Postanowienie SN z 25 stycznia 2012, sygn. V CSK 33/11
Data orzeczenia
25 stycznia 2012
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Cywilna, Wydział V
Przewodniczący
SSN Lech Walentynowicz
Tagi
Podstawa prawna
Pokaż pozostałe podstawy prawne (2)
POSTANOWIENIE
Dnia 25 stycznia 2012 r.
Sąd Najwyższy w składzie :
SSN Lech Walentynowicz (przewodniczący)
SSN Barbara Myszka (sprawozdawca)
SSN Dariusz Zawistowski
w sprawie z wniosku S. H. Sp. z o.o. z siedzibą w W.
przy uczestnictwie Jana N.
o odłączenie z księgi wieczystej „x” działki nr 1/3 i założenie dla niej nowej księgi
wieczystej z wpisem prawa własności na rzecz S. H. Spółki z o.o. z siedzibą w W.,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej
w dniu 25 stycznia 2012 r.,
skargi kasacyjnej wnioskodawcy od postanowienia Sądu Okręgowego
z dnia 29 lipca 2010 r.,
uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi
Okręgowemu do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu
Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.
Uzasadnienie
2
„S. H.” sp. z o.o. z siedzibą w W. wniosła o odłączenie z księgi wieczystej nr
„x”, prowadzonej przez Sąd Rejonowy, bliżej opisanej we wniosku działki nr 1/3
o obszarze 2,00 ha i założenie dla niej nowej księgi wieczystej z wpisem prawa
własności na rzecz wnioskodawczyni.
W dniu 16 września 2009 r. referendarz sądowy Sądu Rejonowego odłączył
z księgi wieczystej nr „x” wspomnianą działkę nr 1/3 i założył dla niej księgę
wieczystą nr „y”, w której jako właściciela nieruchomości wpisał „S. H.” sp. z o.o. w
W.
Sąd Rejonowy po rozpoznaniu skargi na orzeczenie referendarza wniesionej
przez uczestnika postępowania Jana N., postanowieniem z dnia 17 grudnia 2009 r.
zaskarżony wpis utrzymał w mocy.
Sąd Rejonowy ustalił, że w księdze wieczystej nr „x”, prowadzonej dla
nieruchomości gruntowej położonej we W., jako właściciel wpisany jest uczestnik
postępowania Jan N. W dziale III tej księgi ujawniono roszczenie o zawarcie umowy
sprzedaży na rzecz „S. D.” sp. z o.o. z siedzibą w W. (obecnie: „S. H.” sp. z o.o.
z siedzibą w W.).
Z dokumentów dołączonych do wniosku o wpis w postaci warunkowej
umowy sprzedaży z dnia 25 sierpnia 2006 r., wyroku Sądu Okręgowego z dnia 29
kwietnia 2008 r. zobowiązującego uczestnika do złożenia oświadczenia woli,
wyciągu z wykazu zmian ewidencyjnych z dnia 22 sierpnia 2007 r. oraz wypisu i
wyrysu z rejestru gruntów z dnia 21 sierpnia 2007 r. wynika – stwierdził Sąd
Rejonowy – że wnioskodawczyni przysługuje prawo własności działki nr 1/3, a tym
samym uprawnienie do złożenia wniosku o jej odłączenie z księgi nr „x” i założenie
dla niej nowej księgi wieczystej. Uczestnik twierdził wprawdzie, że Sąd Najwyższy
uchylił wyrok Sądu Apelacyjnego, którym oddalono jego apelację od wyroku
zobowiązującego go do złożenia oświadczenia woli, lecz twierdzeń tych nie poparł
dowodem z dokumentu. Zarzut ten nie zasługuje zatem na uwzględnienie, gdyż
wpis w księdze wieczystej może być dokonany tylko na podstawie dokumentu
obejmującego czynność powodującą powstanie, zmianę lub ustanie prawa
podlegającego wpisowi.
3
Po rozpoznaniu sprawy na skutek apelacji uczestnika postępowania, Sąd
Okręgowy postanowieniem z dnia 29 lipca 2010 r. zmienił postanowienie Sądu
Rejonowego w ten sposób, że uchylił zaskarżony wpis i oddalił wniosek.
