Zarządzenie z 6 sierpnia 2025, sygn. IX U 44/22

UZASADNIENIE

Decyzją z 1 grudnia 2021 roku, nr sprawy (...) Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w S. na podstawie art. 1 ust. 1, art. 6, art. 18, art. 29 ust. 1 pkt 1, art. 66 ustawy z dnia 25 czerwca 1999 roku o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa oraz art. 68, art. 84 ust.1 ustawy z dnia 13 października 198 roku o systemie ubezpieczeń społecznych postanowił:

- odmówić A. C.-K. prawa do zasiłku chorobowego od 4 października 2017 roku do 1 marca 2018 roku, świadczenia rehabilitacyjnego od 2 marca 2018 roku do 28 sierpnia 2018 roku, zasiłku chorobowego od 28 maja 2019 roku do 15 grudnia 2019 roku oraz zasiłku macierzyńskiego od 16 grudnia 2019 roku do 13 grudnia 2020 roku,

- zobowiązać A. C.-K. do zwrotu nienależnie pobranego zasiłku chorobowego, świadczenia rehabilitacyjnego oraz zasiłku macierzyńskiego za ww. okres wraz z odsetkami w łącznej kwocie 98 176,77 zł.

W uzasadnieniu organ rentowy wskazał, że decyzją (...) z dnia 29 lipca 2021 roku wyłączył ubezpieczoną z ubezpieczeń społecznych od 1 kwietnia 2017 roku, uznając że umowa o pracę zawarta między A. C.-K. a (...) sp. z o.o. w S. miała charakter pozorny, a jedynym celem jej zawarcia nie było faktyczne realizowanie stosunku pracy, lecz umożliwienie uzyskania świadczeń z ubezpieczenia społecznego. Tym samym organ rentowy uznał, że wypłacony zasiłek chorobowy, świadczenie rehabilitacyjne oraz zasiłek macierzyński są świadczeniami nienależnie wypłaconymi i podlegają zwrotowi.

Odwołanie od przedmiotowej decyzji wniosła ubezpieczona zaskarżając ją w całości. Kwestionowanej decyzji zarzuciła:

- obrazę prawa materialnego tj. art. 84 ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych poprzez jego nieprawidłowe zastosowanie i uznanie, że wypłacone świadczenia mają charakter świadczeń nienależnych tam opisanych, gdy zostały one wypłacone na podstawie prawidłowej i prawdziwej dokumentacji bez wprowadzania organu w błąd,

- obrazę prawa materialnego tj. art. 83 ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych poprzez jego niezastosowanie i objęcie sentencją skarżonej decyzji również obowiązku zwrotu świadczeń za okres dłuższy niż ostatnie trzy lata tj. sprzed 8 grudnia 2018 roku,

- sprzeczność istotnych ustaleń ze zgromadzonym w sprawie materiałem dowodowym polegający na błędnym przyjęciu, że łączna kwota nienależnie pobranych zasiłku chorobowego, świadczenia rehabilitacyjnego oraz zasiłku macierzyńskiego wynosi 83 654,84 zł, podczas gdy z historii wpływu na rachunek bankowy ubezpieczonej wynika, że suma świadczeń objętych skarżoną decyzją wynosiła 64 967,54 zł.

Pismem procesowym z 20 stycznia 2022 roku Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w S. wniósł o oddalenie odwołania w całości oraz o zasądzenie na rzecz organu rentowego zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. (...) Oddział w S. ustalił, że A. K. została zatrudniona na czas nieokreślony od 1 kwietnia 2017 roku w pełnym wymiarze czasu pracy na stanowisku dyrektora ds. sprzedaży za wynagrodzeniem 6362,40 zł brutto miesięcznie, przy czym do ubezpieczeń społecznych z tytułu wykonywania umowy o pracę została zgłoszona dopiero 3 lipca 2017 roku. Organ rentowy ustalił, że stanowisko pracy zostało specjalnie utworzone dla ubezpieczonej, za nieadekwatnym wynagrodzeniem do pełnionych obowiązków.

Sąd ustalił następujący stan faktyczny:

A. K. w okresie od 4 października 2017 roku do 1 marca 2018 roku pobierała zasiłek chorobowy, w okresie od 2 marca 2018 roku do 28 sierpnia 2018 roku pobierała świadczenie rehabilitacyjne, w okresie od 28 maja 2019 roku do 15 grudnia 2019 roku ponownie pobierała zasiłek chorobowy oraz w okresie od 16 grudnia 2019 roku do 13 grudnia 2020 roku pobierała wypłacany jej był zasiłek macierzyński. Z tego tytułu organ rentowy wypłacił na rzecz ubezpieczonej świadczenia w łącznej kwocie 83 654,84 zł.

