sygn. II CSK 183/06 16 listopada 2006 Sąd Najwyższy

Postanowienie SN z 16 listopada 2006, sygn. II CSK 183/06

Najważniejsze informacje

W skrócie

Wynik odrzucono środek zaskarżenia
Przedmiot zwolnienie spod egzekucji rzeczy / powództwo z art. 841 k.p.c.
Typ sprawy sprawa cywilna procesowa - powództwo przeciwegzekucyjne
Etap pierwsza instancja - powództwo przeciwegzekucyjne
Tryb posiedzenie niejawne
Tematy
powaga rzeczy osądzonej
Role w sprawie
pozwany osoba trzecia żądająca zwolnienia spod egzekucji uczestnik postępowania
Data orzeczenia 16 listopada 2006
Sąd Sąd Najwyższy
Wydział Izba Cywilna, Wydział II
Przewodniczący SSN Krzysztof Pietrzykowski
Sygn. akt II CSK 183/06
POSTANOWIENIE
Dnia 16 listopada 2006 r.
Sąd Najwyższy w składzie :
SSN Krzysztof Pietrzykowski (przewodniczący)
SSN Zbigniew Kwaśniewski
SSN Hubert Wrzeszcz (sprawozdawca)
w sprawie z powództwa A. J. i L. J.
przeciwko R. R. prowadzącemu działalność gospodarczą pod nazwą
Przedsiębiorstwo Handlowe Hurt Detal "F." w K.
o zapłatę,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym
w Izbie Cywilnej w dniu 16 listopada 2006 r.,
skargi kasacyjnej powodów od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]
z dnia 22 listopada 2005 r.,
odrzuca skargę kasacyjną.
2
Uzasadnienie
Wyrokiem z dnia 30 lipca 2004 r. Sąd Okręgowy w G. oddalił powództwo o
zwolnienie spod egzekucji spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu
mieszkalnego.
Sąd ustalił, że spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego
położonego w G. przy ul. O. […] pierwotnie należało do L. i M. małż. N.,
prowadzących działalność gospodarczą w formie spółki cywilnej. Dnia 21 lipca
2000 r. Sąd Okręgowy w Z. wydał nakaz zapłaty, w którym nakazał L. i M. N. jako
wspólnikom spółki, aby zapłacili solidarnie R. R. 141 996,67 zł z ustawowymi
odsetkami. Egzekucja tej należności okazała się bezskuteczna.
Po umorzeniu postępowania egzekucyjnego R. R. stwierdził, że dłużnicy
dnia 3 grudnia 1999 r. darowali spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu
mieszkalnego córce K. N., która sprzedała je – dnia 7 czerwca 2000 r. – babci E. N.
Dnia 13 marca 2001 r. Sąd Okręgowy w G.. – po rozpatrzeniu skargi
pauliańskiej R. R. – wydał wyrok uznający obie umowy zbycia spółdzielczego
własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego za bezskuteczne wobec niego i
zezwalający mu na przeprowadzenie egzekucji sądowej z prawa stanowiącego
przedmiot tych umów (sygn. akt I C …/00). Wyrok uprawomocnił się po oddaleniu
apelacji E. N. Dnia 11 sierpnia 2001 r. R. R. powiadomił Spółdzielnię Mieszkaniową
„G.” o treści tego wyroku i wniósł o wstrzymanie przyjmowania w poczet członków
spółdzielni ewentualnych nabywców spółdzielczego własnościowego prawa do
lokalu do czasu rozstrzygnięcia niniejszej sprawy.
Po prawomocnym zakończeniu sprawy I C …/00 R. R. złożył wniosek o
wszczęcie postępowania egzekucyjnego, w którym domagał się zaspokojenia
świadczenia objętego nakazem zapłaty z dnia 21 lipca 2000 r. ze spółdzielczego
własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego przysługującego – w chwili złożenia
wniosku egzekucyjnego – powodom A. i L. małż. J. Komornik zajął to prawo dnia 6
czerwca 2002 r.
3
W toku rozpoznawania skargi pauliańskiej R. R. spółdzielcze własnościowe
prawo do lokalu zostało dwa razy zbyte: E. N. sprzedała je R.J. dnia 28 marca 2001
r., a R. J. – A. i L. małż. J. dnia 28 maja 2001 r. Powodowie kupili spółdzielcze
prawo własnościowe do lokalu mieszkalnego za pośrednictwem biura obrotu
nieruchomościami. Przed sporządzeniem umowy pośrednik ustalił, że zbywca – R.
