Wyrok z 13 stycznia 2026, sygn. I C 162/22
Pokaż pozostałe podstawy prawne (10)
Sygn. akt I C 162/22
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
po sprostowaniu
Dnia 13 stycznia 2026 roku
Sąd Rejonowy w Kielcach I Wydział Cywilny
w składzie następującym:
Przewodniczący: sędzia Ewa Wiater
Protokolant: st. sekr. sąd. Ewelina Jamrożek
po rozpoznaniu w dniu 15 grudnia 2025 roku w V.
na rozprawie
sprawy z powództwa J. V. (1)
przeciwko U. V. (1)
o zachowek
I. zasądza od pozwanej U. V. (1) na rzecz powoda J. V. (1) kwotę 35 495,84 zł (trzydzieści pięć tysięcy czterysta dziewięćdziesiąt pięć złotych 84/100) wraz z ustawowymi odsetkami od dnia 28 grudnia 2021 roku do dnia zapłaty;
II. oddala powództwo w pozostałym zakresie;
III. zasądza od pozwanej U. V. (1) na rzecz powoda J. V. (1) kwotę 3 232,44 zł (trzy tysiące dwieście trzydzieści dwa złote 44/100) wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty tytułem wynagrodzenia za pomoc prawną udzieloną powodowi z urzędu przez adwokat C. V.;
IV. przyznaje na rzecz adwokata C. V. z sum budżetowych Skarbu Państwa – Sądu Rejonowego w Kielcach kwotę 1 195,56 zł (tysiąc sto dziewięćdziesiąt pięć złotych 56/100) tytułem części wynagrodzenia za pomoc prawną udzieloną powodowi z urzędu;
V. zasądza od powoda J. V. (1) na rzecz pozwanej U. V. (1) kwotę 976,59 zł (dziewięćset siedemdziesiąt sześć złotych 59/100) wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty tytułem zwrotu kosztów procesu;
VI. nakazuje pobrać na rzecz Skarbu Państwa – Sądu Rejonowego w Kielcach od U. V. (1) kwotę 6 199,46 zł (sześć tysięcy sto dziewięćdziesiąt dziewięć złotych 46/100), zaś od J. V. (1) – z zasądzonego na jego rzecz w pkt I wyroku roszczenia kwotę 3 488,51 zł (trzy tysiące czterysta osiemdziesiąt osiem złotych 51/100) tytułem nieuiszczonych kosztów sądowych.
sędzia Ewa Wiater
Sygn. akt I C 162/22 upr.
UZASADNIENIE
wyroku Sądu Rejonowego w Kielcach z dnia 13 stycznia 2025 roku
Pozwem z dnia 13 października 2021 roku powód J. V. (1) wniósł o zasądzenie na swoją rzecz od pozwanej U. V. (1) kwoty 48 611,11 zł wraz z odsetkami ustawowymi od dnia wniesienia pozwu do dnia zapłaty oraz zasądzenie na rzecz pełnomocnika kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Jak wskazano w uzasadnieniu pozwu, a także sprecyzowano w dalszym toku postępowania, dochodzona przez J. V. (1) kwota stanowi roszczenie z tytułu zachowku zarówno po zmarłym ojcu stron postępowania – Ł. V. (1), jak i zmarłej matce stron postępowania – D. V.. Jedyny składnik majątku spadkodawców stanowiła nieruchomość lokalowa zlokalizowana w V., która to nieruchomość w drodze darowizny została przekazana pozwanej U. V. (1), a jej wartość według wiedzy powoda wynosi 250 000 zł. Mając na uwadze powyższą wartość nieruchomości, a także tą okoliczność, że udział spadkowy powoda w przedmiotowej nieruchomości po ojcu wynosiłby 1/8, po matce 1/2, zaś J. V. (1) jest osobą trwale niezdolną do pracy, na dochodzoną żądaniem pozwu kwotę składa się: roszczenie z tytułu zachowku po ojcu powoda w kwocie 20 833,33 zł oraz roszczenie z tytułu zachowku po matce powoda w kwocie 27 777,78 zł ( pozew k. 2-3).
Nakazem zapłaty w postępowaniu upominawczym Sądu Rejonowego w Kielcach z dnia 10 grudnia 2021 roku powództwo zostało uwzględnione w całości ( k.19).
W sprzeciwie od nakazu zapłaty pozwana U. V. (1) wniosła o oddalenie powództwa w całości oraz o zasądzenie na swoją rzecz zwrotu kosztów procesu według norm prawem przepisanych. W ocenie pozwanej w realiach rozpoznawanej sprawy zachodzi przypadek niedopuszczalności powództwa z uwagi na niegodność dziedziczenia powoda spowodowaną wielokrotnym dopuszczeniem się popełnienia przestępstw na zarówno wobec pozwanej, jak i spadkodawców. Nadto żądanie zachowku przez powoda powinno być oceniane jako nadużycie prawa podmiotowego w rozumieniu art. 5 k.c. z uwagi na wysoce niewłaściwe zachowanie wobec rodziców ( sprzeciw od nakazu zapłaty k. 25-27). Jednocześnie w ocenie pozwanej § 3 aktu notarialnego rep. (...) należy oceniać nie jako ustanowienie na rzecz małżonków służebności osobistej mieszkania, ale jako umowę dożywocia, tym bardziej w świetle faktu, że pozwana zajmowała się rodzicami, pomagała im w chorobie oraz ich utrzymywała (k.92-93).
