Wyrok z 6 lipca 2023, sygn. I C 334/22
Pokaż pozostałe podstawy prawne (2)
S ygn. akt I C 334/22 upr
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 6 lipca 2023 roku
Sąd Rejonowy w Rybniku I Wydział Cywilny w składzie następującym:
Przewodniczący: asesor sądowy Anna Kolarczyk
Protokolant: stażysta Justyna Rawska
po rozpoznaniu w dniu 6 lipca 2023 roku w Rybniku
na rozprawie w postępowaniu uproszczonym
sprawy z powództwa (...) Fundusz (...) z siedzibą w G.
przeciwko M. G. (1)
o zapłatę
oddala powództwo.
asesor sądowy
Sygn. akt I C 334/22
UZASADNIENIE
wyroku z dnia 6 lipca 2023 r.
W dniu 24 lipca 2020 r. powód (...) Fundusz (...) z siedzibą w G. wniósł pozew w elektronicznym postępowaniu upominawczym przeciwko M. G. (1) o zapłatę kwoty 6 722,13 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia wniesienia pozwu oraz o zwrot kosztów procesu. W uzasadnieniu wskazał, iż dochodzi roszczenia na podstawie umowy pożyczki zawartej przez pozwanego z (...) Sp. z o.o. z siedzibą w W., która dokonała cesji wierzytelności na rzecz powoda. Na dochodzone roszczenie składały się następujące kwoty: 3 371,91 zł tytułem niespłaconego kapitału, 113,31 zł tytułem odsetek umownych do dnia wypowiedzenia pożyczki, 124,59 zł tytułem odsetek umownych w wysokości odsetek maksymalnych od przeterminowanych rat kapitałowych w trakcie obowiązywania umowy oraz naliczanych od dnia następnego po wypowiedzeniu umowy do dnia sporządzenia pozwu, 3 112, 32 zł niespłaconej części opłaty operacyjnej (k. 39-41).
Nakazem zapłaty w elektronicznym postępowaniu upominawczym z dnia 18 sierpnia 2020 r. Referendarz sądowy w Sądzie Rejonowym Lublin-Zachód w Lublinie uwzględnił żądanie pozwu (k. 42).
Na skutek wniesienia sprzeciwu przez pozwanego, postanowieniem z dnia 21 września 2020 r. Referendarz sądowy w Sądzie Rejonowym Lublin-Zachód w Lublinie umorzył postępowanie wobec utraty mocy nakazu zapłaty (k. 47).
W dniu 10 grudnia 2020 r. powód złożył pozew w tut. Sądzie domagając się zasądzenia kwoty 6 992,74 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia wniesienia pozwu do dnia zapłaty. W uzasadnieniu wskazał, iż roszczenie wynika z nieterminowej spłaty umowy pożyczki nr (...) z dnia 7 maja 2018 r., którą zawarł z wierzycielem pierwotnym tj. (...) Sp. z o.o. (obecnie (...) Sp. z o.o.) z siedzibą w W.. Na dochodzone roszczenie składały się następujące kwoty: 3 371,91 zł tytułem niespłaconego kapitału, 113,31 zł tytułem odsetek umownych do dnia wypowiedzenia pożyczki, 395,20 zł tytułem odsetek umownych w wysokości odsetek maksymalnych od przeterminowanych rat kapitałowych w trakcie obowiązywania umowy oraz naliczanych od dnia następnego po wypowiedzeniu umowy do dnia sporządzenia pozwu, 3 112,32 zł tytułem prowizji (k. 2-5).
W odpowiedzi na pozew, pismem z 12 lutego 2021 r. syndyk masy upadłości osoby fizycznej nieprowadzącej działalności gospodarczej M. G. (1) zawiadomił o wydaniu przez Sąd Rejonowy w Gliwicach postanowienia z dnia 11 grudnia 2020 r. o ogłoszeniu upadłości pozwanego, prowadzonej w trybie art. 491 1 ust. 1 prawa upadłościowego (k. 58-60).
T.. Sąd postanowieniem z 1 marca 2021 r. zawiesił na podstawie art. 174 § 1 pkt 4 k.p.c. postępowanie w sprawie wobec ogłoszenia upadłości pozwanego, a następnie podjął postępowanie w sprawie z udziałem syndyka (k. 62).
