Wyrok z 23 czerwca 2022, sygn. I C 1383/20

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 23 czerwca 2022 r.

Sąd Okręgowy Warszawa-Praga w Warszawie I Wydział Cywilny

w składzie:

Przewodniczący: Sędzia Eliza Nowicka - Skowrońska

Protokolant: Karolina Konopka

po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 9 czerwca 2022 roku

sprawy z powództwa P. M. i M. M.

przeciwko R. Bank (...) (Spółka Akcyjna) Oddział w Polsce z siedzibą w W.

o zapłatę

I.  zasądza od R. Bank (...) (Spółka Akcyjna) Oddział w Polsce z siedzibą w W. łącznie na rzecz P. M. i M. M. kwotę 48.348,75 zł (czterdzieści osiem tysięcy trzysta czterdzieści osiem złotych i siedemdziesiąt pięć groszy) oraz 51.027,05 CHF (pięćdziesiąt jeden tysięcy dwadzieścia siedem franków i pięć centymów) wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od kwot:

a.  40.276,28 zł od dnia 7 września 2020 r. do dnia zapłaty,

b.  8.072,47 zł od dnia 18 grudnia 2020 r. do dnia zapłaty,

c.  42.507,40 CHF od dnia 7 września 2020 r. do dnia zapłaty,

d.  8.519,65 CHF od dnia 18 grudnia 2020 r. do dnia zapłaty,

II.  oddala powództwo w pozostałej części;

III.  zasądza od R. Bank (...) (Spółka Akcyjna) Oddział w Polsce z siedzibą w W. na rzecz P. M. i M. M. kwotę 11.834 (jedenaście tysięcy osiemset trzydzieści cztery) złote tytułem zwrotu kosztów procesu, w tym kwotę 10.800 (dziesięć tysięcy osiemset) złotych tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego.

Sędzia Eliza Nowicka - Skowrońska

Sygn. akt I C 1383/20

UZASADNIENIE

Pozwem z dnia 7 września 2020 roku (data stempla pocztowego – k. 83) powodowie P. M. i M. M. wnieśli o:

1)  zasądzenie od pozwanego na rzecz powodów łącznie do ich majątku wspólnego objętego ustawową wspólnością majątkową małżeńską kwoty 48.348,75 zł oraz kwoty 51.027,05 franków szwajcarskich wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od w/w kwot liczonymi od dnia złożenia niniejszego pozwu do dnia zapłaty;

2)  zasądzenie od pozwanego na rzecz powodów, łącznie do ich majątku wspólnego objętego ustawową wspólnością majątkową małżeńską zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według podwójnej stawki minimalnej kosztów zastępstwa procesowego przewidzianej w Rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 roku w sprawie opłat za czynności radców prawnych wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie do dnia zapłaty oraz kwoty 34 zł tytułem opłaty skarbowej od pełnomocnictwa.

Uzasadniając wniesione powództwo powodowie wskazali, że sporna umowa kredytu pozostaje nieważna, co wynika ze sprzeczności klauzul waloryzacyjnych z naturą stosunku prawnego oraz zasadami współżycia społecznego oraz zasadą równości stron – nieważność na podstawie art. 58 § 1 k.c. w zw. z art. 353 ¹ k.c.

Powodowie zakwestionowali swoje związanie wszystkimi postanowieniami Umowy, wskazującymi na waloryzację kredytu kursem (...), które można uznać za bezwzględnie nieważne, a przynajmniej abuzywne, tj. § 7 ust. 4 oraz § 9 ust. 2 regulaminu.

W odpowiedzi na pozew pozwany R. Bank (...) z siedzibą w W. prowadzący w Polsce działalność za pośrednictwem oddziału R. Bank (...) (spółka Akcyjna) Oddział w Polsce wniósł o oddalenie powództwa w całości i zasądzenie od strony powodowej na rzecz pozwanego kosztów postępowania (odpowiedź na pozew – k. 88).

Pozwany wskazał, że nie ma podstaw do kwestionowania ważności umowy, podniósł również, że wskazane przez powoda postanowienia umowy nie są abuzywne. Podniesiono również zarzut przedawnienia roszczeń dochodzonych przez stronę powodową (pkt. 10 odpowiedzi na pozew – k. 89v.).

Na rozprawie w dniu 9 czerwca 2022r. pełnomocnik pozwanego ponadto zgłosił zarzut zatrzymania do kwoty 800.000 zł, tj. kwoty udzielonego kredytu powołując się na treść art. 496 kc oraz podtrzymał zarzut przedawnienia (protokół rozprawy – k. 279).

W reakcji na zgłoszony zarzut, pełnomocnik powoda wnosił o jego nieuwzględnienie zarówno z uwagi na fakt, że pełnomocnik pozwanego nie dysponuje pełnomocnictwem do zgłoszenia tego zarzutu, a nadto wskazał, iż roszczenie pozwanego nie zostało wykazane, a ponadto jest przedawnione. Argumentował swoje stanowisko również w ten sposób, że umowa kredytu nie jest umową wzajemną i nie ma do niej zastosowania instytucja zatrzymania. Co do zarzutu przedawnienia wnosił o jego pominięcie i wskazał, że jego termin rozpoczął się dopiero z chwilą powzięcia przez kredytobiorcę wiedzy o możliwości zwrócenia się do banku o zwrot nienależnego świadczenia (protokół rozprawy – k. 280).

