Wyrok SN z 6 lipca 2011, sygn. I CSK 582/10
Najważniejsze informacje
W skrócie
Wynik
oddalono skargę
Przedmiot
o zapłatę
Typ sprawy
sprawa cywilna
Etap
skarga kasacyjna
Tryb
posiedzenie niejawne
Role w sprawie
pozwany
Skarb Państwa
Data orzeczenia
6 lipca 2011
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Cywilna, Wydział I
Przewodniczący
SSN Tadeusz Wiśniewski
Podstawa prawna
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 6 lipca 2011 r.
Sąd Najwyższy w składzie :
SSN Tadeusz Wiśniewski (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Zbigniew Kwaśniewski
SSN Katarzyna Tyczka-Rote
w sprawie z powództwa Skarbu Państwa - Nadleśnictwo C. z siedzibą
w P.
przeciwko Tadeuszowi K.
o zapłatę,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 6 lipca 2011 r.,
skargi kasacyjnej strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego
z dnia 11 marca 2010 r.,
oddala skargę kasacyjną.
2
Uzasadnienie
Wyrokiem z 21 maja 2009 r. Sąd Okręgowy oddalił powództwo Skarbu
Państwa – Nadleśnictwo C. w P. wytoczone przeciwko pozwanemu Tadeuszowi K.
o zapłatę kwoty 452.524, 90 zł (z ustawowymi odsetkami) z tytułu kary umownej w
związku z odstąpieniem przez stronę powodową od umowy zawartej przez strony w
dniu 25 marca 2004 r., której przedmiotem było wykonanie przez pozwanego
określonych bliżej w umowie robót budowlanych. Roboty te obejmowały
przebudowę i rozbudowę sześciu budynków mieszkalnych jednorodzinnych w
zabudowie szeregowej oraz budynku mieszkalnego 18-rodzinnego z
przeznaczeniem na siedzibę Dyrekcji Generalnej Lasów Państwowych w W. i
wykonanie innych robót towarzyszących.
Sąd Apelacyjny szawie apelację strony powodowej od wskazanego wyroku
oddalił wyrokiem z 11 marca 2010 r.
Sąd drugiej instancji zaakceptował stanowisko Sądu pierwszej instancji, że
rozpoznawana sprawa wszczęta przez stronę powodową jest sprawą gospodarczą
w rozumieniu art. 4791
§ 1 k.p.c., albowiem strona powodowa występowała w niej
jako przedsiębiorca w rozumieniu art. 4792
k.p.c. Co do merytorycznego aspektu
sprawy stwierdził natomiast – generalnie rzecz ujmując - że strona powodowa nie
udowodniła dochodzonego roszczenia, w szczególności zaś okoliczności, iż miała
podstawę do odstąpienia od umowy i co za tym idzie, także podstawę do
obciążenia pozwanego karą umowną w wysokości 10 % ustalonego
wynagrodzenia, a to wobec realnego zagrożenia niedotrzymania przez wykonawcę
terminu zrealizowania budowy. Strona powodowa wprawdzie zgłosiła pewne
dowody w trakcie postępowania apelacyjnego, niemniej jednak wniosek o ich
dopuszczenie nie zasługiwał na uwzględnienie ze względu na zawartą w art. 381
k.p.c. regulację instytucji nowości w tym postępowaniu.
W skardze kasacyjnej opartej na drugiej podstawie kasacyjnej przewidzianej
w art. 3983
§ 1 pkt 2 k.p.c. strona powodowa zarzuciła naruszenie art. 379 pkt 5
w związku z art. 378 § 1 i 162 zdanie 2 k.p.c. przez rozpoznanie sprawy –
stosownie do art. 4791
i nast. k.p.c. - w postępowaniu przewidzianym dla spraw
3
gospodarczych, mimo że sprawa nie miała charakteru sprawy gospodarczej, gdyż
strony powodowa nie ma statusu przedsiębiorcy. Tym samym – skoro sprawa
powinna być rozpoznana w postępowaniu zwykłym - nie było przesłanek do
potraktowania wniosków dowodowych strony powodowej złożonych
w postępowaniu przed Sądem pierwszej instancji jako wniosków objętych prekluzją
przewidzianą w art. 47912
§ 1 k.p.c.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna jest bezzasadna.