Po zakończeniu postępowania upadłościowego i ustaleniu planu spłaty wierzycieli upadłego M. G. (1) postanowieniem Sądu Rejonowego w Gliwicach z dnia 19 października 2022 r. (k. 84), tutejszy Sąd postanowieniem z dnia 17 marca 2023 r. zwolnił od udziału w sprawie syndyka masy upadłości M. G. (1) i wezwał do udziału w sprawie pozwanego M. G. (1).
Sąd ustalił następujący stan faktyczny:
W dniu 7 maja 2018 r. M. G. (1) zawarł z SuperGrosz Sp. z o.o z siedzibą w W. umowę pożyczki nr (...). Całkowita kwota do zapłaty została określona na kwotę 15 137,66 zł, na którą składały się całkowita kwota pożyczki w wysokości 7 003 zł, prowizja w wysokości 7 002,72 zł oraz roczna stopa oprocentowania 10% w skali roku co łącznie wyniosło kwotę odsetek w wysokości 1 131,94 zł. Zgodnie z ustalonym harmonogramem pożyczka miała zostać spłacona w 36 miesięcznych ratach po 420,50 zł.
(dowód: umowa pożyczki wraz z załącznikami k. 14-26)
W dniu 8 maja 2018 r. (...) sp. z o.o. z siedzibą w W. zawarł z powodem (...) Fundusz (...) z siedzibą w G. umowę sekurytyzacji, która została zawarta w wykonaniu łączącej strony umowy ramowej współpracy z dnia 30 marca 2018 r. Na mocy wymienionej umowy powód nabył wierzytelności pieniężne, określone w załączonym do przedmiotowej umowy zestawieniu wierzytelności, w którym została wymieniona także wierzytelność z tytułu umowy pożyczki nr (...) z dnia 7 maja 2018 r. Pismem z dnia 24 lutego 2020 r. powód poinformował M. G. (1) o przelewie wierzytelności.
(dowód: wyciąg k. 7-9, umowa sekurytyzacji wraz z wyciągiem z załącznika k. 11-13, zawiadomienie o przelewie wierzytelności k. 29-30)
Pismem z dnia 6 marca 2020 r. powód wezwał M. G. (1) do uregulowania zaległości w wysokości 425,13 zł w terminie do 16 marca 2020 r.
(dowód: wezwanie do uregulowania należności k. 27-28)
W piśmie z dnia 30 kwietnia 2020 r. powód oświadczył, iż wypowiada pozwanemu umowę pożyczki pod rygorem wstrzymującym, który polegał na dokonaniu spłaty całkowitej zaległej kwoty, która na dzień nadania pisma wynosiła 1 286,05 zł w terminie do 14 maja 2020 r. W razie braku dokonania wpłaty powyższej kwoty w wyższej wskazanym terminie poinformował o rozpoczęciu biegu okresu wypowiedzenia, który wynosił 30 dni, wskazując, iż po upływie okresu wypowiedzenia wymagalna stanie się cała pozostała do spłacenia kwota pożyczki, która wynosi 6 587,71 zł.
(dowód: wypowiedzenie umowy k. 31-32)
Postanowieniem z dnia 11 grudnia 2020 r. Sąd Rejonowy w Gliwicach ogłosił upadłość M. G. (1) jako osoby fizycznej nieprowadzącej działalności gospodarczej. Wskazał, że postępowanie będzie prowadzone w trybie określonym w art. 491 1 ust. 1 prawa upadłościowego.
(dowód: postanowienie k. 60)
Postanowieniem z dnia 19 października 2022 r. Sąd Rejonowy w Gliwicach ustalił, że upadły M. G. (1) doprowadził do swojej niewypłacalności wskutek rażącego niedbalstwa, ustalił plan spłaty wierzycieli M. G. (1) (na którym nie wskazano powoda (...) Fundusz(...)z siedzibą w G.), stwierdził, że po wykonaniu przez M. G. (1) planu spłaty zobowiązania powstałe przed dniem ogłoszenia upadłości, to jest przed dniem 11 grudnia 2020 r. i niewykonane w wyniku planu spłaty zostaną umorzone z wyjątkiem ewentualnych zobowiązań określonych w art. 491 21 ust. 2 prawa upadłościowego. Na dzień wydania wyroku plan spłaty nie został jeszcze wykonany
(dowód: postanowienie k. 84)
Stan faktyczny w niniejszej sprawie Sąd ustalił na podstawie dowodów z dokumentów i wydruków komputerowych przedłożonych przez stronę powodową w toku postępowania, które nie budziły wątpliwości Sądu co do swej wiarygodności. Pozwany nie zakwestionował w toku procesu wiarygodności dowodów w postaci wydruków komputerowych. Wobec takiej postawy pozwanego, Sąd nie znalazł podstaw, aby podważyć wiarygodność wydruków złożonych przez powoda. Należy zaznaczyć, że wydruki komputerowe mogą stanowić dowód w postępowaniu cywilnym, co wynika z przyjętej powszechnie wykładni przepisów art. 308 k.p.c. Wydruki komputerowe stanowią, bowiem „inny środek dowodowy”, o którym mowa w art. 308 k.p.c. i art. 309 k.p.c., gdyż wymieniony tam katalog ma charakter otwarty. Sąd uzyskał również z urzędu odpisy postanowień sądu upadłościowego, które przyjął w poczet materiału dowodowego celem ustalenia prawidłowej legitymacji procesowej strony pozwanej.
