Uchwała SN z 27 czerwca 2008, sygn. III CZP 50/08
Data orzeczenia
27 czerwca 2008
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Cywilna, Wydział III
Przewodniczący
SSN Jacek Gudowski
Tagi
Podstawa prawna
Sędzia SN Jacek Gudowski (przewodniczący)
Sędzia SN Zbigniew Strus
Sędzia SN Dariusz Zawistowski (sprawozdawca)
Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Katarzyny F. – syndyka masy
upadłości "J." S.A. w G. przeciwko Przedsiębiorstwu Produkcyjno – Handlowo –
Usługowemu "E." Andrzej R., Wiesław Ś. sp.j. w G. o zapłatę, po rozstrzygnięciu w
Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 27 czerwca 2008 r. zagadnienia
prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Toruniu postanowieniem z dnia
18 lutego 2008 r.:
"Czy uzasadniony zarzut apelacji naruszania art. 47918
§ 2 k.p.c. przez
pominięcie, jako sprekludowanych wszystkich wniosków dowodowych pozwanego,
zgłoszonych w sprzeciwie od wyroku zaocznego może zostać uwzględniony, jeżeli
pozwany na rozprawie nie zwrócił uwagi sądu na to uchybienie przepisom
postępowania i nie wniósł o wpisanie zastrzeżenia do protokołu, stosownie do art.
162 k.p.c.?"
podjął uchwałę:
Strona nie może skutecznie zarzucać w apelacji uchybienia przez sąd
pierwszej instancji przepisom postępowania, dotyczącego wydania – na
podstawie art. 47914
§ 2 i art. 47918
§ 3 k.p.c. – postanowienia oddalającego
wniosek o przeprowadzenie dowodów, jeżeli nie zwróciła uwagi sądu na to
uchybienie (art. 162 k.p.c.).
Uzasadnienie
Sąd Rejonowy, po rozpoznaniu sprzeciwu pozwanego od wyroku zaocznego
wydanego w postępowaniu w sprawach gospodarczych, wydał na rozprawie
postanowienie o pominięciu twierdzeń, zarzutów i wniosków dowodowych
pozwanego zawartych w jego sprzeciwie, uznając, że uległy one prekluzji, gdyż
pozwany nie przedstawił ich w odpowiedzi na pozew. Dopuścił jednocześnie
dowody zawnioskowane w pozwie i po ich przeprowadzeniu wydał wyrok, którym
utrzymał wyrok zaoczny w mocy. W apelacji pozwany zarzucił naruszenie art. 47918
§ 3 w związku z art. 47914
§ 2 k.p.c. W toku postępowania przed Sądem pierwszej
instancji pozwany nie wniósł o wpisanie do protokołu zastrzeżenia o uchybieniu
polegającym na naruszeniu art. 47918
§ 3 k.p.c.
Sąd Okręgowy przy rozpoznaniu apelacji pozwanego powziął wątpliwość, czy
zarzut naruszenia art. 47918
§ 3 może być uwzględniony, jeżeli pozwany stosownie
do treści art. 162 k.p.c. nie zwrócił uwagi sądu na uchybienie przepisom
postępowania w tym zakresie i zagadnienie to przedstawił do rozstrzygnięcia
Sądowi Najwyższemu na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. (...)
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Sąd drugiej instancji podniósł, że niezależnie od przedstawionego zagadnienia
prawnego budzi także jego wątpliwość, czy naruszenie przepisów postępowania
zarzucane przez pozwanego w apelacji spowodowało nieważność postępowania,
wyrażając przy tym przekonanie, że zarzut naruszenia art. 47918
§ 3 k.p.c. był
uzasadniony. W tej sytuacji wymaga podkreślenia, że ocena, czy naruszenie
przepisów postępowania w określonych okolicznościach faktycznych spowodowało
pozbawienie możliwości obrony praw przez stronę, należy do zakresu
merytorycznej oceny sądu rozpoznającego stosowny zarzut. Stwierdzenie w wyniku
takiej oceny, że w sprawie miała miejsce nieważność postępowania, czyniłoby
bezprzedmiotowym udzielenie odpowiedzi na przedstawione Sądowi Najwyższemu
pytanie, art. 162 k.p.c. stanowi bowiem, że wyłączenie możliwości powoływania się
w dalszym toku postępowania na uchybienia przepisom postępowania przez stronę,
która nie wniosła o wpisanie do protokołu zastrzeżenia o uchybieniu przepisom
postępowania, nie dotyczy tych naruszeń przepisów postępowania, które sąd
powinien wziąć pod rozwagę z urzędu, a nieważność postępowania sąd drugiej
instancji bierze pod uwagę z urzędu (art. 378 § 1 k.p.c.).
