Uchwała SN z 8 września 2011, sygn. III CZP 43/11
Data orzeczenia
8 września 2011
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Cywilna, Wydział III
Przewodniczący
SSN Dariusz Zawistowski
Tagi
Podstawa prawna
Sędzia SN Dariusz Zawistowski (przewodniczący)
Sędzia SN Jan Górowski (sprawozdawca)
Sędzia SN Bogumiła Ustjanicz
Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Stanisławy S. przeciwko "E." S.A. w
K. o zapłatę, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 8
września 2011 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w
Tarnowie postanowieniem z dnia 21 kwietnia 2011 r.:
"Czy właścicielowi nieruchomości przysługuje w stosunku do osoby będącej jej
posiadaczem zależnym w złej wierze, które to posiadanie odpowiada służebności
przesyłu, roszczenie o naprawienie szkody z powodu pogorszenia rzeczy (art. 225
w związku z art. 230 k.c.)?"
podjął uchwałę:
Właścicielowi nieruchomości nie przysługuje wobec nieuprawnionego
posiadacza służebności przesyłu roszczenie o naprawienie szkody z powodu
obniżenia jej wartości, związanego z normalnym korzystaniem z
nieruchomości w zakresie odpowiadającym treści takiej służebności (art. 225
w związku z art. 230 k.c.).
Uzasadnienie
Zagadnienie prawne przedstawione do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu
na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. przez Sąd Okręgowy w Tarnowie powstało przy
rozpoznawaniu apelacji pozwanej od wyroku Sądu Rejonowego z dnia 27 grudnia
2010 r., którym zasądzono na rzecz powódki kwotę 31 238 zł wraz z odsetkami za
utratę wartości rynkowej działek ewidencyjnych nr 725/7 i nr 725/8 położonych w T.,
w następstwie zbudowania na nich infrastruktury służącej do przesyłu energii
elektrycznej. Na nieruchomości tej, stanowiącej własność powódki, w latach 70.
ubiegłego wieku – w jej południowej części – zostały zbudowane linie
elektroenergetyczne wraz ze słupami i stacją transformatorową. Z usytuowaniem
tych urządzeń wiąże się konieczność istnienia strefy ochronnej, która znacząco
ogranicza możliwość zagospodarowania nieruchomości. Sąd Rejonowy ustalił, że
utrata jej wartości rynkowej, związana z umiejscowieniem na nich infrastruktury
elektroenergetycznej, odpowiada kwocie 15 818 zł dla działki nr 725/7, a kwocie 15
420 zł dla działki nr 725/8.
Sąd pierwszej instancji stwierdził, że umiejscowienie tych urządzeń na
nieruchomości powódki – bez jej zgody – doprowadziło do pogorszenia rzeczy i do
spadku jej wartości rynkowej. Pozwana i jej poprzednicy prawni nigdy nie mieli
jakiegokolwiek tytułu prawnego do nieruchomości; byli jej posiadaczami w złej
wierze w zakresie odpowiadającym treści służebności. W takiej sytuacji właściciel
jest uprawniony na podstawie art. 224 § 2 w związku z art. 230 i art. 252 k.c.
dochodzić m.in. roszczenia odszkodowawczego za pogorszenie rzeczy, którego
wysokość odpowiada utracie wartości rynkowej nieruchomości wynikłej z
wybudowania na niej infrastruktury elektroenergetycznej.
Sąd drugiej instancji wyraził pogląd, że dla bytu roszczenia o naprawienie
szkody z tytułu pogorszenia rzeczy istotne jest to, czy stan powodujący to
pogorszenie uzyskał „cechę pewnej trwałości, nieodwracalności”, co ma miejsce
wtedy, gdy właściciel nie może żądać od posiadacza przywrócenia stanu zgodnego
z prawem (art. 222 § 2 k.c.). Akcentując występujące w doktrynie i orzecznictwie
wątpliwości i rozbieżności przychylił się do stanowiska, że odpowiednie stosowanie
art. 224 § 2 i art. 225 w związku z art. 230 i 352 § 2 k.c. do stanu faktycznego, w
którym występuje korzystanie z cudzej nieruchomości w zakresie odpowiadającym
treści służebności przesyłu, oznacza ograniczenie roszczeń jedynie do
wynagrodzenia za korzystanie z rzeczy.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Pomimo rozbieżności w literaturze, w judykaturze w zasadzie jednolicie
przyjęto, że art. 225 i 224 § 1 w związku z art. 352 § 2 i art. 230 k.c. mogą mieć
odpowiednie zastosowanie do rozliczeń między właścicielem a posiadaczem
służebności, a więc także służebności przesyłu (por. wyroki Sądu Najwyższego z
dnia 14 grudnia 2004 r., II CK 255/04, "Izba Cywilna" 2005, nr 11, s. 48, z dnia 11