J. – jest członkiem spółdzielni i nie ma przeszkód prawnych do sprzedaży prawa. O
piśmie z dnia 21 sierpnia 2000 r., wysłanym przez pozwanego do spółdzielni
mieszkaniowej, powodowie dowiedzieli się po otrzymaniu zawiadomienia od
komornika, że przystępuje do opisu i oszacowania lokalu.
Sąd pierwszej instancji uznał, że powództwo o zwolnienie przedmiotu spod
egzekucji (art. 841 § 1 k. p. c) jest nieuzasadnione. Skierowanie egzekucji do
przysługującego powodom spółdzielczego prawa własnościowego do lokalu
mieszkalnego nie narusza ich prawa. Pozwany – na podstawie wyroku uzyskanego
w sprawie I C …/00 i zaopatrzonego w klauzulę wykonalności – może prowadzić
egzekucję ze spornego prawa niezależnie do tego komu ono przysługuje w chwili
wszczęcia postępowania egzekucyjnego. Podstawę prawną tego uprawnienia
stanowi art. 532 k.c. Osobą trzecią w rozumieniu tego przepisu jest bowiem nie
tylko osoba, na której rzecz dłużnik wierzyciela, względem którego czynność
prawna dłużnika została uznana za bezskuteczną, rozporządził prawem, ale także
kolejne osoby będące – jak powodowie – nabywcami tego prawa.
Apelację powodów od tego orzeczenia Sąd Apelacyjny oddalił zaskarżonym
wyrokiem.
Sąd odwoławczy uznał, że wyrok został wydany z naruszeniem art. 532 k.c.
Z tego przepisu nie wynika bowiem uprawnienie pozwanego do prowadzenia
egzekucji z spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego.
Wprawdzie przytoczony przepis uprawnia wierzyciela, względem którego czynność
dłużnika została uznana za bezskuteczną, do przeprowadzenia egzekucji
z przedmiotu, który wskutek tej czynności wszedł z majątku dłużnika albo do niego
nie wszedł, jednakże dotyczy to sytuacji, w której przedmiot ten znajduje się
w majątku osoby pozwanej w sprawie o uznanie czynności prawnej dłużnika
dokonanej z pokrzywdzeniem wierzyciela za bezskuteczną. Wyrok uwzględniający
4
skargę pauliańską nie daje wierzycielowi „uprawnienia skutecznego niejako erga
omnes”.
Zdaniem Sąd Apelacyjny nie ma jednak podstaw do uwzględnienia apelacji.
Ocena zasadności powództwa wymaga bowiem – wobec bezspornego faktu,
że powodowie nabyli spółdzielcze prawo własnościowe do lokalu mieszkalnego
w toku sprawy I C …/00 – uwzględnienia konsekwencji wynikających z art. 192 pkt
3 k.p.c. Przytoczony przepis statuuje fikcję prawną, polegającą na tym, że zbycie
w toku sprawy rzeczy lub prawa, objętych sporem, nie ma wpływu na bieg sprawy,
a powaga rzeczy osądzonej wydanego w niej wyroku obejmuje także nabywcę.
W konsekwencji to właśnie art. 192 pkt 3 k.p.c., pominięty przez Sąd pierwszej
instancji z powodu przyjęcia innej koncepcji prawnej, powoduje, że pozwany,
posiadając wyrok wydany w sprawie I C…/00 i nakaz zapłaty, może prowadzić
egzekucję także przeciwko powodom.
W skardze kasacyjnej, opartej tylko na pierwszej podstawie, pełnomocnik
powodów zarzucił naruszenie art. 192 pkt 3 k.p.c. Polega ono – jego zdaniem –
na zastosowaniu przytoczonego przepisu „w sytuacji, w której nie było podstaw
do zastosowania tego przepisu, albowiem nie można uznać, że przedmiotem
sprawy o uznanie za bezskuteczną w stosunku do wierzyciela czynności dokonanej
przez dłużnika z pokrzywdzeniem wierzyciela jest spółdzielcze własnościowe prawo
do lokalu; przedmiotem sprawy o uznanie czynności za bezskuteczną w stosunku
do wierzyciela jest prawo do żądania uznania czynności prawnej za bezskuteczną
a zbycie tego prawa w ogóle nie jest niemożliwe, co powoduje – wbrew stanowisku
Sądu Apelacyjnego– że zapadły w sprawie wyrok nie odnosi skutku wobec
powodów-nabywców spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu, którzy nabyli
to prawo w czasie trwania procesu o uznanie za bezskuteczną w stosunku do
wierzyciela czynności dokonanej przez dłużnika z pokrzywdzeniem wierzyciela”.
