Postanowienie SN z 23 kwietnia 2008, sygn. III CSK 356/07
Najważniejsze informacje
W skrócie
Wynik
oddalono skargę
Przedmiot
o wpis w księdze wieczystej
Typ sprawy
sprawa nieprocesowa
Etap
skarga kasacyjna
Tryb
posiedzenie niejawne
Tematy
samorząd terytorialny
Role w sprawie
Skarb Państwa
wnioskodawca
Data orzeczenia
23 kwietnia 2008
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Cywilna, Wydział III
Przewodniczący
SSN Barbara Myszka
Podstawa prawna
POSTANOWIENIE
Dnia 23 kwietnia 2008 r.
Sąd Najwyższy w składzie :
SSN Barbara Myszka (przewodniczący)
SSN Teresa Bielska-Sobkowicz
SSN Gerard Bieniek (sprawozdawca)
w sprawie z wniosku Gminy K.
przy uczestnictwie L. B. i M. B.
o wpis w księdze wieczystej,
po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu niejawnym
w dniu 23 kwietnia 2008 r.,
skargi kasacyjnej wnioskodawcy od postanowienia Sądu Okręgowego
w K.
z dnia 7 sierpnia 2007 r., sygn. akt [...],
oddala skargę kasacyjną.
2
Uzasadnienie
Gmina K. wniosła o wykreślenie prawa bezpłatnego, dożywotniego
i niepodzielnego użytkowania 1/26 części nieruchomości składającej się z działek
nr 106/1, nr 110/1 i nr 108/1 położonych w obrębie 9 jedn. ewid. K.-K., objętych Kw
[…], ustanowionego na rzecz L. B. i M. B. uzasadniając ten wniosek tym, że Gmina
stała się właścicielem tej nieruchomości na podstawie umowy sprzedaży z dnia
29.05.1967 r. zawartej w trybie art. 6 ustawy z dnia 12.03.1958 r. o zasadach i
trybie wywłaszczania nieruchomości.
Sąd Rejonowy postanowieniem z dnia 25.04.2005 r. uwzględnił wniosek,
natomiast Sąd Okręgowy postanowieniem z dnia 7.08.2007 r. uchylił ten wpis
i wniosek oddalił. W uzasadnieniu wskazał, że przedmiotowa nieruchomość
została nabyta przez Skarb Państwa na podstawie czynności prawnej, a więc
z wszelkimi obciążeniami. Zgodnie zaś z art. 32 ustawy z dnia 12.03.1958 r.
o zasadach (...) tylko w razie wywłaszczenia nieruchomości ciążące na niej prawa
rzeczowe podlegały wykreśleniu, gdyż chodziło o nabycie pierwotne.
Wnioskodawca zaskarżył to postanowienie skargą kasacyjną, zarzucając
naruszenie art. 32 ustawy z dnia 12.03.1958 r. o zasadach (...) przez błędną
wykładnię i niewłaściwe zastosowanie. Wskazując na powyższe wniosła
o uchylenie zaskarżonego postanowienia i orzeczenie co do istoty sprawy
względnie o przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna nie jest uzasadniona. Przepisy ustawy z dnia 12 marca
1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (Dz.U. Nr 17, poz. 70 ze
zm.), regulując podstawy wywłaszczenia jako: niezbędność nieruchomości na cele
użyteczności publicznej, na cele obrony Państwa albo dla wykonania zadań
określonych w zatwierdzonych planach gospodarczych, przyjęły – podobnie jak
kolejne ustawy tj. ustawa z dnia 29.04.1985 r. o gospodarce gruntami
i wywłaszczaniu nieruchomości (Dz.U. z 1991 r. Nr 30, poz. 127 z późn. zm.)
i ustawa z dnia 21.08.1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz.U. z 2004 r.,
3
Nr 261, poz. 2603 z późn. zm.) – administracyjny tryb wywłaszczenia. Jest to
zrozumiałe jeśli zważyć na to, że wywłaszczenie, jako instytucja prawa
publicznego, jest instrumentem umożliwiającym władzy publicznej ingerencję
w sferę cudzej własności przez ograniczenie bądź pozbawienie (odjęcie) prawa
własności nieruchomości. Wywłaszczenie pełni istotną funkcję w realizacji
i wykonywaniu zadań publicznych. Z tego względu jedynie cel publiczny, ujmowany
szerzej lub wężej, był i jest jedynym wyznacznikiem dopuszczalności
wywłaszczenia. Wywłaszczanie charakteryzowało się zawsze szczególnymi
cechami. Należy do nich zaliczyć następujące:
- wywłaszczenie dokonywane było i jest w postępowaniu
administracyjnym, w indywidualnej sprawie z zakresu administracji
państwowej (administracji publicznej), przez wydanie decyzji;
- wywłaszczenie może dotyczyć tylko nieruchomości niezbędnych lub
przeznaczonych na cele publiczne;
- uzależnienie możliwości wszczęcia postępowania wywłaszczeniowego
od podjęcia działań zmierzających do nabycia nieruchomości w drodze
umowy;
- wywłaszczenie dokonywane jest na rzecz Skarbu Państwa, obecnie
także na rzecz jednostek samorządu terytorialnego.
