Postanowienie SN z 9 czerwca 2006, sygn. IV CSK 181/05
Data orzeczenia
9 czerwca 2006
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Cywilna, Wydział IV
Przewodniczący
SSN Dariusz Zawistowski
Tagi
Podstawa prawna
POSTANOWIENIE
Dnia 9 czerwca 2006 r.
Sąd Najwyższy w składzie :
SSN Dariusz Zawistowski (przewodniczący)
SSN Maria Grzelka
SSN Krzysztof Pietrzykowski (sprawozdawca)
w sprawie z wniosku J. J.
przy uczestnictwie D. M.
o wpis hipoteki,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej
w dniu 9 czerwca 2006 r.,
skargi kasacyjnej uczestniczki postępowania
od postanowienia Sądu Okręgowego w G.
z dnia 14 kwietnia 2005 r.,
oddala skargę kasacyjną.
2
Uzasadnienie
Wnioskodawca J. J. wniósł o wpisanie w dziale IV księgi wieczystej Kw […]
na swoją rzecz hipoteki przymusowej kaucyjnej do kwoty 100.000 zł na podstawie
nakazu zapłaty z dnia 15 kwietnia 2003 r. Nieruchomość opisana w wymienionej
księdze wieczystej stanowi własność dłużniczki D. M. Wnioskodawca wskazał w
uzasadnieniu wniosku, że wynikająca z nakazu zapłaty kwota roszczenia głównego
w wysokości 80.000 zł została już zabezpieczona hipoteką przymusową kaucyjną.
Obecnie wnioskodawca domaga się zabezpieczenia taką samą hipoteką
wynikających z opisanego nakazu zapłaty odsetek i kosztów postępowania od
roszczenia głównego.
Sąd Rejonowy w W. dokonał w dniu 27 października 2004 r. w księdze
wieczystej Kw 17346 wpisu przymusowej hipoteki kaucyjnej do kwoty 100.000 zł na
rzecz J. J. zgodnie z wnioskiem i wskazaną podstawą wpisu w postaci nakazu
zapłaty w postępowaniu nakazowym z dnia 15 kwietnia 2003 r.
Apelację wniosła dłużniczka - właścicielka rzeczonej nieruchomości.
Sąd Okręgowy w G. postanowieniem z dnia 14 kwietnia 2005 r., oddalił
apelację i zasądził od uczestniczki postępowania na rzecz wierzyciela kwotę 60 zł
tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego za instancję odwoławczą.
Zdaniem Sądu Okręgowego, w niniejszej sprawie nie zachodzi res iudicata.
W pierwszym przypadku wpis w księdze wieczystej z dnia 2 kwietnia 2004 r.,
dokonany na podstawie wniosku z dnia 11 marca 2004 r., zabezpieczał hipoteką
roszczenie główne, tzn. kwotę 80.000 zł wynikającą z nakazu zapłaty.
W pozostałym bowiem zakresie Sąd oddalił wniosek odnośnie odsetek
ustawowych i kwoty 1.350 zł tytułem kosztów sądowych (postanowienie Sądu
Rejonowego w W. z dnia 30 lipca 2004 r.). Powodem oddalenia wniosku w tym
zakresie było naruszenie zasad wynikających z treści art. 104 u.k.w. oraz
nieskapitalizowanie odsetek i niewskazanie maksymalnej kwoty zabezpieczenia
obejmującej roszczenie główne, odsetki i koszty. Wniosek w przedstawionej sądowi
odwoławczemu sprawie obejmuje swym żądaniem kwotę 100.000 zł stanowiącą
zgodnie z art. 104 u.k.w. zabezpieczenie dla odsetek i kosztów postępowania, ale
wskazanych jako łączna suma zabezpieczenia. W konkluzji Sąd Okręgowy
3
stwierdził, że w obu sprawach nie zachodzi tożsamość żądania co do przedmiotu
rozstrzygnięcia. Samo bowiem określenie we wnioskach, iż wpis ma dotyczyć
hipoteki kaucyjnej, nie powoduje jeszcze tożsamości tych wniosków.