Sąd Okręgowy ustalił następujący stan faktyczny:

W dniu 21 maja 2007 r. powodowie P. M. i M. M. zawarli z poprzednikiem prawnym pozwanego Umowę o kredyt hipoteczny nr (...) (dalej: (...)). Kredyt przeznaczony był na zakup domu na rynku pierwotnym, jego remont i modernizację oraz koszty dodatkowe związane z udzieleniem kredytu.

Pozwany (dawniej: (...) Spółka Akcyjna Oddział w Polsce, a obecnie: R. Bank (...)) udzielił Kredytobiorcom kredytu w kwocie 800.000 zł. Kredyt był indeksowany w walucie obcej (...).

Powodowie przy zawieraniu umowy kredytu nie korzystali z pomocy zewnętrznego doradcy kredytowego. Warunki kredytu nie były z nimi negocjowane. Powodowie przy zawieraniu Umowy byli świadomi, że kwota kredytu będzie przeliczona według kursu banku. Nie zostali oni jednak poinformowani, w jaki sposób bank ustala kurs kupna i kurs sprzedaży. Umowa zawierana była na wzorcu banku. Przed podpisaniem umowy powodowie zapoznali się z jej treścią w siedzibie banku.

(dowody: umowa kredytu – k. 25, zeznania: powoda, w tym jego informacyjne wysłuchanie którego treść potwierdził – k. 254 – 255, k. 280, powódki – k. 280 – 281).

W § 1 ust. 1 umowy wskazano, iż bank udziela kredytobiorcom kredytu w kwocie, na cel i na warunkach określonych w niniejszej umowie, zaś Kredytobiorcy zobowiązują się do korzystania z kredytu na warunkach określonych w umowie i regulaminie oraz zwrotu kwoty wykorzystanego kredytu wraz z odsetkami, opłatami, prowizjami i innymi kosztami w terminach spłaty określonych w umowie. Natomiast w § 1 ust. 2 umowy wskazano, że określenia użyte w umowie mają znaczenie nadane im w „Regulaminie kredytu hipotecznego udzielonego przez (...), zwanym dalej (...), który stanowi integralną część umowy (k. 25).

W § 2 ust. 1 umowy zapisano, iż „bank zobowiązuje się oddać do dyspozycji kredytobiorcy kwotę w wysokości 800.000,00 zł. Kredyt jest indeksowany do waluty obcej (...). W ust. 2 wskazano, że kredyt przeznaczony jest na zakup domu na rynku pierwotnym, rozbudowa/remont/modernizacja domu. W ust. 3 zapisano, że okres kredytowania wynosi 420 miesięcy (k. 25).

Zgodnie z § 7 ust. 4 (...) w przypadku kredytów indeksowanych do waluty obcej, wypłata kredytu następuje w złotych według kursu nie niższego niż kurs kupna zgodnie z Tabelą obowiązującą w momencie wypłaty środków kredytu. W przypadku wypłaty kredytu w transzach, stosuje się kurs nie niższy niż kurs kupna zgodnie z Tabelą obowiązującą w momencie wypłaty poszczególnych transz. Saldo zadłużenia z tytułu kredytu wyrażone jest w walucie obcej i obliczane jest według kursu stosowanego przy uruchomieniu kredytu. W przypadku wypłaty kredytu w transzach, saldo zadłużenia z tytułu kredytu obliczane jest według kursów stosowanych przy wypłacie poszczególnych transz. Aktualne saldo zadłużenia w walucie kredytu kredytobiorca otrzymuje listownie na podstawie postanowień § 11 (k. 32 – 33).

Natomiast zgodnie z § 9 ust. 1 (...) raty spłaty kredytu pobierane są z rachunku bankowego kredytobiorcy, prowadzonego w złotych, wskazanego w umowie. W ust. 2 zapisano, że w przypadku kredytów indeksowanych do waluty obcej raty kredytu podlegające spłacie wyrażone są w walucie i w dniu wymagalności raty kredytu pobierane są z rachunku bankowego, o którym mowa w ust. 1, według kursu sprzedaży zgodnie z tabelą obowiązującą w banku na koniec dnia roboczego poprzedzającego dzień wymagalności raty spłaty kredytu; jeśli dzień wymagalności raty kredytu przypada na dzień wolny od pracy, stosuje się kurs sprzedaży zgodnie z Tabelą obowiązująca w Banku na koniec ostatniego dnia roboczego poprzedzającego dzień wymagalności raty spłaty kredytu (k. 33).

(dowody: umowa kredytu – k. 25, regulamin – k. 30)

W dniu 3 lutego 2012r. powodowie zawarli z Bankiem aneks nr (...) do przedmiotowej umowy kredytu. Na jego mocy doszło do zmiany waluty w jakiej powodowie mieli dokonywać spłaty rat kredytowych i strony postanowiły, iż spłata ta będzie następowała w walucie obcej (...). Od tamtego czasu powodowie dokonywali spłat rat kredytowych bezpośrednio we frankach szwajcarskich.

(dowody: aneks nr (...) do umowa kredytu – k. 47 – 50, informacyjne wysłuchanie powoda – k. 254 )

W dniu 23 czerwca 2017r. powodowie skierowali do Sądu Rejonowego dla Warszawy Śródmieście w Warszawie wniosek o zawezwanie pozwanego banku do próby ugodowej, którym objęli kwoty 166.142,82 zł i 66.428,21 CHF tytułem zwrotu zapłaconych rat kredytowych w wykonaniu nieważnej umowy kredytowej / niewiążącej w zakresie klauzul indeksacyjnych. Do zawarcia ugody nie doszło, uczestnik odmówił jej zawarcia.