maja 2005 r., III CK 556/04, nie publ., z dnia 8 czerwca 2005 r., V CK 679/04, nie
publ., z dnia 8 czerwca 2005 r., V CK 680/04, nie publ., z dnia 17 czerwca 2005 r.,
III CK 685/04, nie publ., z dnia 24 lutego 2006 r., II CSK 139/05, nie publ., z dnia 8
grudnia 2006 r., V CSK 296/06, nie publ., z dnia 25 listopada 2008 r., II CSK
344/08, nie publ., z dnia 25 listopada 2008 r., II CSK 346/08, nie publ., z dnia 20
stycznia 2009 r., II CSK 229/08, "Izba Cywilna" 2009, nr 10, s. 44, z dnia 3 kwietnia
2009 r., II CSK 459/08, nie publ., z dnia 3 kwietnia 2009 r., II CSK 470/08, nie publ.,
z dnia 3 kwietnia 2009 r., II CSK 471/08, nie publ., z dnia 29 kwietnia 2009 r., II
CSK 560/08, nie publ., wyrok z dnia 16 lipca 2009 r., I CSK 511/08, nie publ., wyrok
z dnia 24 lipca 2009 r., II CSK 121/09, "Izba Cywilna" 2010, nr 4, s. 38, z dnia 20
sierpnia 2009 r., II CSK 137/09, nie publ., wyrok z dnia 11 grudnia 2009 r., V CSK
175/09, nie publ., wyrok z dnia 3 lutego 2010 r., II CSK 444/09, nie publ., wyrok z
dnia 6 maja 2010 r., II CSK 626/09, nie publ.,wyrok z dnia 6 października 2010 r., II
CSK 156/10, nie publ. oraz uchwała Sądu Najwyższego z dnia 17 czerwca 2005 r.,
III CZP 29/05, OSNC 2006, nr 4, poz. 64). Odmienne odosobnione stanowisko
wyrażone zostało jedynie w wyroku z dnia 9 marca 2007 r. II CSK 457/06 (nie
publ.).
Jednym z roszczeń właściciela przewidzianych w art. 224 § 2 i art. 225 k.c.
jest roszczenie o naprawienie szkody za pogorszenie rzeczy. Istnieje ono wtedy,
gdy działania lub zaniechania posiadacza prowadzą do obniżenia wartości
użytkowej lub ekonomicznej rzeczy (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 26 lutego
1969 r., II CR 13/69, nie publ. oraz z dnia 11 grudnia 2009 r., V CSK 175/09, nie
publ.). Roszczenie to zostało ukształtowane w sposób szczególny zarówno co do
przesłanek powstania, jak i jego zakresu. Odpowiedzialność posiadacza w złej
wierze jest odpowiedzialnością niezależną od winy (za sam skutek) i obejmuje
przypadkowe uszkodzenie lub utratę rzeczy. Z kolei odrębność uregulowania
zakresu obowiązku naprawienia szkody polega w pierwszym rzędzie na tym, że
posiadacz w złej wierze odpowiada tylko do wartości rzeczy, a więc z wyłączeniem
utraconych korzyści, co wynika z ogólnych założeń roszczeń uzupełniających oraz z
art. 224 k.c., w którym jest mowa o odpowiedzialności „za zużycie, pogorszenie lub
utratę rzeczy”, a nie o odpowiedzialności „w związku ze zużyciem, pogorszeniem
lub utratą rzeczy” (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 7 stycznia 1998 r., III
CZP 62/97, OSNC 1998, nr 6, poz. 91 oraz wyroki Sądu Najwyższego z dnia 11
grudnia 2009 r., V CSK 175/09, nie publ. i z dnia 24 marca 2010 r., V CSK 317/09,
nie publ.). Regulacja roszczenia o naprawienie szkody z powodu pogorszenia
rzeczy – jak i innych roszczeń uzupełniających – choć ma charakter szczególny,
jest niezupełna, a zatem w kwestiach nieuregulowanych w art. 224 § 2 i w art. 225
k.c. trzeba sięgać do przepisów ogólnych o zobowiązaniach, np. do art. 361 § 1 k.c.
Należy zastrzec, że skoro zagadnienie dotyczy tego, czy na podstawie art. 225 w
związku z art. 230 k.c. właściciel może żądać od posiadacza służebności
naprawienia szkody polegającej na zmniejszeniu wartości rynkowej gruntu i
wynikającej z samego zbudowania na nim oraz eksploatacji urządzeń służących do
przesyłu energii elektrycznej, to dla jego rozstrzygnięcia nie miał znaczenia problem
zbiegu omawianego roszczenia z odpowiedzialnością odszkodowawczą na
zasadach ogólnych.
Jak podniesiono w literaturze, szkoda w postaci zmniejszenia wartości
nieruchomości występuje wtedy, gdy tego rodzaju „obniżka” ma charakter trwały i
nieodwracalny. Nie można natomiast – jak zauważył Sąd Okręgowy – ocenić
trwałości „pogorszenia”, gdy właścicielowi przysługuje roszczenie negatoryjne i
może on doprowadzić do przywrócenia stanu zgodnego z prawem. Z tego względu,
dopóki przysługuje mu to roszczenie, dopóty nie może żądać pieniężnego
naprawienia szkody w postaci obniżenia wartości nieruchomości na skutek
posadowienia i eksploatacji na nieruchomości urządzeń elektroenergetycznych.