Dowód:

- zaświadczenie o wypłaconych zasiłkach/świadczeniach od 4 października 2017 roku do 14 grudnia 2020 roku – k. 74,

- karta zasiłkowa – k. 75-76.

A. K. zpodpisała z (...) spółka z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w S. umowę o pracę na czas nieokreślony od 1 kwietnia 2017 roku w pełnym wymiarze czasu pracy, na stanowisku dyrektora do spraw sprzedaży za wynagrodzeniem 6362,40 zł brutto miesięcznie. Została zgłoszona 3 lipca 2017 roku przez płatnika składek do ubezpieczeń społecznych z tytułu wykonywania umowy o pracę od 1 kwietnia 2017 roku.

Organ rentowy powziął podejrzenie celowego zgłoszenia A. C.-K. do ubezpieczeń społecznych dla uzyskania prawa do wypłaty zasiłku chorobowego od wyższej podstawy. W związku z poczynionymi ustaleniami w toku postępowania wyjaśniającego w przedmiocie ustalenia poprawności zgłoszenia do ubezpieczeń społecznych oraz podstawy wymiaru składek ubezpieczonej z tytułu wykonywania umowy o pracę, decyzją nr (...) z 29 lipca 2021 roku Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w S. stwierdził, że A. C. jako pracownik płatnika składek (...) sp. z o.o. nie podlega od 1 kwietnia 2017 roku obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowemu, chorobowemu, wypadkowemu. W konsekwencji decyzją z dnia 1 grudnia 2021 roku (...) Oddział w S. odmówił A. C.-K. prawa do zasiłku chorobowego od 4 października 2017 roku do 1 marca 2018 roku, świadczenia rehabilitacyjnego od 2 marca 2018 roku do 28 sierpnia 2018 roku, zasiłku chorobowego od 28 maja 2019 roku do 15 grudnia 2019 roku oraz zasiłku macierzyńskiego od 16 lutego 2019 roku do 13 grudnia 2020 roku.

Dowód: decyzja nr (...) z 29 lipca 2021 roku k. 10-16 akt organu rentowego.

A. K. wiosła odwołanie od wyżej przytoczonej decyzji z dnia 29 lipca 2021 roku. Postanowieniem z dnia 17 czerwca 2022 roku Sąd Okręgowy w S. (...), sygn. akt (...) odrzucił odwołanie A. C.-K. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w S. z dnia 29 lipca 2021 r., Nr (...). Natomiast postanowieniem z dnia 29 września 2022 roku Sąd Apelacyjny w S. (...), sygn. akt (...) odrzucił zażalenie ubezpieczonej na postanowienie Sądu Okręgowego w S. (...) z 17 czerwca 2022 r., sygn. akt (...).

Dowód:

- postanowienie z dnia 17 czerwca 2022 roku, sygn. akt (...) (k. 43 akt (...)),

- postanowienie z dnia 29 września 2022 roku, sygn. akt (...) k. 72 akt (...)).

Sąd zważył, co następuje:

Zdaniem Sądu wniesione odwołanie jedynie częściowo zasługuje na uwzględnienie, jednakże z innych powodów niż przytoczone przez odwołującą się.

Ustalenia faktyczne w rozpoznawanej sprawie Sąd poczynił przede wszystkim w oparciu o materiał dowodowy zgromadzony w sprawie o charakterze dokumentarnym. Strony w zasadzie nie kwestionowały jego mocy dowodowej i nie budziła ona także wątpliwości Sądu. Ubezpieczona twierdziła jednak, że przedłożone przez organ rentowy dokumenty dotyczące wysokości żądanej kwoty tytułem zwrotu nie mogą stanowić podstawy do czynienia w sprawie ustaleń faktycznych, gdyż są niewiarygodne i stanowią wyłącznie dokumenty o charakterze prywatnym. Sąd w tym zakresie nie zgodził się z A. C.-K. i przedłożonym dokumentom dał wiarę. W ocenie Sądu analiza przedłożonych przez ubezpieczoną potwierdzeń przelewów w zestawieniu w kartą zasiłkową przedłożoną przez organ rentowy potwierdza prawidłowość wysokości żądanej kwoty należności głównej tytułem zwrotu nienależnie pobranych świadczeń. Kwoty te są zbieżne a także pokrywają z datami potwierdzeń przelewów złożonymi przez A. C.-K. do akt, organ rentowy każdorazowo przy wpłacie rozbija przekazywaną kwotę podając ją zarówno w wartości brutto jak i netto, co przy uwzględnieniu dokumentacji przedłożonej przez ubezpieczoną nie pozostawia wątpliwości Sądu co do tego, że dokumentacja przedłożona przez (...) Oddział w S. jest zgodna z prawdą. Sąd nadto nie poczynił ustaleń faktycznych w oparciu o dowód z przesłuchania ubezpieczonej, która kwestionowała ustalenia organu rentowego w przedmiocie pozorności zawartej umowy o pracę z 1 kwietnia 2017 roku, jako że przedmiotowe depozycje pozostawały w sprzeczności z ustaleniami poczynionymi przez (...) Oddział w S. w prawomocnej decyzji wyłączającej A. C.-K. z ubezpieczenia, którymi to Sąd jest związany.