Powód jednoznacznie wskazał na to, że treść zawartej pomiędzy małżonkami V., a pozwaną umowy darowizny nie pozwala na przyjęcie, że wolą stron było nawiązanie węzła zobowiązaniowego w postaci umowy o dożywocie. O powyższym świadczy w pierwszej kolejności literalna treść aktu notarialnego z dnia 16 lutego 2016 roku, zaś przyjęcie poglądu, że umowa darowizny stanowiła w zasadzie czynność pozorowaną, albowiem pod tą czynnością kryła się inna czynność prawna, tj. umowa dożywocia, prowadziłoby do nieważności przedmiotowej umowy (k.94a).
W toku dalszego postępowania w sprawie, strony podtrzymywały dotychczas wyrażone stanowiska (k.117, k.144, k.152, k.167, k.357).
Sąd Rejonowy ustalił następujący stan faktyczny:
D. i Ł. małżonkowie V. mieli troje dzieci – J. V. (1), U. V. (1) oraz C. C. (1).
Okoliczność bezsporna.
15 grudnia 2015 roku pomiędzy J. T. – Prezydentem Miasta V., a D. i Ł. małżonkami V. doszło do zawarcia protokołu uzgodnień w sprawie sprzedaży lokalu mieszkalnego położonego w V. przy ul. (...) o powierzchni 38,67 m 2 i oddania w użytkowanie wieczyste ułamkowej części gruntu. Zgodnie z § 4 umowy małżonkowie V. zobowiązali się wpłacić tytułem należności wymienionych w § 2 pkt 1, § 3 pkt 2 łącznie kwotę 21 690,32 zł.
U. V. (1) 30 grudnia 2021 roku dokonała przelewu w kwocie 21 690,32 zł na rzecz Urzędu Miasta V.. Powyższa kwota została uiszczona tytułem wykupu mieszkania znajdującego się przy ul. (...) – mieszkanie nr (...). U. V. (1) uzyskała środki niezbędne na wykup mieszkania, pożyczając pieniądze od członków rodziny i znajomych. Środki te nie zostały w późniejszym czasie zwrócone U. V. (1) przez rodziców.
Dowody: protokół uzgodnień w sprawie sprzedaży lokalu mieszkalnego z dnia 15 grudnia 2015 roku (k.34), potwierdzenie przelewu (k.37), zeznania U. V. (1) (k.119-121 w zw. z k.169-170), zeznania Ł. C. (k. 145), zeznania C. C. (1) (k.146-148), zeznania O. C. (k.148-149), zeznania U. V. (2) (k.153).
17 grudnia 2015 roku D. V., córka J. i V., sporządziła w formie aktu notarialnego testament, w którym do całości spadku powołała swoją córkę U. V. (3), córkę Ł. i D..
17 grudnia 2015 roku Ł. V. (2), syn D. i D., sporządził w formie aktu notarialnego testament, w którym do całości spadku powołał swoją córkę U. V. (3), córkę Ł. i D..
D. i Ł. małżonkowie V., sporządzając testamenty planowali wydziedziczyć syna J. V. (1), jednakże ostatecznie zrezygnowali z zawarcia tego rodzaju rozrządzeń na wypadek śmierci w sporządzonych przez siebie testamentach.
Dowody: wypis aktu notarialnego sporządzonego przez notariusza C. G. (1), Repertorium A nr (...) (k.48), wypis aktu notarialnego sporządzonego przez notariusza C. G. (1), Repertorium A nr (...) (k.49), zeznania U. V. (1) (k.119-121 w zw. z k.169-170).
16 lutego 2016 roku pomiędzy D. V. oraz Ł. V. (2), a U. V. (1) doszło do zawarcia w formie aktu notarialnego umowy darowizny. Zgodnie z treścią umowy małżonkowie D. i Ł. V. (2) darowali na rzecz córki U. V. (1) lokal mieszkalny o numerze (...), dla którego Sąd Rejonowy w Kielcach Wydział VI Ksiąg Wieczystych prowadzi księgę (...) numer (...) stanowiącego odrębną nieruchomość, a położonego na pierwszym piętrze w budynku wielomieszkaniowym przy ul. (...) w V., o powierzchni użytkowej 38,67 m2, wraz z prawami związanymi z jego własnością.
Jednocześnie w treści aktu notarialnego, w § 3, U. V. (1) ustanowiła nieodpłatnie na rzecz swoich rodziców D. i Ł. Ł. małżonków V. służebność osobistą mieszkania w lokalu mieszkalnym stanowiącym odrębną nieruchomość oznaczonym numerem (...), a położonym w V. przy ul. (...), polegającą na prawie do bezpłatnego i dożywotniego korzystania przez nich ze wszystkich pomieszczeń wskazanego lokalu mieszkalnego zgodnie z zasadami użytkowania istniejącymi w chwili podpisywania niniejszej umowy, na co darczyńcy wyrazili zgodę.
Dowody: wypis aktu notarialnego sporządzonego przez notariusza C. G. (1), Repertorium A nr (...) (k.50-52).