(dowody: wniosek o zawezwanie do próby ugodowej – k. 51 – 63, uzupełnienie wniosku – k. 65, stanowisko uczestnika – k. 67, protokół z posiedzenia jawnego – k. 68)

Do dnia 24 maja 2020 roku powodowie wpłacili na rzecz pozwanego banku łącznie kwotę 166.142,82 PLN oraz kwotę 99.998,92 CHF.

(okoliczność bezsporna, dowód: zaświadczenie banku – k. 39 – 46)

Pismem z dnia 23 lipca 2020 roku powodowie wezwali pozwanego do zapłaty w terminie 7 dni kwoty 40.276,28 zł oraz 42.507,40 CHF wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia 23 lipca 2020r. do dnia zapłaty tytułem spełnionych nienależnie świadczeń z tytułu zawartej z bankiem umowy kredytu. Wezwanie to zostało odebrane przez pozwanego w dniu 27 lipca 2020r.

(dowód: wezwanie do zapłaty wraz z stroną pocztowej książki nadawczej – k. 21 – 22, wydruk z systemu śledzenia przesyłek – k. 23 – 24 )

Powodowie są świadomi skutków stwierdzenia nieważności umowy, akceptują te skutki.

(dowód: zeznania powódki M. M. – k. 280, ośwaidczenie powoda P. M. – k. 255)

Powyższy stan faktyczny Sąd ustalił na podstawie dokumentów prywatnych, wydruków złożonych przez strony do akt postępowania, wskazanych w treści uzasadnienia, których autentyczności oraz mocy dowodowej żadna ze stron nie podważała oraz zeznań powodów przesłuchanych w charakterze świadków.

Sąd pominął wniosek pozwanego o dopuszczenie dowodu z przesłuchania świadków A. S. i D. M. jako zbędny i zmierzający wyłącznie do przedłużenia postępowania. Bezspornym jednak było to, że świadkowie ci nie byli obecni przy zwieraniu kwestionowanej niniejszym powództwem umowy. Skoro tak, to ogólna informacja na temat funkcjonowania pewnych procedur u pozwanego nie mogła wpłynąć na ustalenie, czy procedurę tę prawidłowo zastosowano w odniesieniu do powodów w sprawie niniejszej (art. 235 ² § 1 pkt 2 i 5 k.p.c. ).

Sąd pominął wniosek powodów o dopuszczenie dowodu z opinii biegłego uznając, że poczynienie istotnych dla sprawy ustaleń nie wymaga specjalistycznej wiedzy, a przeprowadzenie takiego dowodu prowadziłoby jedynie do przedłużenia postępowania (art. 235 ² § 1 pkt 5 k.p.c.).

Sąd dał wiarę przesłuchanym w charakterze strony powodom – w zakresie, w jakim ich zeznania korelowały z treścią Umowy, podpisanymi oświadczeniami oraz załącznikami do Umowy, na podstawie których możliwym było ustalenie sposobu przedstawiania powodom oferty kredytu indeksowanego, w tym udzielanych im przez pracowników banku – doradców kredytowych informacji w zakresie założeń kredytu oraz ryzyka walutowego.

Sąd oparł się na zeznaniach powodów, które uznał za w pełni wiarygodne i logiczne. Na tej podstawie poczynił ustalenia dotyczące okoliczności zawarcia umowy, braku uzgadniania jej postanowień, faktycznego niespełnienia przez bank obowiązku informacyjnego powodów. Jakkolwiek z racji upływu czasu powodowie nie byli w stanie zrekonstruować ze wszystkimi szczegółami przebiegu zawierania umowy oraz zakresu otrzymanych przez nich od pozwanego informacji, to możliwym było ustalenie, iż umowa była zawierana na wzorcu banku, a zakres udzielanych im informacji dotyczących produktu bankowego nie obejmował szczegółowego wytłumaczenia mechanizmu indeksacji kredytu do (...) i jego możliwego wpływu na wysokość zarówno raty oraz salda kredytu.

Sąd uwzględnił również dokumentację bankową dotyczącą rozliczenia kredytu.

Pozostałe złożone w sprawie do akt dokumenty niewskazywane we wcześniejszej części uzasadnienia nie były przydatne dla rozstrzygnięcia sprawy.

Sąd Okręgowy zważył, co następuje:

Powództwo główne zasługiwało na uwzględnienie w przeważającej części.

Podstawowym zarzutem stawianym przez powodów w toku niniejszego postępowania był zarzut nieważności umowy kredytu nr (...) z 21 maja 2007 roku, wynikający m.in. z naruszenia przez bank granic swobody umów, sprzeczności umowy kredytu z zasadami współżycia społecznego, abuzywności klauzul indeksacyjnych zawartych w szczególności w § 7 ust. 4 oraz § 9 ust. 2 (...). Powodowie domagali się więc przesłankowego ustalenia nieważności umowy w całości. Z okoliczności nieważności zawartej przez strony umowy kredytu strona powodowa sformułowała żądanie główne, mianowicie żądanie o zapłatę.

Sąd podziela stanowisko powodów, iż w regulaminie, a w szczególności zapisy § 7 ust. 4 oraz § 9 ust. 2 (...) stanowią klauzule abuzywne.

Zgodnie z art. 385 ¹ k.c. postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nie uzgodnione indywidualnie nie wiążą go, jeśli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy, przy czym nie dotyczy to postanowień określających główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny.