Zasadniczy w sprawie zarzut nieważności postępowania nie zasługuje na
uwzględnienie, gdyż – wbrew przekonaniu strony powodowej – nie można mówić
o pozbawieniu możności obrony jej praw przez Sądy obu instancji. Kwestia, czy
sprawa między Skarbem Państwa reprezentowanym przez organ państwowej
jednostki organizacyjnej, którą są Lasy Państwowe, a przedsiębiorcą – wykonawcą
robót budowlanych jest sprawą gospodarczą była już przedmiotem wypowiedzi
Sądu Najwyższego, dlatego też można w tym względzie odwołać się do stosownej i
miarodajnej argumentacji przedstawionej w uzasadnieniu postanowienia tego Sądu
z 10 lutego 2011 r., IV CSK 272/10 (niepublik.).
Otóż w uzasadnieniu powyższego postanowienia Sąd Najwyższy
w pierwszej kolejności zwrócił uwagę na treść art. 4791
§ 1 k.p.c., zawierającego
definicję „sprawy gospodarczej”. Przepis ten stanowi, że przepisy o postępowaniu
w sprawach gospodarczych stosuje się w sprawach ze stosunków cywilnych
między przedsiębiorcami, w zakresie prowadzonej przez nich działalności
gospodarczej. O tym czy w rozumieniu powyższego przepisu sprawa ma charakter
sprawy gospodarczej decydują zatem łącznie trzy przesłanki: 1. sprawa jest sprawą
ze stosunków cywilnych, 2. toczy się między przedsiębiorcami, 3. jest sprawą
w zakresie prowadzonej przez nich działalności gospodarczej.
W sprawie, w której wniesiono rozpoznawaną skargę kasacyjną pozostawało
poza sporem, że objęte umową stron roboty budowlane obejmowały przebudowę
i rozbudowę sześciu budynków mieszkalnych jednorodzinnych w zabudowie
szeregowej oraz budynku mieszkalnego 18-rodzinnego z przeznaczeniem na
siedzibę Dyrekcji Generalnej Lasów Państwowych w W. i wykonanie innych robót
4
towarzyszących. Nie ulega więc wątpliwości, że rozpoznawana sprawa spełnia
pierwszą przesłankę, gdyż jako sprawa o zapłatę kary umownej zastrzeżonej w
umowie o roboty budowlane jest sprawą ze stosunków cywilnych.
Powstaje pytanie, czy spełnione są także pozostałe dwie przesłanki z art.
4791
§ 1 k.p.c., a więc, czy strony są przedsiębiorcami oraz czy sprawa wynika
z prowadzonej przez nie działalności gospodarczej
Zgodnie z art. 4792
§ 1 k.p.c., przedsiębiorcą jest osoba fizyczna, osoba
prawna albo jednostka organizacyjna niebędąca osobą prawną, której ustawa
przyznaje zdolność prawną, prowadząca we własnym imieniu działalność
gospodarczą lub zawodową. Definicję działalności gospodarczej zawiera art. 2
ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (jedn. tekst:
Dz. U. z 2010 r. Nr 220, poz. 1447 ze zm.) stanowiący, że działalnością
gospodarczą jest zarobkowa działalność wytwórcza, handlowa, usługowa oraz
poszukiwanie, rozpoznawanie i wyodrębnianie kopalin ze złóż, a także działalność
zawodowa, wykonywana w sposób zorganizowany i ciągły.
W okolicznościach sprawy jest oczywiste, że przedsiębiorcą w rozumieniu
powyższych przepisów jest pozwany oraz że przedmiot sprawy wynika
z prowadzonej przez niego działalności gospodarczej. Ocenie podlega natomiast
problem, czy strona powodowa jest przedsiębiorcą, a jeżeli tak, to czy przedmiot
sprawy mieści się w zakresie prowadzonej przez nią działalności gospodarczej.
Stroną powodową jest Skarb Państwa reprezentowany przez jednostkę
organizacyjną Lasów Państwowych: Nadleśnictwo C. z siedzibą w P. Skarb
Państwa jest osobą prawną, działającą w sferze cywilnoprawnej przez odpowiednie
jednostki organizacyjne nie posiadające osobowości prawnej, którym przepisy
szczególne określają zakres zadań wykonywanych w imieniu i na rzecz Skarbu
Państwa. Jest to własna działalność Skarbu Państwa, wykonywana przez
uprawnione do tego statio fisci. W uzasadnieniu postanowienia Sądu Najwyższego
z 10 lutego 2011 r., IV CSK 272/10, trafnie podkreślono, że zadania i przedmiot
działalności Skarbu Państwa wykonywanej w odniesieniu do lasów państwowych
przez odpowiednie jednostki organizacyjne określają przepisy ustawy z dnia
28 września 1991 r. o lasach (jedn. tekst: Dz. U. z 2005 r., Nr 45, poz. 435 ze zm.;
5
dalej jako ustawa z 1991 r.). Zgodnie zaś z art. 4 ust. 1 oraz art. 32 tej ustawy,
lasami stanowiącymi własność Skarbu Państwa zarządza Państwowe
Gospodarstwo Leśne Lasy Państwowe nieposiadające osobowości prawnej,
którego jednostki organizacyjne wymienione w ustawie reprezentują Skarb Państwa
w stosunkach cywilnoprawnych, każda w zakresie swojej właściwości.