Ł. V. (2), mający ostatnie miejsce zamieszkania w V., zmarł 20 października 2016 roku w V.. D. V., U. V. (3) oraz C. C. (2), 5 grudnia 2016 roku w formie aktu notarialnego odrzuciły spadek po Ł. V. (2).
D. V., mająca ostatnie miejsce zamieszkania w V., zmarła 17 marca 2021 roku w V.. Spadek po D. V. w dniu 22 lipca 2021 roku odrzuciły jej córki tj. U. V. (1) i C. C. (1). C. C. (3), syn Ł. i C., 22 lipca 2021 roku w formie aktu notarialnego odrzucił spadek po D. V.. S. C., syn Ł. i C., 6 września 2021 roku w formie aktu notarialnego odrzucił spadek po D. V..
Okoliczności bezsporne.
Wobec J. V. (1) nie toczyła się sprawa o uznania go za niegodnego dziedziczenia, zarówno po D. V., jak i Ł. V. (1).
U. V. (1) nie wytoczyła wobec brata J. V. (1) powództwa o uznanie go za niegodnego dziedziczenia po rodzicach, ponieważ nie wiedziała, że istnieje możliwość wytoczenia powództwa tego rodzaju.
Dowody: częściowo zeznania J. V. (1) (k.117-118 w zw. z k.168-169), zeznania U. V. (1) (k.119-121 w zw. z k.169-170).
Lokal mieszkalny o numerze (...), dla którego Sąd Rejonowy w Kielcach Wydział VI Ksiąg Wieczystych prowadzi (...) stanowiący odrębną nieruchomość, położony na pierwszym piętrze w budynku wielomieszkaniowym przy (...) w V., o powierzchni użytkowej 38,67 m2, wraz z prawami związanymi z jego własnością, stanowił jedyny składnik majątkowy D. i Ł. małżonków V..
Dowody: częściowo zeznania J. V. (1) (k.117-118 w zw. z k.168-169), zeznania U. V. (1) (k.119-121 w zw. z k.169-170).
Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawnościach w V. orzeczeniem z dnia 24 kwietnia 2019 roku zaliczył J. V. (1) do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności. Zgodnie z treścią orzeczenia ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 5 stycznia 2016 roku, zaś J. V. (1) został uznany jako niezdolny do pracy. Orzeczenie zostało wydane do dnia 30 kwietnia 2020 roku.
Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawnościach w V. orzeczeniem z dnia 28 października 2019 roku zaliczył J. V. (1) do znacznego stopnia niepełnosprawności. Zgodnie z treścią orzeczenia ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 14 października 2019 roku, zaś J. V. (1) został uznany jako niezdolny do pracy. Orzeczenie zostało wydane do dnia 31 października 2021 roku.
Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawnościach w V. orzeczeniem z dnia 13 grudnia 2021 roku zaliczył J. V. (1) do znacznego stopnia niepełnosprawności. Zgodnie z treścią orzeczenia ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 14 października 2019 roku, zaś J. V. (1) został uznany jako niezdolny do pracy. Orzeczenie zostało wydane do dnia 31 grudnia 2024 roku.
Dowody: orzeczenie o stopniu niepełnosprawności z 24 kwietnia 2019 roku wraz z aktami sprawy (...).MZ.750.1.1902.2019.(...) (k.140), orzeczenie o stopniu niepełnosprawności z 28 października 2019 roku (k.4), orzeczenie o stopniu niepełnosprawności z 13 grudnia 2021 roku wraz z dokumentacją medyczną (k.115, k. 198-201).
J. V. (1), zamieszkując wraz z rodzicami Ł. i D. małżonkami V., na początku w mieszkaniu zlokalizowanym przy ulicy (...) w V., kolejno zaś w mieszkaniu znajdującym się przy ulicy (...) w V. wszczynał awantury i kłótnie. Ubliżał rodzicom, stosował przemoc fizyczną wobec D. V., która czuła się zastraszona przez syna, wydzielał jej jedzenie. W czasie wspólnego zamieszkiwania J. V. (1) nie pomagał rodzicom, nie opiekował się nimi.
Sąd Rejonowy w Kielcach umorzył warunkowo wobec J. V. (1) postępowanie karne w sprawie o popełnienie przez niego przestępstwa kwalifikowanego z art. 157 § 1 k.k. w zw. z art. 157 § 4 k.k. w zw. z art. 31 § 2 k.k. popełnionego na szkodę matki – D. V..
D. V. w 2016 roku wyprowadziła się z mieszkania zlokalizowanego przy ul. (...) w V., przeprowadzając się do córki C. C. (1) i Ł. C., gdzie mieszkała do śmierci. W czasie zamieszkiwania u małżonków C., J. V. (1) sporadycznie odwiedzał matkę i siostrę, najczęściej, gdy czegoś potrzebował, nie interesując się stanem zdrowia D. V..
Dowody: zawiadomienie o przesłaniu wniosku (k.47), częściowo zeznania J. V. (1) (k.117-118 w zw. z k.168-169), zeznania U. V. (1) (k.119-121 w zw. z k.169-170), zeznania G. G. (k.145-146), zeznania Ł. C. (k.145), zeznania C. C. (1) (k.146-148), zeznania O. C. (k.148-149), zeznania U. V. (2) (k.153), zeznania C. G. (2) (k.153-154), zeznania P. G. (k.154-155), zeznania T. A. (k.168).