Jego utrata wiąże się z reguły z uzyskaniem przez przedsiębiorstwo energetyczne
tytułu prawnego do korzystania z nieruchomości (umownego, administracyjnego,
sądowego), a to jest z kolei związane z obowiązkiem zapłaty właścicielowi
odpowiedniego ekwiwalentu, co także wyklucza odszkodowanie (por. uchwałę Sądu
Najwyższego z dnia 8 września 1988 r., III CZP 76/88, OSNCP 1989, nr 11, poz.
182).
W judykaturze wyrażono pogląd, że nie stanowi pogorszenia rzeczy
zmniejszenie jej wartości, które podlega kompensacji w ramach wynagrodzenia za
korzystanie z rzeczy, a więc np. normalne jej zużycie eksploatacyjne, gdyż w
przeciwnym razie posiadacz płaciłby podwójnie (por. wyrok Sądu Najwyższego z
dnia 26 lutego 1969 r., II CR 13/69, nie publ.). Trzeba się zgodzić z zapatrywaniem,
że choć roszczenie o wynagrodzenie za korzystanie z rzeczy nie ma charakteru
odszkodowawczego, gdyż jego wysokość nie zależy od tego, czy właściciel poniósł
jakikolwiek uszczerbek, to może ono realizować różne cele gospodarcze, w tym
kompensować koszty, które właściciel poniósł przez to, że był np. zmuszony do
korzystania z cudzej nieruchomości zamiast własnej albo utracił korzyści, jakie by
uzyskał wynajmując lub wydzierżawiając rzecz. Trafne jest więc stanowisko, że
wynagrodzenie za tzw. bezumowne korzystanie z rzeczy może spełniać cele
odszkodowawcze. Należy dodać, że o jego wysokości decyduje wynagrodzenie
rynkowe, jakie nieuprawniony posiadacz musiałby zapłacić za korzystanie z danego
rodzaju rzeczy przez czas trwania tego władztwa, gdyby było ono oparte na tytule
prawnym (por. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 10 lipca
1984 r., zasada prawna, III CZP 20/84, OSNCP 1984, nr 12, poz. 209 oraz uchwały
Sądu Najwyższego z dnia 7 stycznia 1998 r., III CZP 62/97, OSNC 1998, nr 6, poz.
91 i z dnia 13 marca 2008 r., III CZP 3/08, OSNC 2009, nr 4, poz. 53).
Z poczynionych uwag można wywieść wniosek, że uszczerbek właściciela
związany z pogorszeniem nieruchomości tylko w następstwie zbudowania na niej i
eksploatacji urządzeń elektroenergetycznych jest rekompensowany świadczeniem,
jakie może on uzyskać za obciążenie jego prawa służebnością przesyłu.
Wynagrodzenie za ustanowienie służebności (art. 3052
k.c.) powinno równoważyć
wszelki uszczerbek związany z trwałym obciążeniem nieruchomości (por. np.
uchwała Sądu Najwyższego z dnia 8 września 1988 r., III CZP 76/88 i
postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 2 czerwca 2000 r., II CKN 1060/98, nie
publ.). W tym stanie rzeczy dla rozstrzygnięcia przedstawionego zagadnienia
znaczenie miała odpowiedź na pytanie, czy gdy żądanie odszkodowania dotyczy
uszczerbku powstałego w następstwie zbudowania oraz eksploatacji urządzeń
elektroenergetycznych, można przyjąć, że ma on charakter trwały i nieodwracalny.
Za negatywną odpowiedzią przemawia unormowanie zawarte w art. 3052
§ 2 k.c.,
który uprawnia właściciela do wystąpienia z roszczeniem o ustanowienie
służebności przesyłu za odpowiednim wynagrodzeniem.
Ze względu na wagę roszczenia określonego w tym przepisie,
zapewniającego uporządkowanie stanu prawnego nieruchomości, uzasadniony jest
wniosek, że należy dać mu pierwszeństwo przed roszczeniem odszkodowawczym z
tytułu pogorszenia rzeczy w wyniku zbudowania i normalnej eksploatacji urządzeń
elektroenergetycznych. Można natomiast dochodzić naprawienia szkody z powodu
pogorszenia rzeczy związanego z nieprawidłowym korzystaniem z niej (np. w
wyniku wycieku z nieszczelnego ropociągu doszło do skażenia nieruchomości albo
wskutek pożaru wywołanego awarią instalacji elektrycznej zniszczeniu uległy części
składowe gruntu: budynek, roślinność itp.). Omawiane roszczenie jest jednym z
roszczeń uzupełniających, a zatem pierwszeństwo mają roszczenia, których
realizacja prowadzi do powstania prawa skutecznego erga omnes.
Z tych względów właściciel nieruchomości nie może skutecznie dochodzić od
nieuprawnionego posiadacza służebności przesyłu naprawienia szkody z powodu
obniżenia wartości tej nieruchomości, związanego z normalnym korzystaniem z
nieruchomości w zakresie odpowiadającym treści takiej służebności (art. 224 § 2
oraz 225 k.c.).