Sąd zważył, co następuje:
Powództwo nie zasługiwało na uwzględnienie.
W pierwszej kolejności należy wskazać, że w trakcie procesu na etapie doręczania pozwu, wpłynęło do Sądu pismo syndyka masy upadłości pozwanego, którym dostarczył postanowienie o ogłoszeniu upadłości pozwanego. Wyjaśnienia wymaga, że postępowanie należało kontynuować bez oczekiwania na wynik postępowania upadłościowego. Wobec M. G. (2) ogłoszono bowiem upadłość prowadzoną w tzw. trybie uproszczonym. W tego rodzaju postępowaniu nie jest sporządzana lista wierzytelności, a przepis art. 145 ust. 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 roku prawo upadłościowe nie znajduje zastosowania, zgodnie z art. 491 2 ust. 1 prawa upadłościowego (Dz. U. z 2020 r. poz. 1228)., w brzmieniu obowiązującym od dnia wejścia w życie nowelizacji prawa upadłościowego, tj. 24 marca 2020 r. Zgodnie z tym przepisem w sprawach nieuregulowanych w tytule traktującym o postępowaniu upadłościowym wobec osób fizycznych nieprowadzących działalności gospodarczej przepisy o postępowaniu upadłościowym stosuje się odpowiednio, z tym że nie stosuje się m.in. art. 145 p.u., zgodnie z którym postępowanie sądowe, administracyjne lub sądowoadministracyjne w sprawie wszczętej przeciwko upadłemu przed dniem ogłoszenia upadłości o wierzytelność, która podlega zgłoszeniu do masy upadłości, może być podjęte przeciwko syndykowi tylko w przypadku, gdy w postępowaniu upadłościowym wierzytelność ta po wyczerpaniu trybu określonego ustawą nie zostanie umieszczona na liście wierzytelności. Brak było zatem podstaw prawnych do oczekiwania na ewentualne rozstrzygnięcie co do zgłoszenia wierzytelności dochodzonej także w niniejszym postępowaniu. W uproszczonej upadłości konsumenckiej można bowiem takie postępowanie podjąć z udziałem syndyka natychmiast po ogłoszeniu upadłości, nie czekając na procedurę ustalania listy wierzytelności – której w tym postępowaniu brak bo zastępuje ją poszerzony plan spłat (P. Zimmerman, Komentarz do art. 491 2 [w:] Prawo upadłościowe. Prawo restrukturyzacyjne. Komentarz. Wyd. 7, Warszawa 2022). Tym samym ewentualna możliwość realizacji roszczenia stwierdzonego wyrokiem poza postępowaniem upadłościowym M. G. (1) pozostaje prawnie irrelewantna dla rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie.
Legitymacja bierna syndyka masy upadłości do występowania w procesie wynikała z treści art. 144 ust. 1 ustawy prawo upadłościowe, zgodnie z którym po ogłoszeniu upadłości postępowania sądowe, administracyjne lub sądowoadministracyjne dotyczące mas upadłości mogą być wszczęte i prowadzonego wyłącznie przez syndyka albo przeciwko niemu. Przepis ten zakłada bezwzględne podstawienie syndyka w miejsce upadłego w postępowaniach sądowych i administracyjnych dotyczących masy upadłości. Ogłoszenie upadłości wywołuje ipso iure skutek procesowy w postaci utraty legitymacji procesowej upadłego w odniesieniu do postępowań dotyczących masy upadłości. Reguła ta dotyczy zarówno postępowań wszczętych przed ogłoszeniem upadłości, jak i postępowań wszczętych po ogłoszeniu upadłości. Co istotne jednak, upadły pozostaje stroną tych postępowań w znaczeniu materialnoprawnym ((...) [w:] Prawo upadłościowe. Komentarz, wyd. II, red.(...), Warszawa 2021, art. 144).
