Wyrok SN z 22 lutego 2012, sygn. IV CSK 240/11
Data orzeczenia
22 lutego 2012
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Cywilna, Wydział IV
Przewodniczący
SSN Krzysztof Strzelczyk
Tagi
Podstawa prawna
Nie można żądać ustalenia nieistnienia małżeństwa (art. 2 k.r.o.) z
powołaniem się na niezłożenie oświadczenia o wstąpieniu w związek
małżeński z powodu pozostawania w stanie wyłączającym świadome
wyrażenie woli (art. 151
§ 1 pkt 1 k.r.o.).
Sędzia SN Krzysztof Strzelczyk (przewodniczący)
Sędzia SN Irena Gromska-Szuster (sprawozdawca)
Sędzia SN Barbara Myszka
Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Janusza L. przeciwko Mirosławie L. o
ustalenie nieistnienia małżeństwa, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w
Izbie Cywilnej w dniu 22 lutego 2012 r. skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu
Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 28 września 2010 r.
oddalił skargę kasacyjną.
Uzasadnienie
Zaskarżonym wyrokiem z dnia 28 września 2010 r. Sąd Apelacyjny w
Gdańsku oddalił apelację powoda Janusza L. od wyroku Sądu pierwszej instancji
oddalającego powództwo o ustalenie nieistnienia małżeństwa powoda z pozwaną
Mirosławą L.
Sądy ustaliły m.in., że strony pozostawały w konkubinacie i miały syna Dawida
L., urodzonego w dniu 21 czerwca 1997 r. W okresie od dnia 22 września do dnia
19 października 1998 r. powód przebywał w Szpitalu Specjalistycznym w G.-Z. na
oddziale intensywnej terapii z powodu krwiaka płata potylicznego prawej półkuli
mózgowej i nadciśnienia tętniczego. Na jego prośbę pozwana podjęła czynności
niezbędne do zawarcia związku małżeńskiego w szpitalu i w dniu 1 października
1998 r. uzyskała decyzję pozytywną, a w dniu 5 października 1998 r. została
wydana decyzja o skróceniu terminu oczekiwania na zawarcie małżeństwa, do
której dołączono wymagane dokumenty i zaświadczenie lekarskie potwierdzające
pobyt powoda na oddziale neurologicznym, które nie zawierało rozpoznania co do
stanu zdrowia powoda ani stanu jego świadomości.
W dniu 6 października 1998 r. do Szpitala przybył zastępca kierownika Urzędu
Stanu Cywilnego w G. Grzegorz G. w celu przyjęcia oświadczenia stron o
wstąpieniu w związek małżeński. Odebrał od powoda zapewnienie o braku
przeszkód do zawarcia małżeństwa, które powód podpisał. Następnie w obecności
dwóch świadków odebrał od powoda i pozwanej oświadczenia o wstąpieniu w
związek małżeński oraz sporządził protokół zawarcia związku małżeńskiego, który –
po odczytaniu – podpisał, co uczynili także świadkowie oraz strony. Przed
podjęciem tej czynności Grzegorz G. nie konsultował aktualnego stanu zdrowia
powoda z lekarzem, powód bowiem nawiązał z nim kontakt i podpisał wszystkie
dokumenty niezbędne do sporządzenia protokołu zawarcia małżeństwa poza
lokalem Urzędu Stanu Cywilnego oraz złożył oświadczenie o wstąpieniu w związek
małżeński i podpisał protokół jego zawarcia poza lokalem Urzędu. W tym samym
dniu Grzegorz G. dokonał wpisu w dowodzie osobistym powoda wzmianki o
rozwiązaniu w dniu 21 stycznia 1998 r. poprzedniego związku małżeńskiego
powoda oraz wzmianki o zawarciu w dniu 6 października 1998 r. związku
małżeńskiego z pozwaną i obie te wzmianki podpisał.
Według opinii biegłego lekarza sporządzonej w sprawie o unieważnienie
małżeństwa, powód w związku z urazem głowy i intensywnym leczeniem
farmakologicznym miał zaburzony krytycyzm i świadomość. Stan ten był zmienny w
ciągu dnia, co mogło sprawić, że powód mógł nie zapamiętać zdarzenia z dnia 6
października 1998 r., natomiast na innych osobach mógł sprawiać wrażenie, że jest
sprawny intelektualnie i świadomy podejmowanych decyzji; mógł też złożyć podpis
działając mechanicznie. W jego dokumentacji lekarskiej nie stwierdzono braku
kontaktu logicznego z pacjentem w dniu 6 października 1998 r.
Po opuszczeniu szpitala w dniu 19 października 1998 r. powód zamieszkał z
pozwaną i synem Dawidem, a w dniu 16 stycznia 1999 r. odbyła się uroczystość
ślubna stron, w czasie której zrobiono ich zdjęcia ślubne.