J. V. (1) z uwagi na stan zdrowia neurologicznego i ocenę narządu ruchu w dniu 20 października 2016 roku oraz 17 marca 2021 roku nie był osobą trwale niezdolną do pracy. W dacie wydawania orzeczeń o stopniu niepełnosprawności możliwe było wykonywanie przez J. V. (1) pracy w zakładzie pracy chronionej.
J. V. (1) nie jest osobą chorą psychicznie ani upośledzoną umysłowo. Ujawnia cechy organicznego uszkodzenia ośrodkowego układu nerwowego klinicznie manifestujące się osłabieniem sprawności funkcji poznawczych oraz specyficznymi zaburzeniami charakterologicznymi i emocjonalnymi. Brak jest danych, które wskazywałyby, że w latach 2016 i 2021 jego stan psychiczny był istotnie odmienny od opisanego. Deficyt organiczny jest zaburzeniem trwałym, chronicznym, stosowane leczenie ma charakter objawowy, korygujący współistniejące zaburzenia, jednak nie spowodował on u J. V. (1) trwałej niezdolności do pracy.
J. V. (1) z uwagi na stan zdrowia psychicznego w dniu 20 października 2016 roku oraz 17 marca 2021 roku nie był osobą trwale niezdolną do pracy.
Dowody: opinia biegłego z zakresu neurologii wraz z opinią uzupełniającą (k.259-267, k. 294-296), opinia biegłego z zakresu psychiatrii wraz z opinią uzupełniającą (k.306-318, k.331-332).
Wartość rynkowa prawa własności lokalu mieszkalnego o (...), dla którego Sąd Rejonowy w Kielcach Wydział VI Ksiąg Wieczystych prowadzi (...) stanowiącego odrębną nieruchomość, a położonego na pierwszym piętrze w budynku wielomieszkaniowym przy (...) w V., o powierzchni użytkowej 38,67 m2 z uwzględnieniem służebności osobistej przysługującej małżonkom V., według stanu z chwili dokonania darowizny, tj. na dzień 12 lutego 2016 roku, a cen aktualnych wynosi 243 400 zł.
Dowody: opinia biegłego z zakresu szacowania nieruchomości (k.206-213) wraz ze zgodnymi oświadczeniami stron (k.357).
Powyższy stan faktyczny ustalono w oparciu o wymienione powyżej dowody z dokumentów, których autentyczność i prawdziwość sporządzenia nie budziła żadnych wątpliwości w ocenie Sądu. Dokumenty te nie nosiły także żadnych śladów ingerencji w ich treści takich jak – skreślenia, nadpisania czy zniszczenia.
Nadto Sąd, ustalając stan faktyczny sprawy oparł się na wywodach opinii biegłego z zakresu szacowania nieruchomości, opinii biegłego z zakresu neurologii wraz z opinią uzupełniającą oraz opinii biegłego z zakresu psychiatrii wraz z opinią uzupełniającą. Opinie te zostały sporządzone w sposób jasny, rzeczowy i zupełny oraz w wyczerpujący sposób odpowiedziały na zadane przez Sąd pytania. Nie zawierają wewnętrznych sprzeczności, zaś ich wnioski zostały poparte należytą, fachową argumentacją. Nadto biegli z zakresu neurologii oraz psychiatrii w wyczerpujący sposób odnieśli się do zarzutów przedstawionych przez stronę powodową, przedkładając pisemne uzupełniające opinie.
Źródła dowodowe o charakterze rzeczowym zostały uzupełnione o osobowe źródła dowodowe w postaci zeznań stron postępowania oraz świadków: G. G., O. C., C. C. (1), Ł. C., C. G. (2), U. V. (2), P. G. oraz T. A.. Odnosząc się do zeznań w/w świadków, Sąd Rejonowy obdarzył je walorem wiarygodności w całości. Relacje świadków w zasadniczym zrębie pozostawały ze sobą w spójności. Zostały złożone w spontaniczny, rzeczowy i jasny sposób. Świadkowie przedstawili zapamiętane przez siebie okoliczności związane z zachowaniem powoda wobec zmarłych rodziców, wypełniania przez niego obowiązków rodzinnych wobec małżeństwa V. oraz zawarciem umowy sprzedaży i darowizny nieruchomości lokalu mieszkalnego zlokalizowanego w V. przy ul(...). Wiarygodność zeznań świadków nie była kwestionowana przez strony postępowania, zaś Sąd Rejonowy nie dopatrzył się żadnych okoliczności, który pozwoliłyby na odmowę przyznana im tego waloru.
Sąd oparł swoje rozstrzygnięcie także na zeznaniach pozwanej U. V. (1), które również uznał za wiarygodne w całości. Zeznania pozwanej w zasadniczym zrębie – w zakresie zachowania powoda wobec rodziców, wykonywania przez niego obowiązków rodzinnych oraz w zakresie zawarcia umowy sprzedaży i darowizny nieruchomości pozostały spójne z zeznaniami w/w świadków, które to depozycje pochodziły nie tylko od członków rodziny i osób najbliższych stronom postępowania, tj. G. G., O. C., C. C. (1), Ł. C. i P. G., ale także od osób postronnych, niemających żadnego interesu w rozpoznaniu niniejszej sprawy, tj. C. G. (2), U. V. (2) oraz T. A.. Jednocześnie Sąd jako wiarygodne jedynie w części uznał zeznania powoda. Zeznania J. V. (1) pozostają niewiarygodne w tym zakresie, w którym powód wskazywał na opiekę, pomoc, troskę kierowaną wobec rodziców oraz brak stosowania przemocy fizycznej wobec matki. Zeznania powoda w powyższym zakresie pozostają w sprzeczności z pozostałymi źródłami dowodowymi o charakterze osobowym, które doprowadziły Sąd do przyjęcia odmiennych ustaleń faktycznych niż te, na które w swoich zeznaniach wskazywał J. V. (1).