Z uwagi na powyższe Sąd był zobligowany do zawieszenia postępowania na podstawie art. 174 § 1 pkt 4 k.p.c. i podjęcia postępowania z udziałem syndyka, zgodnie z art. 180 § 1 pkt 5 lit. b k.p.c. Sąd podejmuje postepowanie z urzędu, gdy ustanie przyczyna zawieszenia, w szczególności w przypadku ogłoszenia upadłości strony lub wszczęcia wtórnego postępowania upadłościowego, z wyjątkiem określonym w art. 145 ust. 1 p.u. - z chwilą ustalenia osoby pełniącej funkcję syndyka.
W niniejszym postępowaniu, ostatecznie na miejsce syndyka wszedł na nowo pozwany z uwagi na zakończenie postępowania upadłościowego. Postanowieniem z dnia 19 października 2022 r. ustalono bowiem plan spłaty wierzycieli, wśród których nie znalazł się ani wierzyciel pierwotny, ani nabywca wierzytelności - powód przedmiotowego roszczenia (k. 84). Postanowienie to uprawomocniło się z dniem 27 października 2022 r. Zgodnie zaś z przepisem art. 491 14 ust. 8 p.u. wydanie postanowienia o ustaleniu planu spłaty wierzycieli albo umorzeniu zobowiązań upadłego bez ustalenia planu spłaty wierzycieli lub warunkowym umorzeniu zobowiązań upadłego bez ustalenia planu spłaty wierzycieli oznacza zakończenie postępowania. Zgodnie zaś z art. 367 ust. 1 i 2 w zw. z art. 368 ust. 3 w zw. z art. 491 14 ust. 8 p.u. po zakończeniu postępowania upadłościowego w postępowaniach cywilnych upadły wchodzi do postępowania w miejsce syndyka. W związku z czym syndyk stracił swą legitymację procesową w niniejszej sprawie a w jego miejsce wszedł upadły, który odzyskał legitymację procesową w sprawie dotyczącą jego majątku, objętego wcześniej masą upadłości. Dlatego też postanowieniem z dnia 17 marca 2023 r. wezwano do udziału w sprawie pozwanego (k. 86).
Zgodnie z art. 316 § 1 k.p.c. po zamknięciu rozprawy sąd wydaje wyrok, biorąc za podstawę stan rzeczy istniejący w chwili zamknięcia rozprawy. Rozstrzygniecie mogło zapaść jedynie wobec pierwotnie pozwanego, a obecnie upadłego, a nie wobec syndyka masy upadłości. W konsekwencji, Sąd Rejonowy był uprawniony do wydania wyroku.
Oceniając z urzędu legitymację czynną powoda Sąd ustalił, że był on uprawniony do dochodzenia roszczenia objętego pozwem. Zgodnie z art. 509 § 1 k.c. wierzyciel może bez zgody dłużnika przenieść wierzytelność na osobę trzecią (przelew), chyba że sprzeciwiałoby się to ustawie, zastrzeżeniu umownemu albo właściwości zobowiązania. Jak stanowi art. 509 § 2 k.c. wraz z wierzytelnością przechodzą na nabywcę wszelkie związane z nią prawa, w szczególności roszczenie o zaległe odsetki. Z przedstawionych przez stronę powodową dowodów z dokumentów jasno wynika, iż (...) Sp. z o.o. z siedzibą w W. przeniosła wierzytelność przeciwko M. G. (1) na rzecz powoda (...) Fundusz (...) z siedzibą w G..
Podstawą materialnoprawnego roszczenia powoda był art. 720 § 1 k.c. zgodnie z którym dający pożyczkę zobowiązuje się przenieść na własność biorącego określoną ilość pieniędzy albo rzeczy oznaczonych tylko co do gatunku, a biorący zobowiązuje się zwrócić tę samą ilość pieniędzy albo tę samą ilość rzeczy tego samego gatunku i tej samej jakości. Istotą zobowiązania wynikającego z umowy pożyczki, jest przeniesienie przez pożyczkodawcę jej przedmiotu na własność pożyczkobiorcy. Tego rodzaju umowa pożyczki była jednocześnie umową o kredyt konsumencki w rozumieniu art. 3 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 12 maja 2011 r. o kredycie konsumenckim.