Przez „postanowienia określające główne świadczenia stron” rozumie się powszechnie postanowienia dotyczące świadczeń charakteryzujących daną umowę. Umowa kredytu zdefiniowana jest w art. 69 ust. 1 ustawy Prawo bankowe, stanowiącym, iż przez umowę kredytu bank zobowiązuje się oddać do dyspozycji kredytobiorcy na czas oznaczony w umowie kwotę środków pieniężnych z przeznaczeniem na ustalony cel, a kredytobiorca zobowiązuje się do korzystania z niej na warunkach określonych w umowie, zwrotu kwoty wykorzystanego kredytu wraz z odsetkami w oznaczonych terminach spłaty oraz zapłaty prowizji od udzielonego kredytu.

W ocenie Sądu, przy umowie kredytu indeksowanego do waluty obcej – a taki charakter ma analizowana umowa, klauzula indeksacyjna przewidująca „przeliczenie” wypłacanych i wpłacanych kwot ze złotych polskich na franki szwajcarskie i określająca kurs wymiany (...) dotyczy głównego zobowiązania kredytobiorcy, gdyż służy do ustalenia wysokości zobowiązania kredytobiorcy w walucie obcej i do ustalenia wysokości poszczególnych rat kredytu podlegających spłacie w złotych polskich. Tym samym decyduje ona o wysokości podstawowego świadczenia kredytobiorcy i wysokości tzw. spreadu walutowego, stanowiącego element wynagrodzenia banku za udzielony kredyt (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 4 kwietnia 2019 roku w sprawie III CSK 159/17). Ponadto, istotą umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej jest istnienie ryzyka kursowego, a zawarta w kwestionowanych postanowieniach umowy klauzula indeksacyjna statuuje mechanizm indeksacji i różnic kursów walutowych, a więc określa główny przedmiot umowy (por. wyroki Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 20 września 2018 roku w sprawie C 51/17, z dnia 14 marca 2019 roku w sprawie C 118/17 i z dnia 3 października 2019 roku w sprawie C 260/18, wyroki Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 28 listopada 2019 roku w sprawie V ACa 490/18, z dnia 30 grudnia 2019 roku w sprawie I ACa 697/18).

W ocenie Sądu postanowienia umowy i stanowiącego jej załącznik (...), a dotyczące mechanizmu indeksowania, nie zostały sformułowane w sposób jednoznaczny. Zawierają jedynie wskazanie, że kwoty transz kredytu w dniu ich wypłaty zostaną przeliczone (wyrażone) na (...), przy przyjęciu kursu nie niższego niż kurs kupna (...) obowiązującego w tabeli bankowej w momencie wypłaty poszczególnych transz, zaś rozliczenie każdej wpłaty dokonanej przez kredytobiorcę (w domyśle – w złotych polskich) będzie następować według kursu sprzedaży (...) obowiązującego w tabeli bankowej na koniec dnia roboczego poprzedzającego dzień wymagalności raty kredytu. Umowa stron nie precyzowała metod ustalania kursu wymiany (...), mającego służyć do obliczenia wysokości rat spłaty kredytu, a tym samym - bieżącego salda zadłużenia powodów. Nie wskazano, w jaki sposób tabela kursowa jest w ogóle tworzona. Wskazane przez powodów zapisy umowy nie dawały powodom, ani innemu przeciętnemu konsumentowi, możliwości ustalenia, czy też zweryfikowania przyjętego do rozliczeń między stronami kursu wymiany (...), a co za tym idzie – wysokości rat kredytu, jakie byli zobowiązani uiszczać na rzecz strony pozwanej.

W istocie, sposób waloryzacji świadczenia pozostał niedookreślony i pozostawiony decyzji strony pozwanej, odnoszącej się do przyjęcia określonej wysokości marży kupna i marży sprzedaży, znajdującej wyraz w tabeli kursowej stworzonej przez bank na podstawie niewiadomych czynników.

Po drugie – przez wyrażenie klauzul waloryzacyjnych umowy kredytowej prostym i zrozumiałym językiem należy rozumieć takie ich sformułowanie, by kredytobiorcy zapewnić informacje wystarczające do podjęcia przez niego świadomej i rozważnej decyzji, tak by konsument był w stanie oszacować, w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla niego z umowy konsekwencje ekonomiczne, a ciężar udowodnienia wykonania owych obowiązków przedumownych spoczywa na banku (por. wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 30 kwietnia 2014 roku w sprawie C 26/13, z dnia 20 września 2017 roku w sprawie C 186/16 i z dnia 10 czerwca 2021 roku C 776/19).

W rozpoznawanej sprawie strona pozwana nie zaoferowała dowodów wykazujących, iż powodowie zostali należycie, w przytoczonym wyżej znaczeniu, poinformowani o ryzyku kursowym wiążącym się z zawarciem umowy kredytu indeksowanego kursem franka szwajcarskiego. Sam fakt podpisania przez powodów oświadczenia związanego z ubieganiem się o kredyt hipoteczny indeksowany do waluty obcej oznaczał jedynie formalne wypełnienie warunku koniecznego do uzyskania kredytu.