Sąd Okręgowy stwierdził, że w dniu 25 sierpnia 2006 r. uczestnicy zawarli
notarialną umowę przedwstępną o charakterze zobowiązującym dotyczącą
przyszłej sprzedaży działki nr 1/3, a obecnie wnioskodawczyni – powołując się na
wyrok tut. Sądu z dnia 29 kwietnia 2008 r., wyrok Sądu Apelacyjnego we W. z dnia
18 maja 2010 r. oraz oświadczenia notarialne złożone w dniach 24 kwietnia 2009 r.
i 16 lipca 2010 r. – przyjmuje, że jest właścicielką przedmiotowej działki.
Z dokumentów tych nie wynika jednak, by doszło do przejścia prawa własności na
wnioskodawczynię.
Zarówno umowa przyrzeczona, jak i zastępujące ją orzeczenie sądowe
powinny uwzględniać regulację zawartą w art. 3 ust. 4 ustawy z dnia 11 kwietnia
2003 r. o kształtowaniu ustroju rolnego (Dz. U. Nr 64, poz. 592 ze zm. – dalej:
„u.k.u.r.”), która wskazuje na przysługujące Agencji Nieruchomości Rolnych prawo
pierwokupu. Zgodnie z art. 597 k.c., nieruchomość objęta prawem pierwokupu
może zostać sprzedana osobie trzeciej tylko pod warunkiem, że uprawniony do
pierwokupu swego prawa nie wykona. Zawarta przez uczestników umowa
przedwstępna nie była warunkową umową sprzedaży, a tylko taka daje uprawnienie
do skorzystania z prawa pierwokupu. Umowy tej nie zastępuje wyrok Sądu
Okręgowego z dnia 29 kwietnia 2008 r., zmieniony częściowo wyrokiem Sądu
Apelacyjnego z dnia 18 maja 2010 r., nakazujący uczestnikowi postępowania
złożenie oświadczenia, że sprzedaje przedmiotową działkę wnioskodawczyni.
Tym samym orzeczenie to – bez istnienia warunkowej umowy zobowiązującej –
nie daje podstaw do dokonania wnioskowanego wpisu.
W skardze kasacyjnej od postanowienia Sądu Okręgowego
wnioskodawczyni, powołując się na obie podstawy określone w art. 3983
§ 1 k.p.c.,
wniosła o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.
W ramach pierwszej podstawy wskazała na naruszenie art. 64 k.c. w związku z art.
1047 k.p.c. przez przyjęcie, że prawomocny wyrok zobowiązujący uczestnika do
zawarcia bezwarunkowej umowy przenoszącej na nią prawo własności
4
nieruchomości zgodnie z żądaniem pozwu nie wywołuje skutku równoznacznego
z zawarciem umowy i nie stanowi podstawy wpisu, i art. 365 w związku z art. 316
k.c. przez nieuwzględnienie prawomocnego wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia
18 maja 2010 r. w zakresie, w jakim stwierdzono w nim, że nieruchomość objęta
księgą wieczystą nr „x” w 2008 roku utraciła status nieruchomości rolnej. W ramach
drugiej podstawy podniosła natomiast zarzut obrazy art. 6268
§ 2 w związku z art.
626 9
k.p.c. przez przyjęcie, że umowa z dnia 25 sierpnia 2006 r. oraz wyrok Sądu
Okręgowego z dnia 29 kwietnia 2008 r. zmieniony częściowo wyrokiem Sądu
Apelacyjnego z dnia 18 maja 2010 r. nie spowodowały powstania prawa
podlegającego ujawnieniu w księdze wieczystej, oraz art. 6262
§ 5 w związku z art.