W realiach niniejszej sprawy powód spełnił wymogi zawarcia umowy pożyczki określone w ustawie o kredycie konsumenckim (w brzmieniu ustawy obowiązującej w chwili zawarcia umowy t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 1083). Brak własnoręcznych podpisów stron pod przedłożonymi przez powoda umowami nie uchybia wymogom określonym w art. 29 ust. 1 ustawy o kredycie konsumenckim w zakresie zachowania formy pisemnej.
Przy umowie pożyczki głównymi świadczeniami stron są: po stronie pożyczkodawcy udostępnienie określonych środków finansowych do korzystania na określony okres czasu, a ze strony pożyczkobiorcy zwrot tych środków. Umowa pożyczki została przy tym ukształtowania w kodeksie cywilnym w taki sposób, że co do zasady może być zarówno umową odpłatną, jak i nieodpłatną. W przypadku zawarcia przez strony odpłatnej umowy pożyczki, wynagrodzenie pożyczkodawcy winno być wyraźnie określone w umowie. Zwyczajowo formę wynagrodzenia za korzystanie z cudzego kapitału stanowią odsetki, ewentualnie zapłata prowizji. Odsetki, obok prowizji za udzielenie pożyczki, stanowią wynagrodzenie pożyczkodawcy za korzystanie przez kredytobiorcę z jego środków finansowych. Trzeba też podkreślić że umowa pożyczki, sformułowana zgodnie z zasadami uczciwego i rzetelnego obrotu na rynku kapitałowym, powinna jasno określać, które opłaty i prowizje stanowią zysk pożyczkodawcy.
Art. 353 1 k.c. zezwala stronom zawierającym umowę ułożyć stosunek prawny według swego uznania, byleby jego treść lub cel nie sprzeciwiały się właściwości (naturze) stosunku, ustawie ani zasadom współżycia społecznego. Cytowany przepis jednoznacznie zakreśla granicę swobody umów wskazując, iż ta jest ograniczona w szczególności przepisami ustawy. Zgodnie jednak z art. 385 1 § 1 i 3 k.c. postanowienia umowy zawieranej z konsumentem, nieuzgodnione indywidualnie, nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (niedozwolone postanowienia umowne).
Sąd ustalił, że istnienie wierzytelności nie było kwestionowane przez strony. W niniejszej sprawie (...) Sp.z o.o. zawarł z pozwanym umowę pożyczki uwzględniając prowizję, która stanowiła pozaodsetkowy koszt udzielenia pożyczki ratalnej na którą składały się prowizja przygotowawcza wynosząca 25 % całkowitej kwoty pożyczki oraz prowizja administracyjna wynosząca 30% całkowitej kwoty pożyczki w skali roku. Wprawdzie wskazane pozaodsetkowe koszty mieściły się w maksymalnym limicie kosztów wskazanych w ustawie o kredycie konsumenckim (w brzmieniu ustawy obowiązującej w chwili zawarcia umowy t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 1083). Maksymalna wysokość pozaodsetkowych kosztów kredytu regulowana jest w art. 36a ust. 1 ustawy o kredycie konsumenckim i ustalana jest według wzoru - (...) ≤ (K x 25%) + (K x n/R x 30%), gdzie K to kwota kredytu, n to okres spłaty w dniach, a R - liczba dni w roku. Jak ponadto wynika z ust. 2 tego artykułu, pozaodsetkowe koszty kredytu w całym okresie kredytowania nie mogą być wyższe od całkowitej kwoty kredytu. W niniejszej sprawie kwota pożyczki opiewała na 7 0003 zł, natomiast prowizja na 7 002,72 zł. Biorąc pod uwagę kwotę pożyczki oraz nakład pracy związany z jej obsługą, wskazana w umowie prowizja była rażąco zawyżona i nieadekwatna do ustalonego stanu faktycznego sprawy.
Nie sposób przyjąć że nieprzekroczenie ustalonych prawem krajowym granic wyłącza możliwość sądowej kontroli takich kosztów. W sprawie znajduje bowiem zastosowanie prawo wspólnotowe, tj. dyrektywa Rady (...) z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich. Orzeczenia (...) odnoszące się do przepisów omawianej dyrektywy jednoznacznie uznają, że okoliczność, iż dane postanowienie umowne mieści się co do zasady w granicach określonych ustawą, nie wyłącza uznania go za niedozwolone w stosunku z konsumentem (zob. wyr. (...) z 21 stycznia 2015 r. w połączonych sprawach (...) (...) SA v. J. H. R. i inni oraz (...) SA v. M. R. L. i inni, pkt 40-41).