Sąd przychyla się do poglądu Sądu Apelacyjnego w Warszawie wyrażonego w uzasadnieniu wyroku z dnia 30 grudnia 2019 roku I ACa 697/18, iż dla rzetelnego poinformowania powodów o istocie ryzyka kursowego przy kredycie indeksowanym do (...) konieczne byłoby wyjaśnienie im czynników kształtujących kurs (...) w okresie zawierania umowy, czynników mogących mieć wpływ na kurs (...) w okresie wykonywania umowy, w tym prognoz co do zmian kursu (...) w perspektywie trzydziestoletniej wynikających z dostępnych danych ekonomicznych i geopolitycznych, wskazanie poziomu kursu wymiany (...)/PLN przy którym rzeczywiste koszty kredytu zrównają się z kosztami kredytu „złotowego”, wskazanie jak może wzrosnąć zadłużenie dla całego okresu kredytowania w przypadku spełnienia się optymistycznych i pesymistycznych, przewidujących np. kryzys gospodarczy, prognoz wzrostu kursu (...). Zaniechanie przedstawienia powodom w/w informacji uniemożliwia przyjęcie, by kwestionowane klauzule wyrażone były prostym i zrozumiałym językiem w rozumieniu art. 385 ¹ § 1 k.c. interpretowanego zgodnie z art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13.

W konsekwencji, mimo iż kwestionowane postanowienia dotyczą głównego świadczenia powodów jako kredytobiorców, mogły być przedmiotem oceny przez pryzmat przesłanek z art. 385 ¹ k.c.

Strona pozwana nie wykazała, by w/w kwestionowane postanowienia umowy zostały uzgodnione indywidualnie z powodami, co skutkuje przyjęciem, że sytuacja taka nie miała miejsca. Ciężar wykazania faktu indywidualnego uzgodnienia postanowień umowy spoczywał na stronie pozwanej, stosownie do art. 385 ¹ § 1 kc, a ten temu obowiązkowi nie sprostał.

Sąd oczywiście dostrzega, iż powodowie w oświadczeniu wnioskodawcy związanym z ubieganiem się o kredyt hipoteczny indeksowany do waluty obcej potwierdzili fakt wybrania przez siebie oferty kredytu indeksowanego do waluty obcej i poinformowania ich o ryzyku związanym z zaciągnięciem kredytu hipotecznego w walucie obcej. Nie jest to jednak tożsame z przyjęciem, że kwestionowane postanowienia umowne były efektem wspólnych, indywidualnie uzgodnionych z powodami, pertraktacji. Sam fakt podpisania przez powodów cytowanego oświadczenia nie oznacza że powodowie mieli szansę realnego oddziaływania na treść w/w postanowień umowy. Przywołać trzeba art. 3 ust.2 dyrektywy 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 roku w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich, stanowiący, iż warunki umowy zawsze zostaną uznane za niewynegocjowane indywidualnie, jeżeli zostały sporządzone wcześniej i konsument nie miał w związku z tym wpływu na ich treść, zwłaszcza jeżeli zostały przedstawione konsumentowi w formie uprzednio sformułowanej umowy standardowej. Za wiarygodne należy uznać wyjaśnienia powodów, iż podpisywali przygotowane przez stronę pozwaną dokumenty w sposób mało refleksyjny, traktując to jako wymóg konieczny do uzyskania kredytu i w pełnym zaufaniu do profesjonalizmu Banku.

Jak już zaznaczono, za niedozwolone uważa się postanowienia umowne kształtujące prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, a przez to rażąco naruszające jego interesy.

W orzecznictwie ugruntowany jest pogląd, iż postanowienie umowne jest sprzeczne z dobrymi obyczajami, jeżeli kontrahent konsumenta, traktujący go w sposób sprawiedliwy, słuszny i uwzględniający jego prawnie uzasadnione roszczenia, nie mógłby racjonalnie spodziewać się, że konsument przyjąłby dane postanowienie w drodze negocjacji indywidualnych (por. wyrok Sądu Najwyższego z 27 lutego 2019 roku w sprawie II CSK 19/18) oraz że rażące naruszenie interesów konsumenta oznacza nieusprawiedliwioną dysproporcję praw i obowiązków wynikających z umowy na jego niekorzyść, skutkującą niekorzystnym ukształtowaniem jego sytuacji ekonomicznej i jego nierzetelnym traktowaniem (por. wyrok Sądu Najwyższego z 3 lutego 2006 roku w sprawie I CK 297/05, wyrok Sądu Najwyższego z 29 sierpnia 2013 roku w sprawie I CSK 660/12).

Sąd stoi na stanowisku, iż klauzule indeksacyjne i waloryzacyjne kształtują prawa i obowiązki powodów, jako kredytobiorców, w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, jednocześnie rażąco naruszając ich interesy. Sprowadzają się one bowiem do przyznania bankowi uprawnienia do jednostronnego, swobodnego, ustalania – poprzez kształtowanie marży kupna i marży sprzedaży – kursów walut stosowanych przy określaniu wysokości poszczególnych rat kredytu, a tym samym – modyfikowania salda zadłużenia powodów.

Jak już omawiano, w istocie umowa zawiera jedynie odesłanie do tabel kursów obowiązujących w banku w przededniu wymagalności kolejnych rat, nie precyzując tego jak kursy te mają być ustalane, a w szczególności nie określono sposobu ustalania ich wysokości przy pomocy obiektywnych, konkretnych i sprawdzalnych kryteriów. Nie wymaga szerszego uzasadnienia pogląd, że zagwarantowanie stronie pozwanej prawa dowolnego kształtowania poziomu kursu (...) i przez to wysokości zobowiązań powodów wobec banku, rażąco narusza równowagę stron umowy kredytu. Zagadnienie to było przedmiotem analizy Sądu Najwyższego, który w wyroku z dnia 4 kwietnia 2019 roku w sprawie III CSK 159/17 uznał, iż mechanizm ustalania przez bank kursów waluty, pozostawiający bankowi swobodę, jest w sposób oczywisty sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco narusza interesy konsumenta.