6269
k.p.c. przez przyjęcie, że skarżąca nie ma legitymacji czynnej do złożenia
wniosku o wpis prawa własności.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Zarzuty podniesione w ramach obu powołanych podstaw kasacyjnych
zmierzają do wykazania, że – wbrew odmiennej ocenie Sądu Okręgowego –
przedstawione dokumenty stanowiły podstawę do dokonania wnioskowanego
wpisu, ponieważ uczestnik postępowania został wyrokiem Sądu Okręgowego z
dnia 29 kwietnia 2008 r., IC 891/07, zobowiązany do złożenia oświadczenia woli o
treści: „Jan N. oświadcza, że o ile Agencja Nieruchomości Rolnych nie skorzysta z
prawa pierwokupu, sprzedaje „S. H.” sp. z o.o. w W. nieruchomość rolną
niezabudowaną położoną we W. przy ulicy A., stanowiącą działkę nr 1/3, AM-21,
obręb-O., o powierzchni 20 000 m2
, dla której Sąd Rejonowy prowadzi księgę
wieczystą nr „x”, za cenę 3 000 000 zł”. Następnie, wyrokiem Sądu Apelacyjnego z
dnia 18 maja 2010 r., I ACa 47/10, wyrok ten został zmieniony o tyle tylko, że z
oświadczenia, jakie miał złożyć uczestnik Jan N. wyeliminowano warunek o treści:
„o ile Agencja Nieruchomości Rolnych nie skorzysta z prawa pierwokupu” i żądanie
zamieszczenia tego warunku, jak też dalej idącą apelację uczestnika oddalono.
Rozstrzygnięcie Sądu Apelacyjnego było przy tym podyktowane utratą przez
przedmiotową nieruchomość charakteru nieruchomości rolnej, Rada Miejska
bowiem uchwałą z dnia 11 września 2008 r. przeznaczyła grunt będący
przedmiotem umowy z dnia 25 sierpnia 2006 r. pod zabudowę mieszkaniową. W tej
5
sytuacji już od 2008 r. Agencji Nieruchomości Rolnych nie przysługiwało prawo
pierwokupu.
Przed odniesieniem się do zarzutów skarżącej trzeba przypomnieć,
że, zgodnie z utrwalonym orzecznictwem, zapoczątkowanym uchwałą składu
siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 7 stycznia 1967 r., III CZP 32/66,
mającą moc zasady prawnej, prawomocne orzeczenie sądu stwierdzające
obowiązek strony do złożenia oznaczonego oświadczenia woli zastępuje
to oświadczenie (art. 64 k.c. oraz art. 1047 k.p.c.). Jeżeli więc oświadczenie to ma
stanowić składnik umowy, jaka ma być zawarta między stronami, do zawarcia tej
umowy konieczne jest złożenie odpowiedniego oświadczenia woli przez drugą
stronę z zachowaniem wymaganej formy. Nie dotyczy to jednak zawarcia umowy
przyrzeczonej w umowie przedwstępnej (art. 390 § 2 k.c.) oraz wypadków, gdy sąd
uwzględnia powództwo o stwierdzenie obowiązku zawarcia umowy całkowicie
zgodne z żądaniem powoda; w takich wypadkach orzeczenie sądu stwierdza
zawarcie umowy i zastępuje tę umowę. Zastępcza funkcja orzeczenia, o którym
mowa, spełnia się przy tym ex lege z chwilą uprawomocnienia się tego orzeczenia.
Za trafnością przyjętego rozwiązania – jak podkreślił Sąd Najwyższy – przemawia
dwustronność i niepodzielność przedmiotu rozstrzygnięcia, związanych ze ścisłym
iunctim oświadczeń woli pozwanego i powoda w wypadkach, w których powód
dochodzi zawarcia umowy. Z istoty rzeczy takie żądanie i uwzględniający je wyrok
muszą implikować nie tylko oświadczenie woli pozwanego wymuszone w procesie,
lecz także odpowiednie oświadczenie powoda. Umowa dochodzi do skutku w ten
sposób, że zostają złożone z chwilą prawomocności wyroku – w drodze fikcji
prawnej – zgodne oświadczenia woli stron (zob. OSNCP 1968, nr 12, poz. 199,
a także wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 czerwca 1974 r., II CR 309/74, OSNCP
1975, nr 6, poz. 96, uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 2 sierpnia 1994 r., III CZP
96/94, OSNC 1995, nr 1, poz. 11 oraz postanowienie Sądu Najwyższego z dnia
19 czerwca 2002 r., II CKN 997/00, OSNC 2003, nr 6, poz. 85).
Przytoczone stanowisko Sądu Najwyższego znajduje szerokie uznanie
w nauce prawa. Podkreśla się, że wiąże ono nastawione na indywidualne
oświadczenia woli przepisy art. 64 k.c. i art. 1047 § 1 k.p.c. z dwustronną
konstrukcją czynności prawnych i prowadzi do praktycznie użytecznych rezultatów.