Ustawowe określenie podstaw, zasad i trybu wywłaszczania wyznaczało
i wyznacza ramy ingerencji w prawo własności, z czego wypływają określone
konsekwencje. Przede wszystkim to, że przepisy dopuszczające wywłaszczenia nie
mogą być wykładane rozszerzająco. Tę generalną dyrektywę należy mieć na
względzie także przy wykładni przepisów ustawy z dnia 12.03.1958 r. o zasadach
i trybie wywłaszczania nieruchomości, a w szczególności art. 6 i 32 tej ustawy.
Stosownie do art. 6 tej ustawy ubiegający się o wywłaszczenie
(organ administracji państwowej, instytucja państwowa, przedsiębiorstwo
państwowe) obowiązany był przed wszczęciem postępowania wywłaszczeniowego
wystąpić do właściciela o dobrowolne odstąpienie nieruchomości i w razie
osiągnięcia porozumienia, zawrzeć z nim umowę nabycia nieruchomości w formie
aktu notarialnego, za cenę nie wyższą od ustalonej w/g zasad odszkodowania
4
przewidzianych w omawianej ustawie lub zawrzeć umowę zamiany nieruchomości.
Z taką sytuacją mamy do czynienia w niniejszej sprawie. Nie ulega żadnej
wątpliwości, że w wyniku zawarcia takiej umowy Skarb Państwa nabywał własność
nieruchomości w sposób pochodny, z wszelkimi związanymi z tym
konsekwencjami. Tego nie kwestionuje także wnioskodawca. Stwierdzenie to jest
istotne o tyle, że nabycie nieruchomości w drodze wywłaszczenia następuje w
sposób pierwotny, o czym wyraźnie stanowi art. 32 ust. 1 ustawy. Zgodnie z tym
przepisem z ujawnieniem w księdze wieczystej prawa własności nieruchomości na
rzecz Skarbu Państwa podlegają wykreśleniu wszystkie ciążące na niej prawa
rzeczowe z wyjątkiem tych, których pozostawienie na nieruchomości zostało
ustalone w decyzji o wywłaszczeniu. Dotyczy to także nieruchomości zamiennej
(art. 32 ust. 3 ustawy). Złożony w niniejszej sprawie wniosek o wykreślenie prawa
użytkowania obciążającego nieruchomość nabytą przez Skarb Państwa w trybie
art. 6 ustawy z dnia 12.03.1958 r. o zasadach (...) opiera się na założeniu, że
konsekwencje nabycia, o których stanowi art. 32 ust. 1 ustawy, odnoszą się także
do takiej sytuacji. Tego poglądu nie można podzielić z następujących przyczyn:
Po pierwsze, art. 32 ust. 1 zlokalizowany jest w rozdziale pn.: „Wykonanie
wywłaszczenia”, w którym uregulowano skutki prawne orzeczenia (decyzji)
o wywłaszczeniu. Jeżeli ustawodawca te skutki odnosi do innych nieruchomości, to
wyraźnie o tym postanowił. Przykładowo art. 32 ust. 3 stanowi, że skutki w postaci
wykreślenia ciążących na nieruchomości ograniczonych praw rzeczowych odnoszą
się odpowiednio do nieruchomości zamiennej. Takiego odesłania nie zamieszczono
w odniesieniu do nieruchomości nabytych przez Skarb Państwa w trybie art. 6
ustawy.
Po drugie, przepisy o wywłaszczeniu – zgodnie z ogólną dyrektywą -
podlegają wykładni ścisłej.
Po trzecie, pochodne nabycie nieruchomości w drodze umowy zawartej
w trybie art. 6 ustawy, nie może - bez wyraźnego przepisu – pociągnąć za sobą
skutków prawnych charakterystycznych dla nabycia pierwotnego.
Po czwarte, występujące w niektórych ustawach, np. w art. 216 ustawy
z dnia 21.08.1997 r. o gospodarce nieruchomościami, odniesienie stosowania
5
przepisów o zwrocie wywłaszczonych nieruchomości do nieruchomości nabytych
w trybie art. 6 ustawy z dnia 12.03.1958 r. o zasadach (...) uzasadnione jest tym,
że są to uregulowania korzystne dla osób, które w warunkach art. 6 ustawy
zdecydowały się na zbycie nieruchomości. Jest to jednak wyraźne unormowanie.