Zgodnie z art. 385 ¹ § 2 k.c., jeżeli postanowienie umowy zgodnie z § 1 nie wiąże konsumenta, strony są związane umową w pozostałym zakresie. Jest to jednak możliwe jedynie wówczas, gdy umowa może obowiązywać bez abuzywnych postanowień. Art. 6 ust.1 dyrektywy 93/13 stanowi, iż nieuczciwe postanowienia w umowie zawartej przez przedsiębiorcę z konsumentem nie są wiążące dla konsumentów, na warunkach określonych w prawie krajowym państw członkowskich, oraz że umowa pozostaje wiążąca dla stron na tych samych warunkach, jeżeli jest to możliwe po wyłączeniu z niej nieuczciwych postanowień. Interpretacja tego przepisu została dokonana przez Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej w wyroku z dnia 29 kwietnia 2021 roku C-19/20 w taki sposób, iż: 1)Trybunał uznał za dopuszczalne by sąd krajowy usunął jedynie nieuczciwy element warunku umowy zawartej pomiędzy przedsiębiorcą a konsumentem, w wypadku gdy odstraszający cel tej dyrektywy jest realizowany przez krajowe przepisy ustawowe regulujące korzystanie z niego, o ile element ten stanowi odrębne zobowiązanie umowne, które może być przedmiotem indywidualnej kontroli pod kątem nieuczciwego charakteru, 2) Trybunał uznał za niedopuszczalne by sąd krajowy usunął jedynie nieuczciwy element warunku umowy zawartej pomiędzy przedsiębiorcą a konsumentem, jeżeli takie usunięcie sprowadzałoby się do zmiany treści tego warunku poprzez zmianę jego istoty.

Cenne wskazówki interpretacyjne dotyczące art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 (i – pośrednio – art. 385 ¹ § 2 k.c.) Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej zawarł w wyroku z dnia 3 października 2019 roku C 260/18. Mianowicie, uznał, iż przepis ów nie stoi na przeszkodzie temu, aby sąd krajowy, po stwierdzeniu nieuczciwego charakteru niektórych warunków umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej i oprocentowanego według stopy procentowej bezpośrednio powiązanej ze stopą międzybankową danej waluty, przyjął, zgodnie z prawem krajowym, że ta umowa nie może nadal obowiązywać bez takich warunków z tego powodu, że ich usunięcie spowodowałoby zmianę charakteru głównego przedmiotu umowy. Trybunał stwierdził też, iż art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 sprzeciwia się wypełnieniu luk w umowie, spowodowanych usunięciem z niej nieuczciwych warunków, które się w niej znajdowały, wyłącznie na podstawie przepisów krajowych o charakterze ogólnym, przewidujących, że skutki wyrażone w czynności prawnej są uzupełniane przez skutki wynikające z zasad słuszności lub ustalonych zwyczajów, które nie stanowią przepisów dyspozytywnych lub przepisów mających zastosowanie, jeżeli strony umowy wyrażą na to zgodę.

W ocenie Sądu bez w/w niedozwolonych postanowień regulujących mechanizm indeksacji i różnic kursów walutowych nastąpiłoby wyeliminowanie ryzyka kursowego związanego z indeksacją kwoty kredytu do (...), a tylko istnienie owego ryzyka uzasadnia zastosowanie w umowie przy określaniu wysokości oprocentowania stopy międzybankowej tej waluty, czyli LIBOR (§ 3 umowy). Skoro zamiarem stron było zawarcie umowy kredytu indeksowanego kursem (...), to istnienie owej umowy bez klauzul indeksacyjnych nie ma racji bytu i jest sprzeczne z naturą tego stosunku obligacyjnego, gdyż przekształcenie kredytu indeksowanego w kredyt złotowy byłoby równoznaczne ze zmianą głównego przedmiotu umowy. Ponadto – wyeliminowanie w/w klauzul uniemożliwia wykonanie umowy, z uwagi na brak mechanizmu ustalenia wysokości zobowiązania kredytobiorcy. Analogiczny pogląd został wyrażony przez Sąd Apelacyjny w Warszawie w wyroku z dnia 23 października 2019 roku w sprawie V ACa 567/18.

Jednocześnie – wśród przepisów prawa cywilnego brak jest przepisów dyspozytywnych, które mogłyby zastąpić analizowane postanowienia umowy stron. W szczególności nie jest nim art. 358 § 2 k.c., jako że obowiązuje on dopiero od 24 stycznia 2009 roku, podczas gdy sporna umowa została zawarta 21 maja 2007 roku (tak: Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 14 lipca 2017 roku w sprawie II CSK 803/16) oraz normuje on sposób wykonania zobowiązań, których przedmiotem jest suma pieniężna wyrażona w walucie obcej, a powinnością powodów była zapłata rat kredytu w złotych polskich i sam kredyt był udzielony w złotych polskich. Możliwość odwołania się zaś do ustalonych zwyczajów i – poprzez art. 56 k.c. – do art. 41 ustawy z dnia 28 kwietnia 1936 roku Prawo wekslowe, postulowana przez Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 14 lipca 2017 roku w sprawie II CSK 803/16, musi zostać uznana za sprzeczną z celami dyrektywy 93/13, w świetle interpretacji przedstawionej przez Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej w wyroku z dnia 3 października 2019 roku C 260/18.

W konsekwencji, należy uznać, że abuzywność postanowień określających główny przedmiot umowy skutkuje nieważnością umowy kredytu, ponieważ brak jest porozumienia stron odnośnie jej elementów przedmiotowo istotnych.