6
Zgodnie bowiem z ogólną regułą orzeczenia sądowe zastępują formy szczególne
przewidziane przez ustawę lub umowę stron, w związku z czym prawomocne
orzeczenie sądu, zastępujące oświadczenia woli stron umowy, zastępuje
równocześnie wymóg formy szczególnej. Orzeczenie sądu zastępujące umowę
przeniesienia własności nieruchomości nie wymaga składania dodatkowych
oświadczeń w formie aktu notarialnego (art. 158 k.c.). Dlatego też – jak wskazał
Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 19 czerwca 2002 r., II CKN 997/00 –
prawomocny wyrok zobowiązujący pozwanego – zgodnie z żądaniem pozwu – do
zawarcia z powodem umowy przenoszącej na niego prawo własności
nieruchomości, stanowi podstawę wpisu tego prawa w księdze wieczystej.
Przechodząc od tych uwag natury ogólnej na grunt niniejszej sprawy trzeba
stwierdzić, że Sąd Okręgowy w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia nie
wyjaśnił, dlaczego, jego zdaniem, wyrok tego Sądu z dnia 29 kwietnia 2008 r., I C
891/07, zmieniony wyrokiem Sądu Apelacyjnego z dnia 18 maja 2010 r., I ACa
47/10, nie spowodował przejścia prawa własności nieruchomości na
wnioskodawczynię. Można jedynie wnioskować, choć nie jest to do końca jasne,
że – w ocenie Sądu Okręgowego – doszło do naruszenia art. 3 ust. 4 u.k.u.r. przez
zaniechanie zawarcia „warunkowej umowy sprzedaży”. Gdyby istotnie chodziło
o taką argumentację, to stanowisko Sądu Okręgowego byłoby równoznaczne
z naruszeniem wynikającej z art. 365 § 1 k.p.c. mocy wiążącej prawomocnego
wyroku i dokonaniem niedopuszczalnej kontroli prawidłowości podjętego nim
rozstrzygnięcia. Sąd Apelacyjny bowiem wyrokiem z dnia 18 maja 2010 r., I ACa
47/10, wyeliminował warunek o treści : „o ile Agencja Nieruchomości Rolnych nie
skorzysta z prawa pierwokupu” i żądanie zamieszczenia tego warunku oddalił.
Odrębnym zagadnieniem jest podnoszona w skardze kasacyjnej kwestia
obowiązku uwzględnienia przez Sąd Okręgowy prawomocnego wyroku Sądu
Apelacyjnego z dnia 18 maja 2010 r., I ACa 47/10. Obowiązek ten – zdaniem
skarżącej – wynika z art. 316 § 1 k.p.c., zgodnie z którym sąd wydaje wyrok, biorąc
za podstawę stan rzeczy istniejący w chwili zamknięcia rozprawy. Przytaczając
podstawy kasacyjne skarżąca błędnie powołała art. 316 i 365 k.c. zamiast „k.p.c.”,
jednak późniejsze prawidłowe powołanie wspomnianych przepisów w uzasadnieniu
skargi pozwala uznać błędne wskazanie za oczywistą omyłkę.
7
Uszło natomiast uwagi skarżącej, że zgodnie z uchwałą składu siedmiu
sędziów Sądu Najwyższego z dnia 16 grudnia 2009 r., III CZP 80/09, której nadano
moc zasady prawnej, sąd rozpoznając wniosek o wpis w księdze wieczystej
związany jest stanem rzeczy istniejącym w chwili złożenia wniosku i kolejnością
jego wpływu. W uzasadnieniu tej uchwały Sąd Najwyższy podkreślił, że pełną
regulację przebiegu postępowania wieczystoksięgowego i to nie tylko postępowania
dowodowego, ale i podstaw orzekania, które w procesie zostały uregulowane w art.
316 § 1 k.p.c., zawiera art. 6268
k.p.c. Z § 2 tego artykułu wynika, że sąd
prowadzący księgi wieczyste ocenia jako materiał dowodowy jedynie dokumenty,
w związku z czym tylko dokumenty mogą stanowić podstawę wpisów; innym
materiałem dowodowym sąd nie dysponuje i nie może dysponować. W tej sytuacji,
skoro sąd wieczystoksięgowy nie prowadzi postępowania dowodowego,
z wyjątkiem dowodu z dokumentów, to art. 316 § 1 k.p.c. nie ma odpowiedniego
zastosowania. Dokumenty stanowiące podstawę wpisu są składane równocześnie
z wnioskiem o wpis, a to oznacza, że w zasadzie podstawą orzekania sądu
wieczystoksięgowego jest stan rzeczy z chwili złożenia wniosku (zob. OSNC 2010,
nr 6, poz. 84).