W dniu 31 marca 2004 r. pozwana wniosła pozew o rozwód i w sprawie tej
postępowanie zostało zawieszone wobec wytoczenia przez powoda w dniu 6
grudnia 2004 r. powództwa o unieważnienie małżeństwa z przyczyn określonych w
art. 151
§ 1 pkt 1 k.r.o., które zostało oddalone ze względu na wniesienie go po
terminie przewidzianym w art. 151
§ 3 k.r.o.
Dochodzenie prowadzone przez prokuraturę w sprawie poświadczenia
nieprawdy w zaświadczeniu lekarskim o stanie zdrowia powoda z dnia 2
października 1998 r. oraz poświadczenia przez zastępcę kierownika Urzędu Stanu
Cywilnego nieprawdy w protokole zawarcia małżeństwa co do okoliczności złożenia
przez powoda oświadczenia o wstąpieniu w związek małżeński z pozwaną, zostało
umorzone w dniu 18 sierpnia 2008 r.
Oceniając roszczenie powoda oparte na twierdzeniu, że nie zaistniała
przewidziana w art. 1 § 1 k.r.o. przesłanka zawarcia małżeństwa w postaci
wymaganego złożenia przez strony zgodnych oświadczeń o wstąpieniu w związek
małżeński przed kierownikiem Urzędu Stanu Cywilnego, gdyż powód ze względu na
stan zdrowia nie był zdolny do złożenia takiego oświadczenia, Sądy podkreśliły, że
nie można żądać ustalenia nieistnienia małżeństwa z powołaniem się na przyczyny
uzasadniające unieważnienie małżeństwa, a zatem dla oceny zasadności żądania
powoda nie miały znaczenia wnioski opinii biegłego lekarza wydanej w sprawie o
unieważnienie małżeństwa stron, iż powód mógł nie obejmować swoją
świadomością czynności zawarcia małżeństwa. Nie mają też znaczenia powołane
przez powoda dowody z dokumentów oraz zeznań świadków i powoda mające
wykazać, że w dniu 6 października 1998 r. powód znajdował się w stanie
wyłączającym świadome powzięcie decyzji i wyrażenie woli.
Stwierdziły, że ponieważ żadna ze stron nie podważyła autentyczności
protokołu zawarcia małżeństwa, a powód nie wykazał, iż podpis widniejący na tym
protokole nie został złożony przez niego, należało uznać, że powód złożył
oświadczenie o wstąpieniu w związek małżeński z pozwaną, gdyż protokół ten
stanowi, zgodnie z art. 59 ustawy z dnia 29 września 1986 r. – Prawo o aktach
stanu cywilnego (jedn. tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 161, poz. 1688, ze zm. – dalej:
"Pr.a.s.c."), podstawę do sporządzenia aktu małżeństwa.
Odnosząc się do zarzutu niewezwania przez urzędnika stanu cywilnego
biegłego lub tłumacza celem umożliwienia komunikacji z powodem, Sąd Apelacyjny
stwierdził, że obecność takich osób jest konieczna, gdy nupturient nie jest w stanie
wyartykułować swojego oświadczenia woli w sposób czytelny dla otoczenia, a w
rozpoznawanej sprawie sam fakt własnoręcznego podpisania protokołu przez
powoda świadczy o tym, że był on wystarczająco sprawny by złożyć stosowne
oświadczenie.
W skardze kasacyjnej powód zarzucił naruszenie art. 1 § 1 k.r.o. oraz art. 54
Pr.a.s.c. przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie i w konsekwencji
błędne przyjęcie, że jednocześnie z pozwaną w dniu 6 października 1998 r. poza
lokalem Urzędu Stanu Cywilnego przed kierownikiem tego Urzędu złożył
oświadczenie o wstąpieniu w związek małżeński.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Powód, wytaczając na podstawie art. 2 k.r.o. powództwo o ustalenie
nieistnienia małżeństwa, oparł je na twierdzeniu, że jako nupturient nie złożył
oświadczenia, iż wstępuje w związek małżeński z pozwaną, a zatem nie została
zachowana jedna z ustawowych przesłanek zawarcia małżeństwa, przewidzianych
w art. 1 § 1 k.r.o. Brak tej przesłanki wywodził z niezdolności do złożenia
jakiegokolwiek oświadczenia woli, wynikającej z zaburzeń świadomości
spowodowanych schorzeniami, na które cierpiał i ich leczeniem. Jednocześnie
zarzucił, że ponieważ jego stan zdrowia uniemożliwiał złożenie zarówno
zapewnienia o nieistnieniu przeszkód do zawarcia małżeństwa, jak i oświadczenia o
zawarciu małżeństwa, kierownik urzędu stanu cywilnego, przed którym
oświadczenia te miały być złożone, powinien w ogóle odmówić ich przyjęcia albo
zażądać obecności biegłego lub wydania przez lekarza zaświadczenia o zdolności
powoda do złożenia tych oświadczeń.