Zgodnie z art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 25 czerwca 1999 roku o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (DZ. U z 2021 r., poz. 1133, dalej także jako „ustawa zasiłkowa”) zasiłek chorobowy przysługuje ubezpieczonemu, który stał się niezdolny do pracy z powodu choroby w czasie trwania ubezpieczenia chorobowego. W myśl art. 4 ust. 1 pkt 1 wyżej przytoczonej ustawy ubezpieczony nabywa prawo do zasiłku chorobowego po upływie 30 dni nieprzerwanego ubezpieczenia chorobowego - jeżeli podlega obowiązkowo temu ubezpieczeniu. Zgodnie z art. 18 ustawy zasiłkowej świadczenie rehabilitacyjne przysługuje ubezpieczonemu, który po wyczerpaniu zasiłku chorobowego jest nadal niezdolny do pracy, a dalsze leczenie lub rehabilitacja lecznicza rokują odzyskanie zdolności do pracy. Natomiast w myśl art. 29 ust. 1 pkt 1 ustawy o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa zasiłek macierzyński przysługuje ubezpieczonej, która w okresie ubezpieczenia chorobowego albo w okresie urlopu wychowawczego urodziła dziecko.

Zasady podlegania ubezpieczeniom społecznym unormowane zostały w ustawie z dnia 13 października 1998 roku o systemie ubezpieczeń społecznych (D. U. z 2021 r., poz. 423, dalej także jako „ustawa systemowa”). Zgodnie z art. 11 omawianej ustawy obowiązkowo ubezpieczeniu chorobowemu podlegają osoby wymienione w art. 6 ust. 1 pkt 1, 3, 12 i 23, tj. pracownicy z wyłączeniem prokuratorów, członkowie rolniczych spółdzielni produkcyjnych i spółdzielni kółek rolniczych, osoby odbywające służbę zastępczą oraz małżonek Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, zaś dobrowolnie ubezpieczeniu chorobowemu podlegają podmioty wymienione w art. 6 ust. 1 pkt 1 pkt 2, 4-5a, 7b, 8 i 10.

W rozpoznawanej sprawie spór między stronami dotyczył przede wszystkim ustalenia, czy w kwestionowanym okresie A. K. jako pracownik płatnika składek (...) spółka z ograniczoną odpowiedzialnością podlegała obowiązkowo ubezpieczeniu chorobowemu. Powyższe ustalenie bowiem w sposób bezpośredni przekłada się na obowiązek zwrotu wypłaconych świadczeń z ubezpieczenia społecznego, jako nienależnie pobranych.

W konsekwencji niniejsze postępowanie, na podstawie art. 177 § 1 pkt 1 k.p.c. zostało zawieszone z uwagi na toczące się postępowanie przed Sądem Okręgowym pod sygn. akt (...) w przedmiocie podlegania ubezpieczeniom społecznym ubezpieczonej w okresie obejmującym sporny okres. Następnie niniejsze postępowanie podjęto po prawomocnym odrzuceniu odwołania A. C.-K. od decyzji o stwierdzeniu, że odwołująca się jako pracownik płatnika składek (...) spółka z ograniczoną odpowiedzialnością nie podlega od 1 kwietnia 2017 roku obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowemu, chorobowemu, wypadkowemu.

Wobec prawomocnego odrzucenia odwołania A. C.-K. stwierdzić należy, że decyzja z dnia 29 lipca 2021 roku, nr (...) jest ostateczna, w związku z czym Sąd orzekający w rozpoznawanej sprawie jest nią związany i zgodnie z art. 107 k.p.a. obowiązuje ona łącznie ze swoim uzasadnieniem faktycznym i prawnym. Podkreślenia wymaga, że decyzja ta funkcjonuje w obrocie prawnym, albowiem nie została ona skutecznie podważona przez A. C.-K. wobec wniesienia odwołania po terminie. W świetle powyższego obecnie na aktualności straciły argumenty odwołującej się, która twierdziła że umowa o pracę zawarta przez nią z (...) spółka z ograniczoną odpowiedzialnością nie miała charakteru pozornego, jak to twierdził organ rentowy.