Wprawdzie eliminacja ze stosunku prawnego postanowień uznanych za abuzywne nie prowadzi automatycznie do zniweczenia całego stosunku prawnego, nawet gdyby z okoliczności sprawy wynikało, że bez tych postanowień umowa nie zostałaby zawarta (por. wyr. SN z 21.02.2013, I CSK 408/12), należy jednakże mieć na względzie fakt, że po wykluczeniu klauzul abuzywnych z treści umowy i regulaminu nie da się w inny sposób ustalić kwoty należnej do spłaty. W konsekwencji brak jest warunków do przeliczenia należności (por. wyr. SN z 14.07.2017, II CSK 803/17). Umowa zatem nie nadaje się do wykonania. Nie wiadomo bowiem, w jakiej wysokości powodowie zaciągnęli swoje zobowiązanie. A. wskazanych powyżej postanowień umowy i brak zgodnej woli stron na utrzymanie klauzul abuzywnych lub zastąpienie ich innymi przepisami nakazywała stwierdzenie przez Sąd, iż kwestionowana umowa kredytu nie zawierająca abuzywnych postanowień jest sprzeczna z prawem, a przez to nieważna na podstawie art. 58 § 1 k.c.

Wskazać w tym miejscu należy, że Sąd był związany granicami żądania i nie mógł zasądzić kwoty ponad żądanie (art. 321 §1 k.p.c.).

Sąd uznał żądanie zwrotu zapłaconych pozwanemu przez powodów kwot pobranych przez bank tytułem spłaty kredytu za uzasadnione i w konsekwencji zasądził od pozwanego na rzecz powodów łącznie kwotę 48.348,75 zł oraz 51.027,05 CHF z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od kwoty 40.276,28 zł od dnia 7 września 2020 roku do dnia zapłaty, od kwoty 8.072,47 zł od dnia 18 grudnia 2020 roku do dnia zapłaty, od kwoty 42.507,40 CHF od dnia 7 września 2020 roku do dnia zapłaty, od kwoty 8.619,65 CHF od dnia 18 grudnia 2020 roku do dnia zapłaty, a w pozostałym zakresie powództwo oddalił.

Jako podstawę prawną uwzględnienia powództwa w tej części należy wskazać art. 410 § 2 k.c. Przepis ten stanowi, że świadczenie jest nienależne, jeżeli ten, kto je spełnił, nie był w ogóle zobowiązany względem osoby, której świadczył, albo jeżeli podstawa świadczenia odpadła lub zamierzony cel świadczenia nie został osiągnięty, albo jeżeli czynność prawna zobowiązująca do świadczenia była nieważna i nie stała się ważna po spełnieniu świadczenia. W sprawie niniejszej spełniona została dyspozycja zawarta w art. 410 § 2 k.c.

Sąd zdecydował, że odsetki ustawowe za opóźnienie od kwoty 40.276,28 zł oraz od kwoty 42.507,40 CHF należało zasądzić od dnia wniesienia pozwu, tj. od dnia 7 września 2020 roku, z uwagi na to, że pozwany już przed tą datą (tj. w dniu 27 lipca 2020 roku – dzień doręczenia wezwania do zapłaty) powziął informację o tej części roszczenia. Natomiast odsetki od pozostałych kwot, tj. od kwoty 8.072,47 zł oraz od kwoty 8.519,65 CHF należy zasądzić od dnia 18 września 2020 roku, tj. od dnia następującego po upływie 7 dni od dnia doręczenia pozwanemu odpisu pozwu.

Nie można było się zgodzić z argumentacją powoda, iż datą początkową naliczania odsetek za opóźnienie miałaby być data doręczenia odpisu wniosku o zawezwanie do próby ugodowej. Wniosek ten nie został przez Sad uznany za wezwanie do zapłaty w rozumieniu art. 455 kc, a cel jego złożenia do Sądu był odmienny, niż wezwanie do zapłaty skutkujące możność naliczania odsetek za opóźnienie w spełnieniu należnego świadczenia. Dopiero wezwanie do zapłaty datowane na dzień 23 lipca 2020r. stanowiło podstawę do ustalenia daty w jakiej pozwany pozostawał w opóźnieniu ze spełnieniem świadczenia na rzecz powodów w postaci zwrotu kwot uiszczonych tytułem spłaty kredytu, które de facto były nienależne z uwagi na nieważność tej umowy.

Mając powyższe na uwadze Sąd orzekł jak w punkcie I wyroku.

Dalej idące roszczenie odsetkowe podlegało oddaleniu jako nieuzasadnione (pkt. II wyroku).

W ocenie Sądu, podniesiony zarzut przedawnienia był niezasadny.

W uchwale 7 sędziów Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r. wskazano, że niedozwolone postanowienie umowne (art. 385 ¹ § 1 k.c.) jest od początku, z mocy samego prawa, dotknięte bezskutecznością na korzyść konsumenta, który może udzielić następczo świadomej i wolnej zgody na to postanowienie i w ten sposób przywrócić mu skuteczność z mocą wsteczną. Jeżeli bez bezskutecznego postanowienia umowa kredytu nie może wiązać, konsumentowi i kredytodawcy przysługują odrębne roszczenia o zwrot świadczeń pieniężnych spełnionych w wykonaniu tej umowy (art. 410 § 1 w związku z art. 405 k.c.). Kredytodawca może żądać zwrotu świadczenia od chwili, w której umowa kredytu stała się trwale bezskuteczna. Powyższa bezskuteczność z mocy prawa „od początku” oznacza, że sąd ma obowiązek uwzględnić ją z urzędu, a jej stwierdzenie ma charakter deklaratywny. Jednocześnie taka bezskuteczność, która prowadziła do tego, że przy jej uwzględnieniu umowa nie mogła być w całości wykonana od początku, niewątpliwie powodowała, że jej treść i cel sprzeczne były z właściwości (naturą) stosunku prawnego, jakim jest umowa kredytu bankowego (art. 353 ¹ k.c.). Tym samym przy jej zawarciu doszło do naruszenia zasady swobody umów, to zaś powodowało, że była ona sprzeczna z prawem (art. 58 § 1 k.c.).