Powołując się na tę podstawę, wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i
uwzględnienie powództwa.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Ze względu na konstrukcję rozpoznawanej skargi kasacyjnej, w której
skarżący w ramach pierwszej podstawy kasacyjnej zarzucili jedynie naruszenie art.
5
192 pkt 3 k.p.c., rozważenia wymaga przede wszystkim kwestia charakteru
prawnego tego przepisu. Ze sformułowania art. 3983
§ 1 pkt 1 k.p.c. w zestawieniu z
jego pkt 2 wynika bowiem, że pierwsza podstawa kasacyjna dotyczy jedynie
naruszenia prawa niebędącego prawem procesowym. Powstaje zatem problem,
czy przepis art. 192 pkt 3 k.p.c. można zaliczyć do przepisów prawa materialnego w
rozumieniu art. 3983
§ 1 pkt 1 k.p.c. Wykluczenie takiej możliwości oznaczałoby
bowiem, że skarga kasacyjna nie odpowiada wymaganiom przewidzianym w art.
3984
§ 1 pkt. 2 k.p.c., ponieważ podstawa, na której została oparta, nie zwierałaby
wskazania naruszonych przepisów prawa materialnego. Nie wchodziłaby też w grę
możliwość rozpoznania zarzutu naruszenia art. 192 pkt 2 k.p.c. jako przepisu
prawa procesowego z powodu oparcia skargi kasacyjnej wyłącznie na pierwszej
podstawie z art. 3983
§ 1 k.p.c. Sąd kasacyjny – zgodnie z art. 39813
§ 1 k.p.c. –
jest związany granicami skargi kasacyjnej i zarzuty wykraczające poza powołaną
podstawę skargi kasacyjnej (z wyjątkiem nieważności postępowania) nie mogą być
brane pod rozwagę z urzędu (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia
8 października 1997 r., II CKN 366/97, niepubl.)
Należy przypomnieć, że – zgodnie z ugruntowanym orzecznictwem Sądu
Najwyższego – przytoczenie podstaw skargi kasacyjnej i ich uzasadnienia polega
najpierw na ogólnym określeniu wytykanych naruszeń prawa materialnego
i przepisów postępowania, następnie na wskazaniu przepisów, które zostały
naruszone (z podaniem numeru artykułu, paragrafu lub ustępu ustawy), a w końcu
na wyjaśnieniu, na czym to naruszenie polegało. Skarga kasacyjna, która
nie spełnia tego wymagania, jest dotknięta wadą nienaprawialną i podlega
odrzuceniu, bez wzywania do jej usunięcia (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia
7 kwietnia 1997 r., III CKN 29/97, OSNC 1997 nr 6-7, poz. 96; postanowienie Sądu
Najwyższego z dnia 10 maja 2002 r., III CKN 1310/00, Lex nr 54502).
Sąd Najwyższy także wielokrotnie podkreślał, że – działając jako sąd
kasacyjny – nie jest uprawniony do samodzielnego konkretyzowania zarzutów lub
ryzykowania domysłów, jakiego przepisu prawa dotyczy podstawa skargi
kasacyjnej. Jest tak również dlatego, że ustawodawca, wprowadzając przymus
adwokacko-radcowski (art. 871
§ 1 k.p.c.), postawił skardze kasacyjnej wysokie
wymagania profesionalne; wśród tych wymagań jest prawidłowe przytoczenie
6
podstaw oraz ich uzasadnienia (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 5 grudnia
1996 r., I PKN 33/96, OSNAP 1997, nr 14, poz. 250; postanowienie Sądu
Najwyższego z dnia 16 października 1997 r., II CKN 390/97, niepubl.). W tej
sytuacji – wobec wyraźnego wskazania w podstawie skargi kasacyjnej jedynie art.
192 pkt 3 k.p.c. jako naruszonego przepisu prawa – przytaczane poza podstawą
skargi kasacyjnej przepisy prawa materialnego nie mają znaczenia dla wskazanego
przez skarżących zakresu naruszonych przepisów prawa.
Dla określenia charakteru prawnego danego przepisu nie jest istotne,
w jakim akcie prawnym został on zamieszczony, ale o procesowym albo
materialnym charakterze tego przepisu decydują jego teść i cel. Przepisami prawa
materialnego są przepisy regulujące bezpośrednio stosunki cywilnoprawne między
poszczególnymi podmiotami prawnymi (określają zachowanie tych podmiotów) oraz
roszczenia wynikające z tych stosunków (nakładają obowiązki i przyznają prawa lub
uprawnienia) łącznie z przepisami o zaskarżalności, wymagalności, terminach
przedawnienia i terminach do sądowego dochodzenia tych roszczeń. Przepisami
procesowymi są zaś normy instrumentalne, które określają drogę i sposób
dochodzenia uprawnień wynikających ze stosunków cywilnoprawnych i norm
materialnoprawnych.