Jak trafnie przyjmuje się w literaturze, nie można żądać ustalenia nieistnienia
małżeństwa z powołaniem się na przyczyny uzasadniające unieważnienie
małżeństwa, gdyż prowadziłoby to do obejścia przepisów dotyczących
unieważnienia małżeństwa, w szczególności wtedy, gdy przewidują one określone
terminy do żądania unieważnienia małżeństwa, podczas gdy żądanie ustalenia
nieistnienia małżeństwa nie jest ograniczone czasowo. Z tego względu nie można
żądać ustalenia nieistnienia małżeństwa z powołaniem się na niezłożenie
oświadczenia woli o wstąpieniu w związek małżeński z powodu pozostawania w
stanie wyłączającym świadome wyrażenie woli, jest to bowiem przewidziana w art.
151
§ 1 pkt 1 k.r.o. przesłanka unieważnienia małżeństwa z powodu wady
oświadczenia woli, a żądanie unieważnienia małżeństwa z tej przyczyny można
zgłosić jedynie w ściśle określonym terminie przewidzianym w art. 151
§ 3 k.r.o.
Powód zatem nie może opierać żądania ustalenia nieistnienia małżeństwa na
twierdzeniu, że nie złożył oświadczenia woli o zawarciu małżeństwa, gdyż
znajdował się w stanie wyłączającym świadome wyrażenie woli.
W nawiązaniu do zarzutów kasacyjnych pozostaje więc do oceny w pierwszej
kolejności, czy powód rzeczywiście złożył przed zastępcą kierownika urzędu stanu
cywilnego w dniu 6 października 1998 r. pisemne zapewnienie o nieistnieniu
przeszkód do zawarcia małżeństwa, wymagane przez art. 54 ust. 1 pkt 2 Pr.a.s.c.,
oraz oświadczenie o wstąpieniu w związek małżeński z pozwaną, co zostało
stwierdzone w protokołach z tych czynności, podpisanych m.in. przez powoda i
zastępcę kierownika urzędu stanu cywilnego.
Jak trafnie stwierdziły Sądy obu instancji, nie zostało wykazane, że dokumenty
te nie są autentyczne lub zawierają poświadczenie nieprawdy. Z tych przyczyn,
zgodnie z art. 244 § 1 k.p.c., należy uznać, że są to dokumenty urzędowe
potwierdzające fakt przyjęcia oświadczenia woli powoda o wstąpieniu w związek
małżeński z pozwaną i jego zapewnienia o nie istnieniu przeszkód do zawarcia tego
małżeństwa, a tym samym potwierdzające fakt, iż oświadczenia te zostały przez
powoda złożone.
Nie zostało w sprawie ustalone, że w chwili składania tych oświadczeń powód
nie mógł mówić ani nie mógł pisać, nie zachodziły więc podstawy do odpowiedniego
stosowania art. 79 k.c. O tym, że powód mógł pisać, świadczy niepodważony fakt
złożenia przez niego podpisu na obu dokumentach. Z ustaleń faktycznych, którymi
Sąd Najwyższy jest związany (art. 39813
§ 2 k.p.c.), wynika, że zastępca kierownika
urzędu stanu cywilnego odebrał od powoda zarówno zapewnienie o nieistnieniu
przeszkód do zawarcia małżeństwa, którego tekst powód podpisał, jak i
oświadczenie o wstąpieniu w związek małżeński z pozwaną, co powód potwierdził
podpisem na protokole zawarcia małżeństwa. Zachowana więc została zarówno
pisemna forma zapewnienia, o którym mowa w art. 54 ust. 1 pkt 2 Pr.a.s.c., jak i
ustna forma zawarcia związku małżeńskiego, potwierdzona jedynie przez złożenie
podpisu na protokole stwierdzającym jego zawarcie. Nie ma więc podstaw do
podważania faktu złożenia przez powoda obu tych oświadczeń przed kierownikiem
urzędu stanu cywilnego.
W ustalonym stanie faktycznym nie ma również podstaw do podzielenia
pozostałych zarzutów skarżącego. Z niepodważonych ustaleń wynika, że w dniu 6
października 1998 r. w dokumentacji lekarskiej powoda nie stwierdzono
niemożności nawiązania kontaktu logicznego z pacjentem, a dzień wcześniej
stwierdzono stan ogólny dobry oraz dobry kontakt logiczny, i zastępca kierownika
urzędu stanu cywilnego nawiązał z powodem kontakt przed przyjęciem od niego
zapewnienia i oświadczenia o wstąpieniu w związek małżeński z pozwaną oraz nie
miał wątpliwości co do jego zdolności do złożenia tych oświadczeń, nie zachodziły
zatem podstawy do wezwania biegłego ani żądania zaświadczenia lekarskiego o
zdolności powoda do złożenia oświadczenia o wstąpieniu w związek małżeński ani
do odmowy przyjęcia takiego oświadczenia.