Podzielając stanowisko wyrażone w powołanej uchwale trzeba przyjąć,
że Sąd Okręgowy nie miał obowiązku przeprowadzania dowodu z wyroku Sądu
Apelacyjnego z dnia 18 maja 2010 r., I ACa 47/10, i uwzględnienia wynikającego z
niego stanu rzeczy, wyrok ten bowiem został wydany po złożeniu wniosku o wpis.
Rację ma jednak skarżąca podnosząc, że Sąd Okręgowy nie uwzględnił
zmiany charakteru prawnego przedmiotowej nieruchomości, spowodowanej
przeznaczeniem jej w planie zagospodarowania przestrzennego pod zabudowę
mieszkaniową. Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia nie wynika z jakich
przyczyn Sąd Okręgowy uznał, że wyrok tego Sądu z dnia 29 kwietnia 2008 r., I C
891/07, w powiązaniu z oświadczeniem notarialnym z dnia 24 kwietnia 2009 r. nie
może stanowić podstawy wpisu. Skarżąca dołączyła do wniosku złożonego w dniu
27 kwietnia 2009 r. akt notarialny obejmujący oświadczenie woli prezesa zarządu
„S. H.” sp. z o.o. w W., który – powołując się na prawomocny wówczas wyrok Sądu
Okręgowego z dnia 29 kwietnia 2008 r., I C 891/07, zaopatrzony w klauzulę
wykonalności – oświadczył, że w uchwalonym dnia 11 września 2009 r. planie
8
zagospodarowania przestrzennego działka nr 1/3 znajduje się na terenie
przeznaczonym pod zabudowę mieszkaniową wielorodzinną, wobec czego Agencji
Nieruchomości Rolnych nie przysługuje prawo pierwokupu, oraz że w imieniu spółki
„S. H.” wyraża zgodę na przeniesienie własności nieruchomości stanowiącej
działkę nr 1/3 o powierzchni 20 000 m2
za cenę 3 000 000 zł płatną w sposób
określony w § 4.
Dokumenty w postaci wyroku z dnia 24 kwietnia 2008 r., I C 891/07, oraz
aktu notarialnego obejmującego wspomniane oświadczenie zostały dołączone
do wniosku o wpis, w związku z czym obrazowały stan rzeczy istniejący w chwili
złożenia wniosku, którym – zgodnie z powołaną uchwałą składu siedmiu sędziów
Sądu Najwyższego z dnia 16 grudnia 2009 r., III CZP 80/09 – sąd
wieczystoksięgowy był związany. Trzeba dodać, że w chwili złożenia wniosku
o wpis wyrok Sądu Okręgowego z dnia 24 kwietnia 2008 r., I C 891/07, był
prawomocny, ponieważ wyrokiem Sądu Apelacyjnego z dnia 3 grudnia 2008 r., I
ACa 921/08, apelacja uczestnika Jana N. została oddalona. Dopiero na skutek
skargi kasacyjnej uczestnika Sąd Najwyższy wyrokiem z dnia 24 listopada 2009 r.,
V CSK 163/09, uchylił wyrok Sądu Apelacyjnego i przekazał sprawę temu Sądowi
do ponownego rozpoznania. Z kolei po ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd
Apelacyjny wydał powoływany już wyrok z dnia 18 maja 2010 r., I ACa 47/10.
Skoro Sąd Okręgowy nie uwzględnił znaczenia prawomocnego wyroku
z dnia 24 kwietnia 2008 r., I C 891/07, zaopatrzonego w klauzulę wykonalności oraz
oświadczenia woli złożonego w imieniu skarżącej przez reprezentującego ją
prezesa zarządu po utracie przez działkę nr 1/3 charakteru nieruchomości rolnej
(art. 2 pkt 1 u.k.u.r.), konieczne stało się uchylenie zaskarżonego postanowienia
i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.
Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815
§ 1 oraz art. 108
§ 2 w związku z art. 39821
k.p.c. orzekł, jak w sentencji.
9