Sąd Rejonowy zważył, co następuje:
Żądanie powoda o zachowek po zmarłym Ł. V. (1) i zmarłej D. V. znajduje swoją podstawę prawną w art. 991 § 1 i 2 k.c. Zgodnie z powyższymi przepisami zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni - dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach - połowa wartości tego udziału (art. 991 § 1 k.c.). Jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku bądź w postaci uczynionej przez spadkodawcę darowizny, bądź w postaci powołania do spadku, bądź w postaci zapisu, bądź w postaci świadczenia od fundacji rodzinnej lub mienia w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej, przysługuje mu przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia (art. 991 § 2 k.c.).
Prawo do zachowku powstaje ex lege z chwilą otwarcia spadku i przysługuje zarówno w przypadku dziedziczenia testamentowego, jak i ustawowego. Ten ostatni wejdzie w grę wtedy, gdy z uwagi na istnienie darowizn doliczanych do spadku, odziedziczony udział nie pokrywa zachowku uprawnionego (P. Księżak [w:] W. Borysiak(red.), Kodeks cywilny. Komentarz, wyd. 34, 2025, art. 991). Ostatni z przedstawionych powyżej przykładów ziścił na gruncie niniejszej sprawy, albowiem udział w spadku powoda, zarówno po Ł. V. (1), jak i D. V. nie pokrywa zachowku uprawnionego. W realiach rozpoznawanej przez Sąd Rejonowy sprawy pomiędzy stronami pozostawała bezsporna ta okoliczność, że jedynym składnikiem majątku wspólnego małżonków V. pozostawała nieruchomość lokalowa znajdująca się w V. przy (...), która 16 lutego 2016 roku została podarowana pozwanej U. V. (1). Tym samym na moment otwarcia spadku zarówno po Ł. V. (1) (20 października 2016 roku), jak i D. V. (17 marca 2021 roku), w skład tych spadków nie wchodziły żadne przedmioty majątkowe. Jednocześnie żaden z przeprowadzonych w sprawie dowodów, co nie było także kwestionowane przez pozwaną, nie pozwolił na przyjęcie, że J. V. (1) otrzymał od spadkodawców jakiekolwiek przysporzenia majątkowe, o jakich mowa w art. 991 § 2 k.c., które podlegałyby chociażby w części zaliczeniu na należny mu po rodzicach zachowek.
Należy mieć na uwadze, że zgodnie z art. 992 kc, przy ustalaniu udziału spadkowego stanowiącego podstawę do obliczania zachowku uwzględnia się także spadkobierców niegodnych oraz spadkobierców, którzy spadek odrzucili, natomiast nie uwzględnia się spadkobierców, którzy zrzekli się dziedziczenia albo zostali wydziedziczeni.
W pierwszej kolejności należy odnieść się do podniesionego przez pozwaną zarzutu sprzeczności powództwa z zasadami współżycia społecznego (art. 5 k.c.), który w ocenie Sądu nie zasługiwał na uwzględnienie. W orzecznictwie Sądu Najwyższego przedstawione zostały stanowiska odpowiadające się zarówno za możliwością uwzględnienia sprzeczności powództwa o zachowek z art. 5 k.c., które winno skutkować oddaleniem powództwa w całości (Por. Postanowienia SN w sprawie o sygn. akt I CSK 75/12), jak i możliwością obniżenia należnego uprawnionemu zachowku w takiej sytuacji (orzeczenie SN z 11.11.1954 r., I CR 1573/54, OSNCK 1955, Nr 3, poz. 63 czy uchwała SN z 19.05.1981 r., III CZP 18/81). Natomiast w najnowszej judykaturze wyrażono również pogląd o niedopuszczalności podniesienia zarzutu naruszenia zasad współżycia społecznego w sprawie o zachowek, który to pogląd podziela sąd rozpoznający niniejszą sprawę. I tak, Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 28.03.2018 r., sygn. akt V CSK 428/17, trafnie wskazał, że w art. 928 i 1008 k.c. uregulowane zostały przypadki ograniczenia zasady ochrony dziedziczenia, wyrażonej w art. 21 ust. 1 Konstytucji RP. Przepisy te mają charakter wyjątku od ogólnej zasady i zawierają zamknięty katalog przypadków, w jakich może dojść do uznania spadkobiercy za niegodnego dziedziczenia (art. 928 k.c.) lub do wydziedziczenia, którego skutkiem jest pozbawienie zachowku (art. 1008 k.c.). Zastosowanie art. 5 k.c. oznaczałoby dopuszczenie kolejnej podstawy ograniczenia zasady ochrony dziedziczenia, nieprzewidzianej przez ustawodawcę i prowadziłoby do trwałego pozbawienia udziału w spadku, gwarantowanego w ustawie zasadniczej. Nie można też uznać, że art. 5 k.c. jest przepisem szczególnym w stosunku do tych przepisów z zakresu prawa spadkowego, które w sposób ściśle określony ograniczają prawo do dziedziczenia bądź do zachowku. Nie bez znaczenia jest również, że art. 5 k.c. odwołuje się do nieokreślonych pojęć w postaci społeczno-gospodarczego przeznaczenia prawa oraz do zasad współżycia społecznego. Takie nieostre pojęcia wymagają wypełnienia treścią w okolicznościach konkretnej sprawy, podczas gdy katalog określony w art. 928 i 1008 k.c. jest precyzyjny i zamknięty i już tylko z tej przyczyny nie podlega rozszerzeniu.