Takiego uregulowania brak w odniesieniu do stosowania art. 32 ust. 1
ustawy z dnia 12.03.1958 r. o zasadach (...).
Mając na względzie powyższe, orzeczono na podstawie art. 39814
k.p.c.,
jak w sentencji.
ebSygn. akt III CSK 356/07
POSTANOWIENIE
Dnia 23 kwietnia 2008 r.
Sąd Najwyższy w składzie :
SSN Barbara Myszka (przewodniczący)
SSN Teresa Bielska-Sobkowicz
SSN Gerard Bieniek (sprawozdawca)
w sprawie z wniosku Gminy K.
przy uczestnictwie L. B. i M. B.
o wpis w księdze wieczystej,
po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu niejawnym
w dniu 23 kwietnia 2008 r.,
skargi kasacyjnej wnioskodawcy od postanowienia Sądu Okręgowego
w K.
z dnia 7 sierpnia 2007 r., sygn. akt [...],
oddala skargę kasacyjną.
2
Uzasadnienie
Gmina K. wniosła o wykreślenie prawa bezpłatnego, dożywotniego
i niepodzielnego użytkowania 1/26 części nieruchomości składającej się z działek
nr 106/1, nr 110/1 i nr 108/1 położonych w obrębie 9 jedn. ewid. K.-K., objętych Kw
[…], ustanowionego na rzecz L. B. i M. B. uzasadniając ten wniosek tym, że Gmina
stała się właścicielem tej nieruchomości na podstawie umowy sprzedaży z dnia
29.05.1967 r. zawartej w trybie art. 6 ustawy z dnia 12.03.1958 r. o zasadach i
trybie wywłaszczania nieruchomości.
Sąd Rejonowy postanowieniem z dnia 25.04.2005 r. uwzględnił wniosek,
natomiast Sąd Okręgowy postanowieniem z dnia 7.08.2007 r. uchylił ten wpis
i wniosek oddalił. W uzasadnieniu wskazał, że przedmiotowa nieruchomość
została nabyta przez Skarb Państwa na podstawie czynności prawnej, a więc
z wszelkimi obciążeniami. Zgodnie zaś z art. 32 ustawy z dnia 12.03.1958 r.
o zasadach (...) tylko w razie wywłaszczenia nieruchomości ciążące na niej prawa
rzeczowe podlegały wykreśleniu, gdyż chodziło o nabycie pierwotne.
Wnioskodawca zaskarżył to postanowienie skargą kasacyjną, zarzucając
naruszenie art. 32 ustawy z dnia 12.03.1958 r. o zasadach (...) przez błędną
wykładnię i niewłaściwe zastosowanie. Wskazując na powyższe wniosła
o uchylenie zaskarżonego postanowienia i orzeczenie co do istoty sprawy
względnie o przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna nie jest uzasadniona. Przepisy ustawy z dnia 12 marca
1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (Dz.U. Nr 17, poz. 70 ze
zm.), regulując podstawy wywłaszczenia jako: niezbędność nieruchomości na cele
użyteczności publicznej, na cele obrony Państwa albo dla wykonania zadań
określonych w zatwierdzonych planach gospodarczych, przyjęły – podobnie jak
kolejne ustawy tj. ustawa z dnia 29.04.1985 r. o gospodarce gruntami
i wywłaszczaniu nieruchomości (Dz.U. z 1991 r. Nr 30, poz. 127 z późn. zm.)
i ustawa z dnia 21.08.1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz.U. z 2004 r.,
3
Nr 261, poz. 2603 z późn. zm.) – administracyjny tryb wywłaszczenia. Jest to
zrozumiałe jeśli zważyć na to, że wywłaszczenie, jako instytucja prawa
publicznego, jest instrumentem umożliwiającym władzy publicznej ingerencję
w sferę cudzej własności przez ograniczenie bądź pozbawienie (odjęcie) prawa
własności nieruchomości. Wywłaszczenie pełni istotną funkcję w realizacji
i wykonywaniu zadań publicznych. Z tego względu jedynie cel publiczny, ujmowany
szerzej lub wężej, był i jest jedynym wyznacznikiem dopuszczalności
wywłaszczenia. Wywłaszczanie charakteryzowało się zawsze szczególnymi
cechami. Należy do nich zaliczyć następujące:
- wywłaszczenie dokonywane było i jest w postępowaniu
administracyjnym, w indywidualnej sprawie z zakresu administracji
państwowej (administracji publicznej), przez wydanie decyzji;
- wywłaszczenie może dotyczyć tylko nieruchomości niezbędnych lub
przeznaczonych na cele publiczne;
- uzależnienie możliwości wszczęcia postępowania wywłaszczeniowego
od podjęcia działań zmierzających do nabycia nieruchomości w drodze
umowy;
- wywłaszczenie dokonywane jest na rzecz Skarbu Państwa, obecnie
także na rzecz jednostek samorządu terytorialnego.