Uwzględniając powyższe stanowisko Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r., trzeba było przyjąć, że wymagalność świadczenia należnego powodom powstała z chwilą trwałej bezskuteczności umowy, która mogła zaistnieć dopiero po wyrażeniu przez nich świadomej woli co do tego, że nie zgadzają się na związanie ich niedozwolonymi postanowieniami umownymi i rozumieją konsekwencje ustalenia nieważności umowy. Mieć należy na uwadze, że stosownie do ogólnej zasady wynikającej z aktualnego brzmienia art. 118 k.c., jeżeli przepis szczególny nie stanowi inaczej, termin przedawnienia wynosi sześć lat, a dla roszczeń o świadczenia okresowe oraz roszczeń związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej - trzy lata; przy czym koniec terminu przedawnienia przypada na ostatni dzień roku kalendarzowego, chyba że termin przedawnienia jest krótszy niż dwa lata. Bieg przedawnienia rozpoczyna się od dnia, w którym roszczenie stało się wymagalne, a stosownie do treści art. 120 § 1 k.c., jeżeli wymagalność roszczenia zależy od podjęcia określonej czynności przez uprawnionego, bieg terminu rozpoczyna się od dnia, w którym roszczenie stałoby się wymagalne, gdyby uprawniony podjął czynność w najwcześniej możliwym terminie. Stosownie do treści art. 5 ust. 3 ustawy z dnia 13 kwietnia 2018 r. o zmianie ustawy Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2018 r. poz. 1104), nowelizującej regulację przedawnienia, jeżeli roszczenia przysługujące konsumentom powstały przed datą wejścia w życie nowelizacji (czyli przed dniem 9 lipca 2018 r.), a w dacie tej nie były już przedawnione, zastosowanie znajdują wcześniejsze reguły przedawnienia roszczeń. Powyższe oznacza, że w stosunku do roszczeń powodów, termin przedawnienia wynosił 10 lat, przy czym termin przedawnienia roszczenia o zwrot nienależnego świadczenia biegnie od chwili spełnienia nienależnego świadczenia.

W ocenie Sadu również nie zasługiwał na uwzględnienie zarzut zatrzymania zgłoszony przez pozwanego w trybie art. 496 k.c.

Zgodnie bowiem z treścią art. 496 k.c., jeżeli wskutek odstąpienia od umowy strony mają dokonać zwrotu świadczeń wzajemnych, każdej z nich przysługuje prawo zatrzymania, dopóki druga strona nie zaofiaruje zwrotu otrzymanego świadczenia albo nie zabezpieczy roszczenia o zwrot.

Podzielając przy tym wywody wskazane w wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 19.11.2021 r., w sprawie sygn. akt I ACa 183/20, tutejszy Sąd powołuje się na fakt niemożności zastosowania tego zarzutu z uwagi na konstatację, iż umowa kredytu nie jest umowa wzajemną. Wniosek ten zaś prowadzi do konkluzji, iż stosowanie zatrzymania świadczenia podlegającemu zwrotowi stronie przeciwnej do czasu zaoferowania przez nią zwrotu swojego świadczenia jest wykluczone. W ocenie Sądu, powtarzając za Sądem Apelacyjnym jak wyżej, przepisy te nie mają zastosowania ani wprost, ani per analogiam. Stosowanie tego rozwiązania do umowy, w której świadczenia obu stron mają tylko i wyłącznie charakter pieniężny, wydaje się nieuzasadniony. Wydaje się, że celem ustawodawcy było uregulowanie sytuacji, w której jedno ze świadczeń nie ma charakteru świadczenia pieniężnego, wobec czego wykluczone jest zastosowanie wzajemnych potrąceń wymagalnych należności. Nie ma w tym przypadku luki prawnej, a podobny poziom ochrony do tego, jaki przy umowach wzajemnych daje zatrzymanie, w umowie kredytu zapewnia potrącenie.

O kosztach Sąd orzekł na podstawie art. 98 k.p.c.

Na zasądzoną kwotę złożyła się suma opłaty sądowej uiszczonej przez powodów (1.000 zł) oraz wynagrodzenia pełnomocnika stanowiące równowartość stawki minimalnej obliczonej od wartości przedmiotu sporu wskazanej ustalonego od wartości przedmiotu sporu (10.800 zł - zgodnie z § 2 pkt 7 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych), powiększonego o opłatę skarbową od pełnomocnictw udzielonych przez oboje powodów (34 zł).

Sąd nie znalazł podstaw dla podwyższania stawki należnej pełnomocnikowi powodów.

Mając na względzie powyższe, na podstawie powołanych przepisów, sąd orzekł jak w sentencji.

Sędzia Eliza Nowicka-Skowrońska

ZARZĄDZENIE

Odpis wyroku z uzasadnieniem doręczyć pełnomocnikom stron.

Sędzia Eliza Nowicka-Skowrońska