Ostateczna decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nie stanowi prejudykatu w świetle art. 365 § 1 k.p.c., niemniej została ona wydana w ramach łączącego strony stosunku ubezpieczeniowego i z tego względu uznać ją należy za miarodajną dla poczynienia w sprawie niewadliwych ustaleń faktycznych w przedmiocie faktycznego zawarcia umowy o pracę między ubezpieczoną a płatnikiem składek. Wobec ostateczności decyzji ustalającej,
iż A. K. od 1 kwietnia 2017 roku nie podlegała ubezpieczeniom społecznym Sąd w rozpoznawanej sprawie nie czynił ustaleń faktycznych sprzecznych z funkcjonującą w obrocie prawnym ostateczną decyzją administracyjną. Odwołująca się miała wszak możliwość kwestionowania okoliczności dotyczących pozorności zawartej umowy w odwołaniu od decyzji z 29 lipca 2021 roku, nie zaś w toku niniejszego postępowania, które to ma charakter następczy. W konsekwencji Sąd rozpatrujący niniejszą sprawę nie analizował materiału dowodowego związanego z potwierdzeniem zatrudnienia ubezpieczonej w (...) spółka z ograniczoną odpowiedzialnością. Odwołująca się składając zeznania przed Sądem, co miało miejsce już po prawomocnym odrzuceniu odwołania od decyzji z 29 lipca 2021 roku, kwestionowała pozorność zawartej umowy o pracę. Jednakże jak już zostało wskazane z uwagi na związanie decyzją o wyłączeniu A. C.-K. z ubezpieczenia, Sąd nie czynił w tym zakresie ustaleń faktycznych w oparciu o dowód z przesłuchania odwołującej się, jako że jej depozycje pozostawały w sprzeczności z funkcjonującą w obrocie prawnym decyzją administracyjną. Powszechnie bowiem przyjmuje się zasadę uwzględniania przez sądy skutków prawnych orzeczeń organów administracyjnych, co ma swoje źródło w prawnym rozgraniczeniu drogi sądowej i drogi administracyjnej, czego wyrazem są art. 2 § 3 k.p.c. i art. 177 § 1 pkt 3 k.p.c. oraz art. 97 § 1 pkt k.p.a., a także określona w Konstytucji idea podziału władz (art. 10) oraz działania organów władzy publicznej na podstawie i w granicach prawa (art. 7). Pogląd taki wielokrotnie powoływany był w orzecznictwie Sądu Najwyższego, który chociażby w uzasadnieniu wyroku z dnia 29 stycznia 2008 r. (sygn. akt I UK 173/07, OSNP 2009/5-6/78) wskazał, że sąd ubezpieczeń społecznych jest związany ostateczną decyzją administracyjną, od której strona nie wniosła odwołania w trybie art. 477(9) k.p.c. ani nie podważyła jej skuteczności w inny prawem przewidziany sposób.

W świetle powyższego organ rentowy prawidłowo odmówił ubezpieczonej A. C.-K. prawa do zasiłku chorobowego od 4 października 2017 roku do 1 marca 2018 roku, świadczenia rehabilitacyjnego od 2 marca 2018 roku do 28 sierpnia 2018 roku, zasiłku chorobowego od 28 maja 2019 roku do 15 grudnia 2019 roku oraz zasiłku macierzyńskiego od 16 grudnia 2019 roku do 13 grudnia 2020 roku, wobec wyłączenia jej z systemu ubezpieczeń społecznych. Powyższe świadczenia przysługują przecież w oparciu o regulację ustawy zasiłkowej osobie podlegającej ubezpieczeniu chorobowemu, za którą w realiach rozpoznawanej sprawy nie sposób uznać odwołującej się z uwagi na pozorność zawartej umowy o pracę z (...) spółka z ograniczoną odpowiedzialnością. Powyższe nie pozostawia wątpliwości Sądu w zakresie niezasadności żądania odwołania A. C.-K. w części, w której domagała się zmiany zaskarżonej decyzji w zakresie przyznania jej prawa do świadczeń objętych decyzją.