Ustawowe określenie podstaw, zasad i trybu wywłaszczania wyznaczało
i wyznacza ramy ingerencji w prawo własności, z czego wypływają określone
konsekwencje. Przede wszystkim to, że przepisy dopuszczające wywłaszczenia nie
mogą być wykładane rozszerzająco. Tę generalną dyrektywę należy mieć na
względzie także przy wykładni przepisów ustawy z dnia 12.03.1958 r. o zasadach
i trybie wywłaszczania nieruchomości, a w szczególności art. 6 i 32 tej ustawy.
Stosownie do art. 6 tej ustawy ubiegający się o wywłaszczenie
(organ administracji państwowej, instytucja państwowa, przedsiębiorstwo
państwowe) obowiązany był przed wszczęciem postępowania wywłaszczeniowego
wystąpić do właściciela o dobrowolne odstąpienie nieruchomości i w razie
osiągnięcia porozumienia, zawrzeć z nim umowę nabycia nieruchomości w formie
aktu notarialnego, za cenę nie wyższą od ustalonej w/g zasad odszkodowania
4
przewidzianych w omawianej ustawie lub zawrzeć umowę zamiany nieruchomości.
Z taką sytuacją mamy do czynienia w niniejszej sprawie. Nie ulega żadnej
wątpliwości, że w wyniku zawarcia takiej umowy Skarb Państwa nabywał własność
nieruchomości w sposób pochodny, z wszelkimi związanymi z tym
konsekwencjami. Tego nie kwestionuje także wnioskodawca. Stwierdzenie to jest
istotne o tyle, że nabycie nieruchomości w drodze wywłaszczenia następuje w
sposób pierwotny, o czym wyraźnie stanowi art. 32 ust. 1 ustawy. Zgodnie z tym
przepisem z ujawnieniem w księdze wieczystej prawa własności nieruchomości na
rzecz Skarbu Państwa podlegają wykreśleniu wszystkie ciążące na niej prawa
rzeczowe z wyjątkiem tych, których pozostawienie na nieruchomości zostało
ustalone w decyzji o wywłaszczeniu. Dotyczy to także nieruchomości zamiennej
(art. 32 ust. 3 ustawy). Złożony w niniejszej sprawie wniosek o wykreślenie prawa
użytkowania obciążającego nieruchomość nabytą przez Skarb Państwa w trybie
art. 6 ustawy z dnia 12.03.1958 r. o zasadach (...) opiera się na założeniu, że
konsekwencje nabycia, o których stanowi art. 32 ust. 1 ustawy, odnoszą się także
do takiej sytuacji. Tego poglądu nie można podzielić z następujących przyczyn:
Po pierwsze, art. 32 ust. 1 zlokalizowany jest w rozdziale pn.: „Wykonanie
wywłaszczenia”, w którym uregulowano skutki prawne orzeczenia (decyzji)
o wywłaszczeniu. Jeżeli ustawodawca te skutki odnosi do innych nieruchomości, to
wyraźnie o tym postanowił. Przykładowo art. 32 ust. 3 stanowi, że skutki w postaci
wykreślenia ciążących na nieruchomości ograniczonych praw rzeczowych odnoszą
się odpowiednio do nieruchomości zamiennej. Takiego odesłania nie zamieszczono
w odniesieniu do nieruchomości nabytych przez Skarb Państwa w trybie art. 6
ustawy.
Po drugie, przepisy o wywłaszczeniu – zgodnie z ogólną dyrektywą -
podlegają wykładni ścisłej.
Po trzecie, pochodne nabycie nieruchomości w drodze umowy zawartej
w trybie art. 6 ustawy, nie może - bez wyraźnego przepisu – pociągnąć za sobą
skutków prawnych charakterystycznych dla nabycia pierwotnego.
Po czwarte, występujące w niektórych ustawach, np. w art. 216 ustawy
z dnia 21.08.1997 r. o gospodarce nieruchomościami, odniesienie stosowania
5
przepisów o zwrocie wywłaszczonych nieruchomości do nieruchomości nabytych
w trybie art. 6 ustawy z dnia 12.03.1958 r. o zasadach (...) uzasadnione jest tym,
że są to uregulowania korzystne dla osób, które w warunkach art. 6 ustawy
zdecydowały się na zbycie nieruchomości. Jest to jednak wyraźne unormowanie.
Takiego uregulowania brak w odniesieniu do stosowania art. 32 ust. 1
ustawy z dnia 12.03.1958 r. o zasadach (...).
Mając na względzie powyższe, orzeczono na podstawie art. 39814
k.p.c.,
jak w sentencji.
eb