W ocenie Sądu Okręgowego wierzyciel może w dwojaki sposób realizować
swoje uprawnienie w zakresie ustanowienia hipoteki kaucyjnej, bądź przez
zabezpieczenie hipoteką kaucyjną przymusową łącznie kwoty zasądzonej
w nakazie wraz z skapitalizowanymi odsetkami ustawowymi określającymi
maksymalną nieprzekraczalną wysokość zabezpieczenia, bądź dwiema hipotekami
kaucyjnymi, tak jak w omawianym przypadku. Z istoty hipoteki kaucyjnej wynika
bowiem, iż może być ona wpisana właśnie wtedy, gdy zabezpiecza wierzytelność
o nieustalonej wysokości.
W skardze kasacyjnej dłużniczka zarzuciła naruszenie art. 102 ust. 1, art.
104 i art. 111 u.k.w. oraz art. 13 § 2 w zw. z art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Na wstępie wymaga rozważenia ocena zarzutu dalej idącego, mianowicie
naruszenia powagi rzeczy osądzonej (res iudicata – art. 199 § 1 pkt 2 w zw. z art.
13 § 2 k.p.c.). Nie budzi wątpliwości tożsamość podmiotowa w postępowaniu
toczącym się wskutek pierwszego i drugiego wniosku wierzyciela (czyli tożsamość
stron tych postępowań). W okolicznościach niniejszej sprawy nie występuje
natomiast tożsamość przedmiotowa. Pierwszy wniosek z dnia 11 marca 2004 r.
dotyczył wpisu hipoteki przymusowej (art. 109 § 1 u.k.w.) zabezpieczającej
należność główną (80.000 zł) oraz odsetki i koszty postępowania. Ponieważ jednak
podstawą wniosku był nieprawomocny nakaz zapłaty, referendarz Sądu
Rejonowego dokonał wpisu przymusowej hipoteki kaucyjnej (art. 111 u.k.w.),
zabezpieczającej należność główną do wysokości 80.000 zł oraz odsetki i koszty
postępowania (bez oznaczenia wysokości). Wpis w części dotyczącej odsetek
i kosztów postępowania został dokonany z oczywistym naruszeniem art. 104
u.k.w., dlatego Sąd Rejonowy w W. postanowieniem z dnia 30 lipca 2004 r. trafnie
oddalił wniosek w tej części. Nie można w tej sytuacji przyjąć, że kwestia
zabezpieczenia odsetek i kosztów postępowania hipoteką kaucyjną została
prawomocnie osądzona. Drugi natomiast wniosek dotyczył wpisu zabezpieczenia
przymusową hipoteką kaucyjną odsetek i kosztów postępowania do kwoty 100.000
4
zł. Należy w związku z tym podkreślić, że wbrew temu, na co wskazano w skardze
kasacyjnej, wierzyciel nie występował dwukrotnie o wpis hipoteki kaucyjnej
obejmującej tę samą należność główną. Z treści drugiego wniosku wierzyciela
o dokonanie wpisu wynika bowiem, że wniosek ten nie odnosił się do ponownego
dokonania wpisu hipoteki dotyczącej należności głównej, lecz zabezpieczenia stale
narastających odsetek (wierzyciel we wniosku podał, że w chwili występowania
z wnioskiem wynoszą one około 65.000 zł, z czego można wnosić, że „awansem”
wystąpił o wpis 100.000 zł, aby objąć nim nadal rosnące odsetki). We wniosku
podkreślono, że nie dotyczy on jeszcze raz tej samej kwoty, ale „dalszych 100.000
zł”. W konkluzji należy zatem stwierdzić, że w okolicznościach niniejszej sprawy
nie zachodzi res iudicata w odniesieniu do zabezpieczenia przymusową hipoteką
kaucyjną ani należności głównej, ani też odsetek bądź kosztów postępowania.