Podkreślenia przy tym wymaga, że brak prawa do świadczeń przez odwołującą się samoistnie nie przesądzał jeszcze o zasadności rozstrzygnięcia w przedmiocie zobowiązania A. C.-K. do zwrotu nienależnie pobranego zasiłku chorobowego, świadczenia rehabilitacyjnego oraz zasiłku macierzyńskiego.

Zgodnie z art. 84 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych osoba, która pobrała nienależne świadczenie z ubezpieczeń społecznych, jest obowiązana do jego zwrotu wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie, w wysokości i na zasadach określonych przepisami prawa cywilnego, z uwzględnieniem ust. 11. Odsetki, z zastrzeżeniem ust. 1a, są naliczane od dnia następującego po dniu wypłaty świadczenia do dnia spłaty. Zaś w myśl ust. 2 pkt 2 wyżej przytoczonego artykułu za kwoty nienależnie pobranych świadczeń uważa się świadczenia przyznane lub wypłacone na podstawie nieprawdziwych zeznań lub fałszywych dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzania w błąd organu wypłacającego świadczenia przez osobę pobierającą świadczenia.

Jak zostało wskazane we wcześniejszej części uzasadnienia, wobec ostatecznej decyzji (...) Oddział w S. nie ulega wątpliwości Sądu, że odwołująca się począwszy od dnia 1 kwietnia 2017 roku nie podlegała ubezpieczeniu chorobowemu. Tym samym nie nabyła prawa do zasiłku chorobowego, świadczenia rehabilitacyjnego oraz zasiłku macierzyńskiego za okresy wskazane w zaskarżonej decyzji, a wypłacone jej zasiłki uznać należy za świadczenie nienależne w rozumieniu art. 84 ust. 2 pkt 2 ustawy systemowej. Jak ustalił organ rentowy zgłoszenie A. C.-K. do ubezpieczeń zostało dokonane z góry powziętym zamiarem uzyskania z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych określonych korzyści w postaci długotrwałego pobierania świadczeń, tym samym umowa o pracę zawarta pomiędzy ubezpieczoną a płatnikiem składek (...) spółka z ograniczoną odpowiedzialnością miała charakter pozorny.

W konsekwencji zdaniem Sądu skoro odwołująca się zawarła umowę o pracę dla pozoru, w celu mylnego przekonania organu rentowego o faktycznej chęci nawiązania stosunku pracy i realizowania wynikających z tego zobowiązań, krótko zaś po jej zawarciu decydując się na długotrwałe pobieranie świadczeń z ubezpieczenia społecznego, to takie działanie niewątpliwie należy ocenić jako świadome wprowadzenie organu w błąd. Z tych względów nie budzi wątpliwości Sądu, że pobrane przez A. C.-K. świadczenia objęte zaskarżoną decyzją stanowią świadczenia nienależne w rozumieniu art. 84 ustawy o systemie społecznym jako wypłacone w następstwie świadomego wprowadzenia w błąd organu rentowego, stąd w pełni uzasadnionym jest zobowiązanie ubezpieczonej do ich zwrotu. Przyjmuje się, że świadomym wprowadzeniem w błąd jest umyślne działanie świadczeniobiorcy, które ma postać zamiaru bezpośredniego lub zamiaru ewentualnego.
W rozumieniu art. 84 ust. 2 pkt 2 ustawy systemowej, błąd stanowi natomiast następstwo świadomego działania pobierającego świadczenie, determinowanego wolą wywołania przekonania po stronie organu, iż zostały spełnione warunki nabycia prawa do świadczenia lub świadczenia o określonej wysokości ( vide L. Ramlo [w:] Ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych. Komentarz, red. J. Wantoch-Rekowski, Warszawa 2015, art. 84).

Odnosząc się natomiast do wysokości kwoty zwrotu wskazania wymaga, że w świetle materiału dowodowego przedłożonego przez organ rentowy nie budzi wątpliwości Sądu, że kwota należności głównej została przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w S. wyliczona w prawidłowy sposób, co zostało szerzej omówione we wcześniejszej części uzasadnienia. Odwołująca się konsekwentnie twierdziła także, że na jej rzecz została przekazana kwota 64 967,54 zł, stąd ewentualnie na taką kwotę może opiewać zaskarżona decyzja - zdaniem A. C.-K. (...) Oddział w S. powinien dochodzić zwrotu świadczeń jedynie w kwocie netto, gdyż wyłącznie w tym zakresie ubezpieczona jest rzeczywiście wzbogacona, jednakże Sąd w żadnej mierze nie podziela stanowiska ubezpieczonej w tym względzie. Jak bowiem wskazuje się w orzecznictwie nienależnie pobrane świadczenie podlega zwrotowi w kwocie brutto (vide: wyrok SN z 17 kwietnia 2009 r., sygn. akt I UK 333/08, OSNP 2010/23-24/292, Uchwała SN z 26 kwietnia 1994 r., sygn. akt II UZP 9/94, OSNP 1994/3/45), gdyż to kwota brutto wyznacza granicę uzyskanych korzyści. Tym samym za w pełni uzasadnioną, wbrew twierdzeniom odwołującej się, Sąd uznał zaskarżoną decyzję w części nakazującej ubezpieczonej zwrot nienależnie pobranego świadczenia tytułem należności głównej w kwocie brutto.