Możliwość wezwania biegłego lub tłumacza przewiduje art. 20 Pr.a.s.c. w
sytuacji, w której osoba obowiązana do zgłoszenia urodzenia lub zgonu nie może
porozumieć się z kierownikiem urzędu stanu cywilnego ani ustnie, ani na piśmie ze
względu na swoją ułomność fizyczną lub nieznajomość języka polskiego. Jak
przyjmuje się w literaturze, przepis ten może mieć odpowiednie zastosowanie
również przy przyjmowaniu oświadczenia o wstąpieniu w związek małżeński, skoro
jednak powód mógł porozumieć się z zastępcą kierownika urzędu stanu cywilnego,
jak również mógł złożyć oświadczenie i podpisać przedstawione mu dokumenty, nie
było podstaw do korzystania z pomocy biegłego.
Z tych samych przyczyn brak podstaw do postawienia zastępcy kierownika
urzędu stanu cywilnego zarzutu zaniechania zażądanie dodatkowego
zaświadczenia lekarskiego o zdolności powoda do złożenia oświadczenia o
wstąpieniu w związek małżeński. Wprawdzie żaden przepis nie nakłada na
kierownika takiego obowiązku, jednak można przyjąć, że wynika on z ogólnych
zasad starannego i rozsądnego działania przy wykonywaniu obowiązków urzędnika
państwowego. Jeżeli zatem kierownik urzędu stanu cywilnego poweźmie
uzasadnioną wątpliwość co do stanu zdrowia nupturienta i jego zdolności do
zawarcia związku małżeńskiego lub złożenia oświadczenia o wstąpieniu w związek
małżeński, może zażądać stosownego zaświadczenia lekarskiego. Podobnie, jeżeli
poweźmie wiadomość mogącą wyłączać możliwość zawarcia związku
małżeńskiego przez nupturienta, powinien odmówić przyjęcia oświadczenia o
wstąpieniu w związek małżeński. W ustalonym stanie faktycznym okoliczności
przyjęcia przez zastępcę kierownika urzędu stanu cywilnego oświadczenia powoda
o wstąpieniu w związek małżeński, choć odbiegające od normalnych, nie dawały
jednak wystarczających podstaw do żądania dodatkowego zaświadczenia
lekarskiego ani tym bardziej do odmowy przyjęcia oświadczenia o wstąpieniu w
związek małżeński.
Wszelkie dodatkowe wymagania i żądanie złożenia nieprzewidzianych
wyraźnie w przepisach dokumentów niewątpliwie utrudniają zawarcie związku
małżeńskiego, ograniczając tym samym prawa i wolności obywatelskie, a jeżeli
wskazują na wątpliwości co do stanu psychicznego nupturienta i jego zdolności do
złożenia oświadczenia woli o wstąpieniu w związek małżeński, mogą zagrażać jego
dobrom osobistym. Powinny być zatem stosowane wyjątkowo i tylko w
okolicznościach jednoznacznie wskazujących na istnienie uzasadnionych
wątpliwości w tym zakresie.
Istnienia takich okoliczności w sprawie nie ustalono. Fakt, że powód przebywał
w szpitalu na oddziale intensywnej terapii nie uzasadniał wątpliwości co do jego
zdolności do złożenia oświadczenia o wstąpieniu w związek małżeński, a pozostałe
okoliczności dawały podstawy do uznania, że w chwili składania tego oświadczenia
był sprawny intelektualnie i świadomy podejmowanych decyzji. Takie wrażenie
zrobił na zastępcy kierownika urzędu stanu cywilnego i w świetle ustaleń Sądów
opartych na opinii biegłego lekarza mógł robić takie wrażenie. Nawiązał kontakt z
urzędnikiem, złożył oświadczenie o wstąpieniu w związek małżeński i podpisał
wszystkie niezbędne dokumenty. Kierownik urzędu stanu cywilnego nie miał w tych
okolicznościach podstaw do odmowy przyjęcia tego oświadczenia ani do żądania
dodatkowego dokumentu w postaci zaświadczenia o stanie zdrowia powoda i jego
zdolności do złożenia oświadczenia o wstąpieniu w związek małżeński.
Z tych względów zarzuty skargi kasacyjnej należało uznać za nieuzasadnione,
co prowadziło do jej oddalenia (art. 39814
k.p.c.).