Odnosząc się do możliwości stosowania Dyrektywy 93/13 na gruncie polskiego porządku prawnego, jasne stanowisko zajął (...) m.in. w wyroku z dnia 3 września 2020 r.: „artykuł 3 ust. 1 dyrektywy 93/13 zmienionej dyrektywą (...) należy interpretować w ten sposób, że warunek umowny dotyczący pozaodsetkowych kosztów kredytu, który określa ten koszt poniżej ustawowego pułapu i który przenosi na konsumenta koszty działalności gospodarczej kredytodawcy, może powodować znaczącą nierównowagę wynikających z umowy praw i obowiązków stron ze szkodą dla konsumenta, gdy obciąża konsumenta kosztami nieproporcjonalnymi w stosunku do świadczeń i do kwoty otrzymanego kredytu, czego ustalenie należy do sądu odsyłającego” (wyrok w sprawach połączonych (...) (...) S.A. z siedzibą w B. i in.). Podobnie też w sprawie, w której przedmiotem analizy Trybunału były przepisy prawa polskiego obowiązujące w tym zakresie, między innymi art. 36a u.k.k., (...), podkreślił, że: „Przepis ten nie wydaje się bowiem sam w sobie określać praw i obowiązków stron umowy, lecz poprzestaje na ograniczeniu ich swobody ustalenia pozaodsetkowych kosztów kredytu powyżej pewnego poziomu i w żaden sposób nie stoi na przeszkodzie temu, aby sąd krajowy sprawdził, czy takie ustalenie ma ewentualnie nieuczciwy charakter poniżej określonego prawnie pułapu” (wyrok z dnia 26 marca 2020 r. (...) (...) S.A., R. Niestandaryzowany Sekurytyzacyjny Fundusz Inwestycyjny Zamknięty). Powyższe orzeczenia prowadzą do jasnego i niebudzącego wątpliwości wniosku, że nawet jeśli ustalone przez instytucję kredytową opłaty mieszczą się w granicach przewidzianych przez prawo krajowe, to nie oznacza to wyłączenia ich spod kontroli sądowej. Jak zresztą podkreślone zostało w preambule Dyrektywy 93/13, obowiązkiem Państw Członkowskich jest zapewnienie, aby umowy zawierane z konsumentami nie zawierały nieuczciwych warunków. Z kolei sądy i organy administracyjne Państw Członkowskich muszą mieć do swojej dyspozycji stosowne i skuteczne środki zapobiegające stałemu stosowaniu nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich. W ocenie Sądu rozstrzygającego niniejszą sprawę, w prawie krajowym – w celu osiągnięcia omówionych założeń – przewidziane zostały środki opisane w art. 385 ( 1) k.c.
Przepis ten przewiduje, że postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nieuzgodnione indywidualnie nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (niedozwolone postanowienia umowne); nie dotyczy to postanowień określających główne świadczenia stron. Na marginesie Sąd wskazuje, że w/w przepis w znacznej części odwzorowuje art. 3 ust. 1 Dyrektywy 93/13, stanowi jego implementację, można zatem przyjąć iż realizuje on tożsame cele. W niniejszej sprawie dla zastosowania art. 385 1 k.c. jest więc konieczne ustalenie, czy postanowienie umowne dotyczące opłaty prowizyjnej było: nieuzgodnione indywidualnie, kształtowało prawa i obowiązki konsumenta sprzecznie z dobrymi obyczajami, rażąco naruszało jego interesy, oraz nie stanowiło postanowienia określającego główne świadczenia stron.