Odwołująca się zaskarżonej decyzji zarzucała także naruszenie art. 84 ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Jej zdaniem organ rentowy nieprawidłowo objął zaskarżoną decyzją obowiązek zwrotu świadczeń za okres dłuższy niż ostatnie trzy lata, tj. sprzed 8 grudnia 2018 roku. W myśl przytoczonego przez ubezpieczoną przepisu nie można żądać zwrotu kwot nienależnie pobranych świadczeń z ubezpieczeń społecznych za okres dłuższy niż ostatnie 12 miesięcy, jeżeli osoba pobierająca świadczenia zawiadomiła organ wypłacający świadczenia o zajściu okoliczności powodujących ustanie prawa do świadczeń albo wstrzymanie ich wypłaty, a mimo to świadczenia były nadal wypłacane, a w pozostałych przypadkach - za okres dłuższy niż ostatnie 3 lata. Argumentacja przytoczona przez A. C.-K. zdaje się wskazywać, iż w jej ocenie, organ rentowy, w myśl wyżej przytoczonego przepisu, nie może dochodzić zwrotu świadczeń za okres dłuższy niż trzy lata poprzedzające datę decyzji. Jednakże zgodnie z utrwalonym już orzecznictwem, art. 84 ust. 3 ustawy systemowej określa maksymalną długość okresu wypłaty świadczeń, za jaki ZUS może dochodzić zwrotu. Innymi słowy, organ może żądać zwrotu wypłaconych nienależnie świadczeń za okres nie dłuższy niż 3 lata ich wypłaty (vide uchwala składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 16 maja 2012 r., III UZP 1/12, OSNP 2012/23-24/290), a nie za okresy przypadające w ostatnich trzech latach przed wydaniem decyzji, czemu (...) Oddział w S. w realiach rozpoznawanej sprawy nie uchybił. W ocenie Sądu zaskarżona decyzja nie obejmuje okresu wypłacania świadczeń przekraczającego trzy lata licząc wstecz od ostatniego dnia pobierania świadczeń tj.15 grudnia 2020 roku. Należy bowiem zauważyć, że odwołująca się w okresie od 29 sierpnia 2018 roku do 27 maja 2019 roku nie pobierała świadczeń pieniężnych z ubezpieczenia społecznego. Tym samym na uwzględnienie nie może zasługiwać jej stanowisko w zakresie naruszenia art. 84 ust. 3 ustawy systemowej, jako że pozostaje ono w sprzeczności z utrwalonym już orzecznictwem, które Sąd rozpoznający niniejszą sprawę w pełni podziela.

Natomiast zdaniem Sądu zaskarżona decyzja jest nieprawidłowa w części zobowiązującej A. C.-K. do zwrotu kwoty 14 521,93 zł tytułem odsetek, które to zostały wyliczone na dzień wydania kwestionowanej decyzji. Zgodnie z przytoczonym wyżej art. 84 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych osoba, która pobrała nienależne świadczenie z ubezpieczeń społecznych, jest obowiązana do jego zwrotu wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie, które są naliczane od dnia następującego po dniu wypłaty świadczenia do dnia spłaty. Przedłożona przez organ rentowy dokumentacja wskazuje, że (...) Oddział w S. dokonał wyliczenia odsetek zgodnie z brzmieniem wyżej wymienionej regulacji, żądając ich już od dnia następującego po dniu wypłaty świadczenia. Jednakże należy zauważyć, że przepis art. 84 ust. 1 ustawy systemowej, w przytoczonym wyżej brzmieniu obowiązuje od 18 września 2021 roku. Uprzednio, a zatem także w dacie wypłaty nienależnie pobranego świadczenia, przepis ten nie przewidywał możliwości żądania odsetek już od dnia następującego po dniu wypłaty świadczenia, kwestia ta nie była wprost przesądzona przez ustawodawcę. Orzecznictwo ukształtowało jednak zasadę, zgodnie z którą organ nie mógł domagać się odsetek za okres wcześniejszy, aniżeli data skutecznego doręczenia decyzji administracyjnej zobowiązującej do zwrotu należności, albowiem do czasu jej wydania, po stronie ubezpieczonego nie istniał obowiązek zwrotu należności. Dopiero zmiana legislacyjna z września 2021 r. wprowadziła ściśle w przepisie art. 84 ust. 1 ustawy systemowej określony termin.