O niedopuszczalności podniesienia zarzutu z art. 5 k.c. w zakresie roszczenia o zachowek po D. V., oprócz argumentów przedstawionych powyżej świadczy także ta okoliczność, że na moment złożenia przez pozwaną, działającą w końcu przez profesjonalnego pełnomocnika, sprzeciwu od nakazu zapłaty, tj. w dniu 10 stycznia 2022 roku, możliwym było wytoczenie przez U. V. (1) powództwo o uznanie J. V. (1) za niegodnego dziedziczenia po D. V.. Roczny termin, o charakterze zawitym, o którym mowa w art. 929 k.c. upłynął już po wszczęciu niniejszej sprawy, tj. z końcem dnia 17 marca 2022 roku. Tym samym w ocenie Sądu Rejonowego zawinione, nieusprawiedliwione działanie strony nie może prowadzić niejako do obejścia bezwzględnie obowiązujących przepisów prawa, które wyznają pewne ramy pewności co do kręgu następców prawnych spadkodawców (m.in. art. 929 k.c.).
Na marginesie rozważań wskazać należy, że nawet gdyby przyjąć, że w sprawie niniejszej pozwana mogła w skuteczny sposób podnieść zarzut nadużycia przez J. V. (1) prawa podmiotowego, to nie zasługiwałby on na uwzględnienie. Obniżenie czy też oddalenie powództwa o zachowek w całości mogłoby mieć miejsce tylko w takich okolicznościach faktycznych, w których naruszenie zasad współżycia społecznego przez powoda wobec jego rodziców przybrałoby wysoce rażący charakter. W ocenie Sądu Rejonowego nie budzi wątpliwości, że J. V. (1) nie wypełniał w należyty sposób obowiązków rodzinnych wobec Ł. V. (1) i D. V.. Nie opiekował się rodzicami z należytą starannością, nie pomagał im, wszczynał awantury, czy też stosował przemoc fizyczną wobec matki. Niemniej jednak powód nie został nigdy skazany za przestępstwo popełnione na szkodę rodziców, zaś postępowanie w sprawie o popełnienie przez niego przestępstwa kwalifikowanego z art. 157 § 1 k.k. w zw. z art. 157 § 4 k.k. w zw. z art. 31 § 2 k.k. popełnione na szkodę matki – D. V., tj. przy ograniczonej poczytalności, zostało warunkowo umorzone przez sąd karny. Postępowanie powoda wobec rodziców choć naganne, nie może stanowić podstaw do uwzględnienia podniesionego przez pozwaną zarzutu nadużycia prawa podmiotowego. Końcowo wskazać także należy, a co wynika z zeznań samej pozwanej, że małżonkowie V. przed sporządzeniem przez nich testamentów w formie aktów notarialnych zdawali sobie sprawę z możliwości zawarcia w akcie notarialnym rozrządzenia w przedmiocie wydziedziczenia syna, jednakże ostatecznie nie zdecydowali się na umieszczenie w testamentach takich oświadczeń.
Po rozważeniu podniesionego przez pozwaną zarzutu nadużycia prawa podmiotowego (art. 5 k.c.), Sąd stosownie do dyspozycji zacytowanego powyżej art. 991 § 1 k.c. zobligowany był do ustalenia udziału spadkowego należnego J. V. (1) zarówno po Ł. V. (1), jak i D. V.. W momencie otwarcia spadku po Ł. V. (1) żyła jego żona D. V. oraz trójka dzieci – C. C. (1), U. V. (1) oraz J. V. (1). Natomiast w momencie otwarcia spadku po D. V. żyła trójka jest dzieci – C. C. (1), U. V. (1) oraz J. V. (1). Mając powyższe na uwadze, zgodnie z dyspozycją art. 931 § 1 k.c., udział spadkowy J. V. (1) w przypadku dziedziczenia ustawowego po jego ojcu wynosiły 1/4, zaś po matce 1/3.
Kolejno, a co pozostawało sporne pomiędzy stronami, należało ustalić, czy J. V. (1) należy się 1/2 czy 2/3 wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym zarówno po Ł. V. (1), jak i D. V.. W istocie przyjęcie wartości należnych powodowi udziałów, niezbędnych do obliczenia zachowku, zależało od ustalenia, czy na moment otwarcia spadku po ojcu (20 października 2016 roku) i matce (17 marca 2021 roku), J. V. (1) pozostawał osobą trwale niezdolną do pracy w myśl art. 991 § 1 k.c.
