem
argumentacja Sądu, opierająca się na twierdzeniu o braku obowiązku świadczenia
po stronie pozwanego oraz na twierdzeniu, że stosunek wzbogacony – zubożony
powstał pomiędzy pracownikami, a powodem, istotnie – jak trafnie zarzucił
skarżący – była chybiona, to ostatecznie i tak przepis art.405k.c. nie mógł stanowić
podstawy roszczenia powoda.
Skuteczne okazały się natomiast te zarzuty skarżącego, w ramach których
kwestionował on dokonaną przez Sąd wykładnię „ustawy 203” (a ściśle – przepisu
art. 4a, wprowadzonego przez nią do ustawy z dnia 16 grudnia 1994 r.).
Zasadniczą, pierwotną przyczyną uznania, że powodowi nie przysługują na
podstawie tego przepisu żadne roszczenia w stosunku do pozwanego była błędna
ocena jego skutków i stwierdzenie, że nie stanowił on źródła zobowiązania
pozwanego do zwrotu (częściowego zwrotu) kosztów wyłożonych przez powoda na
wypłatę zwiększonych wynagrodzeń, nieuwzględnionych w umowie o udzielenie
świadczeń zdrowotnych.
Zasadne zakwestionowanie przez skarżącego stanowiska Sądu Apelacyjnego,
który nie dopatrzył się po jego stronie żadnych – nie tylko wywodzonych
z bezpodstawnego wzbogacenia, ale także wynikających z ustawy lub umowy –
8
prawnych podstaw roszczenia, uzasadniało uwzględnienie skargi kasacyjnej
i orzeczenie w oparciu o art. 39815
k.p.c.
Kwestia wysokości roszczeń, jakie mogą przysługiwać powodowi, nie była w ogóle
przedmiotem ustaleń oraz oceny Sądu, i pozostała całkowicie otwarta.
db