Doprecyzowanie znaczenia pojęcia „indywidualnego uzgodnienia” znajduje się w § 3 omawianego artykułu, zgodnie z którym nie uzgodnione indywidualnie są te postanowienia umowy, na których treść konsument nie miał rzeczywistego wpływu, a więc w szczególności będą to postanowienia umowy przejęte z wzorca umowy zaproponowanego konsumentowi przez kontrahenta ((...), System Prawa Prywatnego..., t. 5, 2013, s. 760; (...) [w:] Kodeks cywilny. Komentarz. Tom III. Zobowiązania. Część ogólna (art. 353-534), red. (...)Warszawa 2018, art. 3851). Jednocześnie prawodawca przeniósł ciężar dowodu tego, że dane postanowienie zostało uzgodnione indywidualnie na tę osobę, która się na to powołuje, czyli w znakomitej większości przypadków na przedsiębiorcę (vide wyrok SA w Łodzi z dnia 30 kwietnia 2014 r. (...). Ponadto zawarcie umowy w oparciu o jej wzorzec przygotowany przez jedną ze stron tego stosunku – co miało miejsce w niniejszej sprawie – stwarza silne domniemanie faktyczne, iż postanowienia umowne nie były przedmiotem negocjacji (vide wyrok SA w Warszawie z dnia 14 lipca 2020 r. (...)). Okoliczność, że konsument znał i rozumiał treść postanowienia oraz zgodził się na wprowadzenie go do umowy nie stoi na przeszkodzie uznaniu, iż nie zostało ono indywidualnie uzgodnione, jeśli jego treść nie została sformułowana w toku negocjacji z konsumentem (vide wyrok SA w Łodzi z dnia 31 sierpnia 2020 r. (...)). W ocenie Sądu bez wątpienia zawarta z konsumentem umowa pożyczki oparta była na wzorcu umowy, na którego treść konsument miał – jako słabsza strona stosunku prawnego – nikły lub nawet żaden wpływ. Należy zatem uznać, że postanowienia umowne dotyczące naliczenia prowizji nie były indywidualnie ustalone z konsumentem.
W judykaturze uznaje się, że pod pojęciem działania wbrew dobrym obyczajom - przy kształtowaniu treści stosunku zobowiązaniowego - kryje się wprowadzanie do umowy klauzul, które godzą w równowagę kontraktową stron takiego stosunku, natomiast przez rażące naruszenie interesów konsumenta rozumie się nieusprawiedliwioną dysproporcję - na niekorzyść konsumenta - praw i obowiązków stron, wynikających z umowy (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 13 lipca 2005 r.,(...) oraz z dnia 3 lutego 2006 r., (...) i z dnia 27 października 2006 r., (...)). Oceniając zawartą między stronami umowę zgodnie z zasadami logiki i doświadczenia życiowego, nie sposób przyjąć, że racjonalnie wycenione i uzasadnione rzeczywistym nakładem kosztów przedsiębiorcy jest ustalenie sumy opłat na poziomie niemal równym kwocie kapitału pożyczki. Oczywistym jest, że działalność gospodarczą prowadzi się w celu osiągnięcia przychodu. Nie oznacza to jednak przyzwolenia na obciążenie konsumenta kwotą dowolnie (swobodnie) określoną przez przedsiębiorcę, niepokrywającą się w żaden sposób z jego kosztami i wydatkami, poniesionymi w celu zawarcia danej umowy pożyczki. Prowadzi to do powstania uzasadnionej wątpliwości co do zasadności naliczenia omawianych opłat, a określenie tych kosztów w najwyższej akceptowalnej w świetle art. 36a u.k.k. kwocie w ocenie Sądu zmierza do obejścia prawa. Z kolei jeśli mowa o ocenie rażącego naruszenia interesów konsumenta, bezsprzecznie za takie należy uznać przerzucenie na niego kwot niebędących realnymi kosztami danej pożyczki, obliczonymi jedynie na maksymalny zysk danego przedsiębiorcy. Powszechnie znany jest fakt, że instytucje pożyczkowe, działające na zasadach jak powód w niniejszej sprawie, udzielają pożyczek (kredytów) oceniając zdolność kredytową konsumenta w sposób mniej rygorystyczny niż banki. Ze względu na powyższe ponoszą większe ryzyko niewypłacalności potencjalnego kredytobiorcy, co z kolei przekłada się na wyższe opłaty narzucane w poszczególnych umowach, mające niejako „równoważyć” nieściągalne należności. O ile sam model biznesowy takiej działalności jest zrozumiały czy też uzasadniony rynkowo, o tyle jego skutki – w postaci obciążenia pojedynczego konsumenta opłatami wynoszącymi prawie 100% pożyczonej kwoty – są nieakceptowalne. W rzeczywistości bowiem prowadzi to do sytuacji, w której wypłacalni choćby w niewielkim stopniu konsumenci ponoszą koszt wielokrotnie większy od wartości otrzymywanego świadczenia; jest to oczywista dysproporcja świadczeń, w której ryzyko działalności prowadzonej przez przedsiębiorcę w całości przenoszone jest na konsumenta. W ocenie Sądu postanowienie umowne, dotyczące prowizji, należało zatem uznać za rażąco naruszające interesy konsumenta oraz sprzeczne z dobrymi obyczajami.