Jak trafnie wskazuje się w orzecznictwie, niezdolność do pracy, wpływającą na wielkość zachowku, ustala samodzielnie sąd w procesie o zachowek, biorąc pod uwagę m.in. wiek czy niepełnosprawność uprawnionego. Sąd może, ale nie musi, kierować się pomocniczo kryteriami ustalonymi w przepisach z zakresu ubezpieczeń społecznych. W wypadkach wątpliwych sąd może posłużyć się opinią biegłego z zakresu medycyny pracy. W wyr. z 30.10.2003 r. (IV CK 158/02, BSN 2004, Nr 4, poz. 8) SN uznał, że uprzywilejowanie przewidziane w art. 991 § 1 KC dotyczy jedynie uprawnionych całkowicie niezdolnych do pracy trwale. Stanowisko to należy traktować elastycznie i odnosić do faktycznych możliwości znalezienia zatrudnienia przez określoną osobę, która ze względów medycznych ma ograniczoną możliwość pracy. Jak trafnie zauważył SA w Gdańsku w wyr. z 11.01.2013 r. (V ACa 989/12, T.), już sam bardzo zaawansowany wiek może uzasadniać zaliczenie danej osoby do osób trwale niezdolnych do pracy w rozumieniu art. 991 KC. W wyr. z 21.02.2014 r. (I ACa 698/13, T.) SA w Białymstoku wyraził zdecydowanie zbyt ogólny i za daleko idący pogląd, że wystarczające jest tu osiągnięcie wieku emerytalnego. Nie ulega wątpliwości, że art. 991 KC wiąże wyższy zachowek ze zindywidualizowaną sytuacją danego uprawnionego i kryteria formalne, które decydują o przyznaniu emerytury, nie mogą tu być wystarczające. Nie można kontrfaktycznie przyjmować, że osiągnięcie określonego (raczej niskiego w polskich realiach) wieku oznacza zawsze natychmiastową utratę zdolności do pracy (P. Księżak [w:] W. Borysiak(red.), Kodeks cywilny. Komentarz, wyd. 34, 2025, art. 991).
Przenosząc powyższe na grunt niniejszej sprawy wskazać, należy, że Sąd Rejonowy uprawniony był do samodzielnego zweryfikowania – przy przeprowadzeniu dowodów z opinii biegłego z zakresu neurologii i psychiatrii, czy J. V. (1) w datach otwarcia spadku po rodzicach był osobą trwale niezdolną do pracy. Jednocześnie wbrew twierdzeniom powoda nie można przyjąć, że kluczowe znaczenie w tym przedmiocie miały przedłożone przez J. V. (1) orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, z których wynika, że powód zarówno w październiku 2016 roku, jak i marcu 2021 roku został uznany przez Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności za osobę niezdolną do pracy. Jednocześnie podkreślenia wymaga, że z uwagi na szczególny charakter wyjątku, o którym mowa w art. 991 § 1 k.c. – trwałą niezdolność do pracy, która pozwala na przyjęcie wyższego ułamka, stanowiącego podstawę wyliczenia zachowku, należy dokonać ścisłej, a nie rozszerzającej wykładni tego przepisu.
Przeprowadzone w toku postępowania dowody z opinii biegłych z zakresu neurologii i psychiatrii wraz z opiniami uzupełniającymi pozwoliły Sądowi Rejonowemu na ustalenie, że J. V. (1) w dniu 20 października 2016 roku oraz 17 marca 2021 roku nie był osobą trwale niezdolną do pracy w myśl art. 991 § 1 k.c. Zarówno stan zdrowia neurologicznego, funkcjonowanie jego narządu ruchu, jak i stan zdrowia psychicznego powoda w w/w datach pozwalały J. V. (1) na wykonywanie przez niego pracy w zakładzie pracy chronionej. Tym samym, obliczając zachowek należny J. V. (1) po ojcu Ł. V. (1) i matce D. V., Sąd Rejonowy przyjął, że powodowi należy się połowa wartości należnych mu po rodzicach udziałów w przypadku dziedziczenia ustawowego, tj. odpowiednio 1/8 wartości udziału spadkowego po ojcu (1/4 x 1/2) oraz 1/6 wartości udziału spadkowego po matce (1/3 x 1/2).
Następnie w celu obliczenia wysokości należnego J. V. (1) po rodzicach zachowku należało pomnożyć w/w ułamki, tj. 1/8 oraz 1/6 przez substrat zachowku. Substrat zachowku tworzy czysta wartość spadku powiększona o darowizny doliczane do spadku, zapisy windykacyjne, fundusz założycielski fundacji rodzinnej wniesiony przez spadkodawcę, w przypadku, gdy fundacja ta nie jest ustanowiona w testamencie oraz mienie w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej (por. art. 993 i n. KC). H. wartość spadku to aktywa spadku pomniejszone o pasywa (na ten temat por. art. 922 KC). Przy obliczaniu zachowku nie uwzględnia się jednak długów z tytułu zapisów zwykłych i poleceń (art. 993 KC). Uwzględnia się jednak zobowiązania podatkowe spadkodawcy, które, mimo że nie wchodzą w skład spadku, ciążą na spadkobiercach (art. 97 OrdPU). Za zobowiązania podatkowe spadkodawcy odpowiadają spadkobiercy i nieuwzględnianie ich przy ustalaniu zachowku powodowałoby zafałszowanie rzeczywistego stanu majątku spadkodawcy (P. Księżak [w:] W. Borysiak(red.), Kodeks cywilny. Komentarz, wyd. 34, 2025, art. 991).