W rozpoznawanej sprawie właściwą jednostką jest Nadleśnictwo, kierowane przez
nadleśniczego (art. 35 ust. 1 pkt 1).
W ramach sprawowanego zarządu Lasy Państwowe prowadzą gospodarkę
leśną oraz gospodarkę gruntami i innymi nieruchomościami oraz ruchomościami
związanymi z gospodarką leśną (art. 4 ust. 3 ustawy z 1991 r.), w myśl zaś art. 6
ust. 1 pkt 1 tejże ustawy, gospodarką leśną jest działalność leśna w zakresie
urządzania, ochrony i zagospodarowania lasu, utrzymania i powiększania zasobów
i upraw leśnych, gospodarowania zwierzyną, pozyskiwania- z wyjątkiem skupu -
drewna i innych produktów leśnych a także sprzedaż tych produktów oraz realizacja
pozaprodukcyjnych funkcji lasu. Lasy Państwowe mogą też nabywać lasy i inne
grunty stanowiące własność osób fizycznych i prawnych, jeżeli jest to uzasadnione
potrzebami gospodarki leśnej i nie narusza interesów Skarbu Państwa (art. 37
ust. 1) oraz sprzedawać lasy, grunty i inne nieruchomości Skarbu Państwa
pozostające w ich zarządzie (art. 38 ust. 1), a także sprzedawać nieruchomości
zabudowane budynkami mieszkalnymi i samodzielne lokale mieszkalne oraz grunty
z budynkami mieszkalnymi, nieprzydatne Lasom Państwowym (art. 40a ust. 1).
Zgodnie z art. 50, Lasy Państwowe prowadzą działalność na zasadzie
samodzielności finansowej i pokrywają koszty działalności z własnych przychodów.
Samodzielną gospodarkę leśną, o której mowa wyżej oraz bezpośredni zarząd
lasami, gruntami i innymi nieruchomościami Skarbu Państwa pozostającymi
w zarządzie Lasów Państwowych prowadzą nadleśniczy kierujący nadleśnictwami,
które są podstawową jednostka organizacyjną Lasów Państwowych (art. 35 ust. 1
ustawy z 1991 r.).
Wobec takiego stanu prawnego należy podzielić stanowisko Sądu
Najwyższego wyrażone w powołanym wcześniej postanowieniu, że Skarb Państwa
reprezentowany przez odpowiednie jednostki organizacyjne Lasów Państwach,
w tym Nadleśnictwa, prowadzi działalność gospodarczą w rozumieniu art. 2 ustawy
6
z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej, aczkolwiek
bezsprzecznie głównym zadaniem Skarbu Państwa - Lasów Państwowych
w zakresie działalności leśnej jest urządzanie, ochrona, zagospodarowanie,
utrzymanie i powiększanie zasobów i upraw leśnych oraz gospodarowanie
zwierzyną, a nie zarobkowa działalność wytwórcza czy handlowa w tym zakresie,
jednak nie ulega wątpliwości, że wykonując te zadania prowadzi on działalność
zarobkową wytwórczą i handlową i środkami finansowymi osiągniętymi z tej
działalności zarobkowej pokrywa wydatki związane ze swoją podstawową
działalnością, którą jest ochrona i rozwój lasów.
Sąd Najwyższy wielokrotnie już wskazywał, że jeżeli prowadzona przez dany
podmiot działalność wytwórcza, handlowa lub usługowa nie jest w głównym
zakresie (lub nawet w ogóle) nastawiona na zysk, lecz zmierza jedynie do
pokrywania kosztów własnymi dochodami, to okoliczność ta nie wyklucza przyjęcia,
że podmiot ten prowadzi działalność gospodarczą (zob. np. uchwałę składu siedmiu
sędziów z dnia 6 grudnia 1991 r. III CZP 117/91, OSNC 1992/5/65, z dnia
30 listopada 1992 r. III CZP 134/92, OSNC 1993/5/79, z dnia 6 sierpnia 1996 r.
III CZP 84/96, OSNC 1996/11/150, z dnia 26 kwietnia 2002 r. III CZP 21/02, OSNC
2002/12/149 i z dnia 11 maja 2005 r. III CZP 11/05, OSNC 2006/3/48).