W konsekwencji stwierdzić należy, że w rozpoznawanej sprawie dochodzi do kolizji norm, inny stan prawny obowiązywał w dacie wypłaty świadczenia niż w dacie wydania kwestionowanej decyzji, przy czym ustawodawca w tym zakresie w ustawie nowelizującej nie wprowadził przepisów intertemporalnych.

Tym samym do rozważenia powyższej kwestii, w pierwszej kolejności należy odwołać się do art. 3 k.c., zgodnie z którym ustawa nie ma mocy wstecznej, chyba, że to wynika z jej brzmienia lub celu. Ustawodawca ma możliwość odstąpienia od przedmiotowej zasady, jednakże należy mieć na uwadze, że regulacja art. 3 k.c. została usytuowana w przepisach wstępnych kodeksu cywilnego. Jest to zatem zasada o randze podstawowej, od której odstąpienie jest dopuszczalne wyłącznie w wyjątkowych sytuacjach, wynikających z brzmienia nowej ustawy lub celu niewątpliwie w niej określonego. Przeciwieństwem opisanej wyżej zasady jest natomiast zasada bezpośredniego działania nowej ustawy, którą należy stosować do oceny skutków zdarzeń prawnych, które nastąpiły po jej wejściu w życie. Jak wskazał Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały z dnia 22 listopada 2013 r. (sygn. akt III CZP 75/13, OSNC 2014/7-8/75), w świetle przepisów intertemporalnych prawa cywilnego nie ma podstaw do traktowania jako zasady prawa prywatnego stosowania normy korzystniejszej, albowiem pozostaje to w sprzeczności z zasadą równości podmiotów stosunków cywilnych. Ze względu jednak na to, że zasada lex retro non agit jest jednym z istotnych elementów państwa prawa, odstępstwo od niej może nastąpić z bardzo ważnych powodów i wynikać wprost z treści nowych przepisów. Do zastosowania wyjątku w postaci „celu ustawy” może dojść w razie wyraźnego wskazania, związanego z przepisami zawierającymi wykładnię autentyczną przepisów już poprzednio obowiązujących, oraz przepisów, które zmierzają do usunięcia z porządku prawnego dyspozycji sprzecznych z poczuciem prawnym uczciwych i rozumnych obywateli.

W świetle powyższego, w ocenie Sądu w realiach rozpoznawanej sprawy brak było uzasadnionych podstaw, aby odstępować od obowiązującej zasady lex retro non agit, co powodowałoby, iż w przypadku A. C.-K., zastosowanie winien znaleźć art. 84 ust. 1 ustawy systemowej w brzmieniu sprzed zmiany z września 2021 r. Samo uzasadnienie projektu ustawy zmieniającej art. 84 ust. 1 ustawy systemowej nie zawierał żadnej wzmianki odnośnie przyczyn i celu wprowadzenia zmian.

Sąd rozważył także reguły kolizyjne obowiązujące w prawie administracyjnym. Poprzestanie wyłącznie na regułach prawa prywatnego nie odpowiadałoby rodzajowi stosunku, jaki łączy ubezpieczoną i organ rentowy. Z całą pewnością nie sposób bowiem stwierdzić, iż stosunek ten cechuje się równością, co jest przecież istotą stosunków cywilnych.

Jeżeli chodzi zatem o reguły prawa czasowego w prawie administracyjnym, powszechnie przyjmuje się, że co do zasady stosuje się przepisy materialne obowiązujące w dacie wydania decyzji, o ile ustawodawca nie stanowi inaczej. Wynika to z ustanowionej w art. 7 Konstytucji RP, jak również w art. 6 k.p.a., zasady praworządności, zgodnie z którą organy administracji publicznej działają na podstawie i w granicach prawa. Działanie na podstawie prawa, to działanie na podstawie przepisów obowiązujących w dniu wydawania decyzji administracyjnej. Od tej reguły mogą zostać wprowadzone odstępstwa przepisami przejściowymi (vide wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: z 16 maja 2007 r., I OSK (...), LEX nr 342503; z 21 czerwca 2006 r., sygn. I OSK 943/05, LEX nr 297967). Zasada nie budzi jakichkolwiek wątpliwości w sytuacji, kiedy pomiędzy datą nawiązania stosunku administracyjnoprawnego, a datą wydania decyzji, nie miały miejsca zmiany przepisów prawa. Inaczej rzecz ma się w przypadku zaistnienia takich zmian.