Co do uznania postanowienia umownego za określające świadczenie główne, kwestia ta – jak podkreśla (...) podlega wykładni zawężającej, a wszelkie wątpliwości w tym zakresie należy interpretować na korzyść konsumenta (vide wyrok (...) z 26 lutego 2015 r. w sprawie (...), B., I. O. M. v. S. V. România SA; wyrok (...) z 23 kwietnia 2015 r. w sprawie(...), J.-C. V. H. v. (...) SA). Choć koszty odsetek nie są jedynym kosztem kredytu, a u.k.k. umożliwia kredytodawcy pobieranie innych opłat, w żaden sposób nie uzasadnia to uznania tych opłat za essentiallia negotii umowy pożyczki. Jak wskazano powyżej, świadczeniem głównym w umowie pożyczki jest określona kwota, którą dający pożyczkę przekazuje biorącemu pożyczkę, który to z kolei zobowiązuje się do jej zwrotu. Taki zakres umowy pożyczki wynika z art. 720 k.c. i to te elementy stanowią essentiallia negotii omawianej umowy, co jest niekwestionowane w orzecznictwie (vide m.in. wyrok SN z dnia 17 listopada 2011 r., (...); wyrok SA w Gdańsku z dnia 11 lutego 2016 r., (...); wyrok SA w Szczecinie z dnia 22 września 2015 r.; z dnia 5 marca 2002 r., (...)). A zatem wymienionej w umowie prowizji nie sposób uznać za świadczenie główne. Ustalenie sumy opłat w wysokości prawie 100% faktycznie otrzymanej kwoty pożyczki nie pozwalało na stwierdzenie, że świadczeniu konsumenta odpowiadało wzajemne świadczenie podmiotu udzielającego pożyczki. Należało zatem uznać omawiane postanowienia umowne za mające charakter abuzywny w rozumieniu art. 385 ( 1) k.c. (vide postanowienie SN z dnia 11 września 2020 r. (...)).
Postulat wykładani postanowień umowy w miarę możliwości w sposób pozwalający utrzymać je w mocy jest szczególnie aktualny wtedy, gdy strony spełniły lub wymieniły już świadczenia przewidziane umową i w jakimś przynajmniej zakresie osiągnęły cel, do zrealizowania którego zmierzały przez jej zawarcie. Sądowe stwierdzenie nieuczciwego charakteru postanowienia umownego powinno wówczas wiązać się z przywróceniem sytuacji prawnej i faktycznej konsumenta, w jakiej znajdowałby się on, gdyby abuzywne postanowienie nie zostało w umowie zastrzeżone (vide uchwała SN z dnia 15 września 2020 r. (...)).
Mając na uwadze powyższe, należało uznać, że przywrócenie sytuacji prawnej konsumenta będzie polegało na uznaniu za niewiążące postanowienia o prowizji (7 002,72 zł), niższej jedynie o 28 groszy od kwoty udzielonej pożyczki, które stanowiło niedozwolone postanowienie umowne.
Reasumując, wobec uznania za niedozwolone klauzule umowne w rozumieniu art. 385 1 § 1 k.c. zapisów umownych o prowizji i uznania, że nie wiążą one konsumenta (pozwanego) w całości, należało ponownie przeanalizować kwotę, jaką na rzecz powoda miał spłacić pozwany. Sąd uznał, że pozwanego wiązał obowiązek spłaty pożyczki jedynie w zakresie wypłaconego kapitału pożyczki w wysokości 7 003 zł oraz odsetek umownych za korzystanie z kapitału w wysokości odsetek maksymalnych które w trakcie trwania umowy wynosiły 10 %.
Strona powodowa wzywała pozwanego do zapłaty zaległej raty z terminem płatności przypadającym na 7 lutego 2020 r., zgodnie z przedłożonym harmonogramem rat dla pożyczki jest to 21 rata. W związku z czym należało przyjąć, że pozwany wcześniejsze 20 rat uregulował. Łączna kwota zapłaconych rat przez pozwanego wynosi 8 410 zł (20 x 420,50 zł), a więc przewyższa ona jego zadłużenie, co daje podstawę do twierdzenia, że pozwany w całości uregulował zobowiązanie wobec strony powodowej z tytułu przedmiotowej umowy pożyczki i po jego stronie nie doszło do żadnego opóźnienia w płatnościach, które uzasadniałoby dochodzenie kwot tytułem niespłaconych rat i odsetek za opóźnienie, bowiem dochodzenie od pozwanego dalszych kwot tytułem niezapłaconych rat pożyczki nie było uzasadnione.
Z tych względów powództwo należało oddalić, o czym Sąd orzekł w wyroku.
asesor sądowy