W zakresie przedstawionego zagadnienia prawnego Sąd Okręgowy stanął na
stanowisku, że treść art. 162 k.p.c. sprzeciwia się możliwości uwzględnienia zarzutu
naruszenia art. 47918
§ 3 k.p.c. wtedy, gdy pozwany nie zwrócił uwagi sądu na to
uchybienie sądu i nie wniósł o wpisanie odpowiedniego zastrzeżenia do protokołu.
Pogląd ten należy podzielić, gdyż przemawia za nim wykładnia językowa i
funkcjonalna art. 162 k.p.c. Przepis art. 162 k.p.c. w zdaniu drugim określa wyraźnie
wyjątki, w których zdanie pierwsze art. 162 k.p.c. nie ma zastosowania. Nakazuje to
przyjąć, że co do zasady w pozostałych wypadkach uchybień przepisom
postępowania reguła ta powinna być stosowana.
W literaturze przyjmuje się, że celem regulacji z art. 162 k.p.c. jest pobudzenie
inicjatywy stron w doprowadzeniu do szybkiego usunięcia dostrzeżonych przez nie
naruszeń przepisów postępowania i umożliwienie sądowi niezwłocznego
naprawienia błędu. W ten sposób dochodzi także do przyspieszenia i usprawnienia
postępowania. Cel art. 162 k.p.c. byłby trudny do osiągnięcia przy założeniu, że
strona, która we właściwym czasie nie zgłosiła odpowiedniego zastrzeżenia, może
powołać się na uchybienie procesowe w środku zaskarżenia. Należy zatem przyjąć,
że prekluzja przewidziana w art. 162 k.p.c. obejmuje także te uchybienia, które
miały wpływ na wynik postępowania i mogły być przedmiotem zarzutów
apelacyjnych. Stanowisko to znalazło wyraz w orzecznictwie Sądu Najwyższego
(por. wyrok z dnia 10 grudnia 2004 r., III CK 90/04, OSP 2006, nr 6, poz. 69).
Jako szczególny przypadek tego rodzaju uchybień wymaga jednak
rozważenia sytuacja, w której naruszenie przepisów postępowania znajduje wyraz
w wydanym postanowieniu, część bowiem postanowień wydawanych w toku
postępowania przed sądem pierwszej instancji może być wprost zaskarżona, a inne
mogą być podważane przy wykorzystaniu art. 380 k.p.c. Zagadnienie to było już
przedmiotem rozważań w doktrynie, gdzie wyróżniono pod tym kątem kilka kategorii
orzeczeń sądowych. Do pierwszej kategorii postanowień zostały zaliczone te, które
są zaskarżalne zażaleniem, do drugiej postanowienia niekończące postępowania w
sprawie, które mogą być zmieniane jedynie w razie zmiany okoliczności, a zatem
wiążą sąd, który je wydał (art. 359 § 1 k.p.c.), a do trzeciej te, które nie są
oddzielnie zaskarżalne i mogą być zmieniane stosownie do okoliczności sprawy.
Jedynie do tych postanowień odnosi się art. 162 k.p.c. Podobne stanowisko wyraził
Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 27 października 2005 r., III CZP 55/05 (OSNC
2006, nr 9, poz. 144) i wyroku z dnia 15 czerwca 2007 r., II CSK 96/07 (nie publ.).
Z tych przyczyn należy podzielić pogląd, że w sytuacji, w której strona nie
zwróciła uwagi sądu na uchybienia przepisom postępowania i nie wniosła o
wpisanie odpowiedniego zastrzeżenia do protokołu, w terminie określonym w art.
162 k.p.c., nie może podnieść skutecznie w apelacji zarzutu naruszenia przepisów
postępowania opartego na takich uchybieniach, jeżeli nie chodzi o naruszenie
przepisu, które sąd bierze pod uwagę z urzędu, bądź strona nie uprawdopodobni,
że nie zgłosiła zastrzeżenia bez swojej winy.
Uwzględniając to stanowisko, Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak na wstępie
(art. 390 § 1 k.p.c.).