Zapatrywanie to, w ślad za poglądem Sądu Najwyższego
zaprezentowanym w postanowieniu z 10 lutego 2011 r., IV CSK 272/10, należy
uznać za aktualne także pod rządem art. 2 ustawy z dnia 2 lipca 2004 r.
o swobodzie działalności gospodarczej.
Oznacza to prawidłowość stanowiska Sądów obu instancji, że Skarb
Państwa reprezentowany przez odpowiednie Nadleśnictwo Lasów Państwowych
prowadzi działalność gospodarczą i jest przedsiębiorcą w rozumieniu art. 4792
§ 1
k.p.c. (podobnie zresztą Sąd Najwyższy w orzecznictwie dotyczącym działalności
Lasów Państwowych, w tym w wyrokach z 2 kwietnia 2009 r. IV CSK 505/08,
niepubl. i z 5 listopada 2008 r. III SK 5/08, OSNP 201/11-12/152 oraz w uchwałach
z 14 października 1994 r. III CZP 16/94, OSNC 1995/3/40 i z 3 września 1993 r.
III CZP 111/93, niepubl.).
7
Jeżeli chodzi zaś o kwestię, czy spełniona została trzecia, funkcjonalna
przesłanka konieczna do zakwalifikowania sprawy jako gospodarczej na podstawie
art. 4791
§ 1 k.p.c., to trafnie stwierdził Sąd Najwyższy w powołanym wcześniej
wyroku z dnia 2 kwietnia 2009 r. IV CSK 505/08, że różnorodność sytuacji, jakie
mogą wystąpić w tym względzie, nakazuje przesłankę tę ujmować elastycznie.
W konsekwencji trzeba przyjmować, że sprawa pozostaje w zakresie działalności
gospodarczej prowadzonej przez przedsiębiorcę, gdy dotyczy działań
przedsiębiorcy stanowiących przejaw wykonywania prowadzonej przez niego
działalności gospodarczej. Skoro zaś zgodnie z art. 35 ust. 1 ustawy z 1991 r.
o lasach, nadleśniczy prowadzi samodzielną gospodarkę leśną w nadleśnictwie,
bezpośrednio zarządza lasami, gruntami i innymi nieruchomościami Skarbu
Państwa pozostającymi w zarządzie Lasów Państwowych oraz kieruje
nadleśnictwem jako podstawową jednostką organizacyjną Lasów Państwowych, to
należy uznać, że roboty budowlane polegające na przebudowie i rozbudowie
sześciu budynków mieszkalnych jednorodzinnych w zabudowie szeregowej oraz
budynku mieszkalnego 18-rodzinnego z przeznaczeniem na siedzibę Dyrekcji
Generalnej Lasów Państwowych w W. pozostają w zakresie prowadzonej przez
niego działalności gospodarczej. Budowa ta pozostaje bowiem w ścisłym związku
z możliwością realizowania przez nadleśnictwo jego podstawowego zadania -
prowadzenia gospodarki leśnej - w ramach której jest prowadzona działalność
gospodarcza. Wymienione budynki pozostają w zasobach gruntów państwowych
zarządzanych bezpośrednio przez nadleśnictwo i mieszczą się w nich nie tylko
mieszkania służbowe pracowników nadleśnictwa, lecz także siedziba kierownictwa
(Dyrekcji) Generalnej Lasów Państwowych, a zatem wszystkie one służą do
prowadzenia gospodarki leśnej, w tym działalności gospodarczej oraz realizowania
innych zadań nadleśnictwa. Dlatego też sprawa o rozliczenie kosztów omawianej
budowy jest związana funkcjonalnie z działalnością gospodarczą prowadzoną
przez nadleśnictwo, a tym samym sprawa tocząca się między przedsiębiorcą
budowlanym a Skarbem Państwa reprezentowanym przez odpowiednie
Nadleśnictwo Lasów Państwowych jest sprawą gospodarczą w rozumieniu art. 4791
§ 1 k.p.c.
8
Z tych powodów rozpoznawana sprawa jest sprawą gospodarczą,
co sprawia, że miały w niej zastosowanie kodeksowe przepisy postępowaniu
odrębnym w sprawach gospodarczych, w tym art. 47912
§ 1 k.p.c. Zarzut
naruszenia art. 379 pkt 5 w związku z art. 378 § 1 k.p.c. był więc nietrafny.
Wobec takiego stanu rzeczy skarga kasacyjna jako bezzasadna podlegała
oddaleniu (art. 39814
k.p.c.).. był więc nietrafny.
Wobec takiego stanu rzeczy skarga kasacyjna jako bezzasadna podlegała
oddaleniu (art. 39814
k.p.c.).