Zdaniem skarżących przepis art. 192 pkt 3 k.p.c., choć zamieszczony
w kodeksie postępowania cywilnego, jest przepisem prawa materialnego. Zbycie
rzeczy lub prawa nie pozbawia – z mocy art. 192 pkt 3 k.p.c. in principio –
legitymacji procesowej biernej zbywcy. Przepis w tej części jest zatem normą
materialnoprawną – samoistną podstawą legitymacji zbywcy (tzw. substytucja albo
podstawienie procesowe względne), który działa w imieniu własnym, ale na rzecz
nabywcy.
Tego stanowiska nie można podzielić. Wprawdzie hipoteza normy prawnej
zawartej w art. 192 pkt 3 k.p.c. odwołuje się do zdarzeń prawnych (zbycie w toku
sprawy rzeczy lub prawa), jednakże treść hipotezy nie przesądza jeszcze
o charakterze prawnym całej normy prawnej. Dokonując jej oceny, nie można
bowiem pomijać dyspozycji analizowanej normy prawnej (zbywca nadal pozostaje
stroną postępowania). Należy podzielić wyrażany w piśmiennictwie pogląd, że jeżeli
7
zdarzenia prawne ujęte w hipotezie analizowanej normy prawnej wywołują inne
fakty procesowe (a nie fakty materialnoprawne), to należy przyjąć procesowy
charakter całej normy prawnej. Mówiąc inaczej, w takim wypadku o charakterze
normy prawnej decyduje jej dyspozycja.
Taka sytuacja zachodzi w przypadku analizowanej normy prawnej. Zbycie
w toku procesu rzeczy lub prawa, będące niewątpliwie zdarzeniem prawnym, nie
ma wpływu o ocenę charakteru prawnego całej normy prawnej, ponieważ decyduje
o tej ocenie dyspozycja normy prawnej dotycząca kwestii procesowych. Utrzymuje
ona dotychczasowy stan w zakresie stron postępowania. Zbywca, będący stroną
postępowania, zachowuje nadal legitymację procesowa, oderwaną jednak od
sytuacji materialnoprawnej strony. W tym wypadku zachodzi jeden z przypadków
tzw. podstawienia procesowego. Okoliczność, że procesowy charakter tej instytucji
nie jest w zasadzie kwestionowany w piśmiennictwie, przemawia także na rzecz
tezy, że przepis art. 192 pkt. 3 k.p.c. ma charakter procesowy.
Tej tezy nie podważa fakt, że podstawienie procesowe powoduje –
co przyjmuje się zgodnie w literaturze i orzecznictwie – iż powaga rzeczy osądzonej
wyroku wydanego z udziałem w procesie zbywcy rzeczy lub prawa obejmuje
również ich nabywcę (tzw. rozszerzona prawomocność wyroku). W stosunku
do nabywcy może być prowadzona egzekucja (art. 788 k.p.c.). Jej przeprowadzenie
niewątpliwie wpływa na zmianę sytuacji materialnoprawnej między zbywcą
a nabywcą rzeczy lub prawa. Nabywca może bowiem wystąpić przeciwko zbywcy
z roszczeniem odszkodowawczym (art. 471 k.c.) bądź z tytułu bezpodstawnego
wzbogacenia. Jednakże podstawy tych roszczeń nie będzie stanowiła norma art.
192 pkt 3 k.p.c. Zachowa ona mimo wszystko swój procesowy charakter. Celem
unormowania przewidzianego w art. 192 pkt 3 k.p.c. jest jedynie stabilizacja
procesu przez uniezależnienie jego toku od pozaprocesowych czynności
dyspozycyjnych stron postępowania i wyeliminowanie możliwości „torpedowania”
procesu przez zbycie rzeczy stanowiącej przedmiot sporu.
Konkludując, należy przyjąć, że przepis art. 192 pkt. 3 k.p.c. ma charakter
wyłącznie procesowy. To oznacza, że skarga kasacyjna podlega odrzuceniu,
8
ponieważ dotknięta jest nienaprawialną wadą (podstawa, na której została oparta,
nie zawiera wskazania naruszonego przepisu prawa).
Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji
postanowienia (art. 3986
§ 2 k.p.c.).
jz. ma charakter
wyłącznie procesowy. To oznacza, że skarga kasacyjna podlega odrzuceniu,
8
ponieważ dotknięta jest nienaprawialną wadą (podstawa, na której została oparta,
nie zawiera wskazania naruszonego przepisu prawa).
Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji
postanowienia (art. 3986
§ 2 k.p.c.).
jz