Ocena zarzutu naruszenia prawa materialnego wymaga rozstrzygnięcia,
czy wierzyciel może określić wysokość kwoty, do której ustanowiona ma być
hipoteka kaucyjna, w taki sposób, że przerastałaby ona należność wskazaną
w treści tytułu, na podstawie którego następuje ustanowienie hipoteki
przymusowej. Należy w związku z tym wyjaśnić, czy wniosek obejmujący odsetki
i koszty jako należności współtworzące kwotę maksymalną, może być
uwzględniony jedynie co do sumy należności głównej i kosztów (określonych
wprost w tytule) oraz już powstałych, „skapitalizowanych” odsetek, czy też
wierzyciel może samodzielnie określić kwotę, do której ma być ustanowiona
hipoteka kaucyjna, nawet przekraczającą odsetki istniejące do dnia rozpoznania
wniosku (tak jak w okolicznościach niniejszej sprawy, w której wierzyciel,
przewidując brak zapłaty ze strony dłużniczki, wnioskował o ustanowienie hipoteki
do kwoty znacznie wyższej niż kwota odsetek zaległych na dzień wystąpienia
z wnioskiem, a nawet rozstrzygnięcia wniosku).
W postanowieniu z dnia 20 maja 1986 r., III CRN 86/86 (OSNC 1987, nr 9,
poz. 139) Sąd Najwyższy stwierdził, że „zakres zabezpieczenia hipoteką
przymusową, wpisaną na podstawie tymczasowego zarządzenia sądu, odsetek
oraz kosztów postępowania określa odnoszący się do hipoteki kaucyjnej
szczególny przepis art. 104 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych
i hipotece (Dz. U. Nr 19, poz. 147) w związku z art. 111 ustawy, a nie przepis art.
5
69 ustawy, dotyczący hipoteki w ogólności”. W świetle tego stanowiska,
przytaczanego także w skardze kasacyjnej, art. 69 u.k.w. nie znajdowałby
zastosowania, gdyż o zakresie zabezpieczenia hipoteką należności odsetkowych
rozstrzygałby wyłącznie art. 104 u.k.w., zgodnie z którym „hipoteka kaucyjna
zabezpiecza odsetki oraz koszty postępowania mieszczące się w sumie
wymienionej we wpisie hipoteki”.
Przymusowa hipoteka kaucyjna nie tylko stanowi konsekwencję
nieprawomocności nakazu zapłaty, na podstawie którego dokonano wpisu (art. 111
u.k.w.), ale jest związana także z nieustaleniem wysokości wierzytelności, co jest
jedną z podstawowych cech hipoteki kaucyjnej (art. 102 ust. 1 u.k.w.). Wpis hipoteki
może zatem obejmować nie tylko już powstałe i skapitalizowane odsetki, ale
również wyższą kwotę, uwzględniającą możliwy wzrost odsetek po rozstrzygnięciu
wniosku. Hipoteka przymusowa, o której mowa w art. 111 u.k.w., jest bowiem
jednocześnie hipoteką kaucyjną, do której w konsekwencji stosuje się przepisy
ogólne dotyczące takiej hipoteki. W szczególności więc należy wskazać na drugą
cechę podstawową hipoteki kaucyjnej, którą jest zabezpieczenie wierzytelności do
oznaczonej sumy najwyższej. Wpis hipoteki kaucyjnej nie decyduje o rzeczywistej
wysokości należności z określonego stosunku prawnego, jednakże oznacza
najwyższą sumę odpowiedzialności rzeczowej. Zapłacenie przeto przez właściciela
nieruchomości sumy zabezpieczonej hipoteką kaucyjną powoduje wygaśnięcie
wierzytelności z danego stosunku prawnego – w każdym razie w takim zakresie,
w jakim wierzyciel może jej z tytułu wpisu tej hipoteki dochodzić z nieruchomości,
a w konsekwencji pociąga za sobą wygaśnięcie hipoteki (orz. SN z dnia 2 maja
1960 r., 4. CR. 1028/59, OSPiKA 1962, nr 2, poz. 35).
Z przedstawionych przyczyn Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814
k.p.c.
orzekł jak w sentencji.