Nie ulega wątpliwości, że każda nowa ustawa, a w szczególności taka, która wprowadza zmiany w innych ustawach zgodnie z wymogami przyzwoitej legislacji, powinna zawierać przepisy przejściowe i dostosowujące, aby nie zaskakiwać zainteresowanych nowymi regulacjami. W sytuacji, gdy nowa ustawa nie reguluje kwestii intertemporalnych, lukę tę powinny wypełnić w drodze wykładni organy stosujące prawo. Rozstrzygnięcie kwestii intertemporalnych przez ustawodawcę lub też w przypadku braku takiego rozstrzygnięcia w procesie stosowania prawa, polegać może na przyjęciu jednej z trzech zasad: po pierwsze - zasady bezpośredniego działania prawa (nowe prawo od momentu wejścia w życie reguluje wtedy także wszelkie zdarzenia z przeszłości); po drugie - zasady dalszego obowiązywania dawnego prawa, zgodnie z którą prawo to mimo wejścia w życie nowych regulacji ma zastosowanie do zdarzeń, które wystąpiły w przeszłości; po trzecie - zasady wyboru prawa, zgodnie z którą wybór reżimu prawnego mającego zastosowanie do zdarzeń zaistniałych przed wejściem w życie nowego prawa pozostawia się zainteresowanym podmiotom ( vide wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 31 stycznia 2005 r., P 9/04, OTK 2005/1/9).

W sytuacji, gdy sam ustawodawca wyraźnie nie rozstrzyga w ustawie problemów intertemporalnych, nie ma jednoznacznej reguły mającej uniwersalne zastosowanie we wszystkich przypadkach. Z pewnością taką regułą nie może być jednak - tak jako miało to miejsce w rozpoznawanym przypadku - automatyczne stosowanie przepisów nowej ustawy do stanów prawnych (zdarzeń) mających miejsce i zakończonych przed datą wejścia w życie nowej ustawy. Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale 7 sędziów z dnia 10 kwietnia 2006 r. (sygn. akt I OPS 1/06, (...)), na bezpośrednie działanie ustawy nowej, do zdarzeń mających miejsce przed jej wejściem w życie, powinien zdecydować się ustawodawca tylko w sytuacji, gdy za tym przemawia ważny interes publiczny, którego nie można wyważyć z interesem jednostki. Jeżeli zatem decyzja organu administracji publicznej jest wydawana po wejściu w życie zmiany przepisu, trzeba wziąć pod uwagę podstawową zasadę współczesnego prawa intertemporalnego, tj. regułę t empus regit actum, oznaczającą, że zdarzenie prawne należy oceniać wedle stanu prawnego obowiązującego w dacie, gdy miało ono miejsce, a bezpośrednie działanie nowego prawa uzależnione jest od wykazania ważnego interesu publicznego.

Mając na uwadze powyższe ponownie podkreślenia wymaga, że zdaniem Sądu w realiach rozpoznawanej sprawy brak było podstaw, aby w zakresie naliczania odsetek stosować prawo obowiązujące w dacie wydania zaskarżonej decyzji, a nieobowiązujące w momencie wypłaty nienależnego świadczenia. Tym samym Sąd zmienił zaskarżoną decyzję w zakresie w jakim zobowiązywała ona ubezpieczoną do zwrotu odsetek nienależnie pobranych naliczonych skapitalizowanych na dzień wydania kwestionowanej decyzji.

W pozostałym zakresie Sąd nie znalazł powodów do uwzględnienia odwołania wniesionego przez ubezpieczoną, stąd w punkcie drugim wyroku Sąd w pozostałym zakresie oddalił odwołanie zgodnie z art. 477 ¹⁴ § 1 k.p.c.

W punkcie trzecim wyroku Sąd zniósł wzajemnie między stronami koszty procesu zgodnie z art. 100 k.p.c. uznając, iż odwołująca się częściowo wygrała spór (tj. w części dotyczącej zobowiązania do zwroty kwoty tytułem odsetek, w pozostałym zakresie pozostając stroną przegrywającą), a także uwzględniając tożsame poniesione przez strony koszty procesu w postaci kosztów zastępstwa procesowego.

ZARZĄDZENIE

1.  (...)

2.  (...)

3.  (...)

(...)