W tej części rozważań wskazać należy, że wbrew twierdzeniom pozwanej nie sposób przyjąć, że umowa darowizny zawarta przez małżonków V. i U. V. (1) nie była w rzeczywistości umową darowizny, ale umową dożywocia, a w konsekwencji wartość mieszkania nie podlegałaby zaliczeniu na substrat zachowku. Na powyższe w pierwszej kolejności nie wskazuje literalna treść aktu notarialnego sporządzonego 16 lutego 2016 roku, zgodnie z którym najpierw pomiędzy stronami doszło do zawarcia umowy darowizny, a kolejno pozwana ustanowiła na rzecz rodziców służebność osobistą mieszkania. Po drugie nawet gdyby przyjąć, że celem działania małżonków V. i pozwanej było zawarcie umowy dożywocia, a nie darowizny, to oświadczenia woli zawarte w akcie notarialnym z 16 lutego 2016 roku nie zawierają wszystkich niezbędnych essentialia negotii umowy dożywocia, o jakich mowa w art. 908 k.c. Celem umowy dożywocia jest nie tylko zapewnienie dożywotnikowi miejsca zamieszkania do momentu jego śmierci, ale także do zapewnienia zbywcy odpowiedniego utrzymania oraz sprawienia pogrzebu odpowiadającego miejscowym zwyczajom. W doktrynie i orzecznictwie został sformułowany pogląd, zgodnie z którym zakres obowiązków nabywców nieruchomości określony w umowie o dożywocie powinien być taki, aby dożywotnik nie musiał poszukiwać dodatkowych środków utrzymania (Por. orz. SN z 28.06.1945 r., C. I. 5/45, PiP 1946, Nr 7-8, s. 185-187; wyr. SN z 9.05.2008 r., III CSK 359/07, Legalis). Powyższych obowiązków, na które ustawodawca wskazał art. 908 § 1 k.c. (dostarczenie wyżywienia, ubrania, mieszkania, światła i opału, zapewnienie odpowiedniej pomocy, pielęgnowanie w chorobie oraz sprawienie pogrzeb odpowiadający zwyczajom miejscowym) nie uwzględniono w treści umowy zawartej w formie aktu notarialnego z dnia 16 lutego 2016 roku. Tym samym w ocenie Sądu Rejonowego nie sposób przyjąć, że zawarcie umowy darowizny, a kolejno jedynie ustanowienie ograniczonego prawa rzeczowego (służebność osobista mieszkania) na rzecz darczyńców przez nabywcę nieruchomości, co w końcu stanowi typową sekwencje spotykanych w obrocie czynności prawnych, uznać za zawartą dla pozoru umowę dożywocia.
Substraty zachowków, zarówno, gdy mowa o roszczeniu dochodzonym przez powoda po ojcu, jak i matce, były tożsame i wyniosły po 121 700 zł (243 400 zł/2), tj. połowę wartości nieruchomości lokalowej znajdującej się w V. przy ul. (...), obliczonej przy uwzględnieniu stanu przedmiotu darowizny z chwili jej dokonania, a według cen z chwili ustalenia zachowku (art. 995 § 1 k.c.). Jednocześnie jak wskazano powyżej, w skład spadku zarówno po Ł. V. (1), jak i D. V. nie wchodziły żadne przedmioty, które podlegałyby uwzględnieniu przy obliczaniu substratów zachowków.
Mając na uwadze przedstawione powyżej rozważania, zachowek należny J. V. (1) po Ł. V. (1) wyniósł 15 212,50 zł, która to wartość została obliczona według następującego wzoru 121 700 zł x 1/8. Natomiast zachowek należny powodowi po D. V. wyniósł 20 283,34 zł, która to wartość została obliczona według następującego wzoru 121 700 zł x 1/6. Tym samym Sąd Rejonowy w pkt I wyroku zasądził na rzecz powoda od pozwanej łącznie kwotę 35 495,84 zł (15 212,50 zł + 20 283,34 zł) wraz z ustawowymi odsetkami od dnia 28 grudnia 2021 roku do dnia zapłaty, natomiast w pkt II oddalił powództwo w pozostałym zakresie.
Odnosząc się do zasądzonego roszczenia odsetkowego znajduje ono swoją podstawę prawną w art. 481 § 1 k.c. W ocenie Sądu Rejonowego wymagalność, a co za tym idzie opóźnienie w spełnieniu w spełnieniu świadczenia roszczenia pieniężnego o zachowek ustala się zgodnie z art. 455 k.c. Roszczenie o zachowek jest świadczeniem bezterminowym, zatem do postawienia tego roszczenia w stan wymagalności niezbędne jest wezwanie zobowiązanego do zapłaty. Na gruncie niniejszej sprawy roszczenia powoda stały się wymagalne dnia następnego po dniu doręczenia pozwanej odpisu pozwu (k.24), tj. w dniu 28 grudnia 2021 roku i od tego dnia sąd uwzględnił roszczenia odsetkowe od zasądzonych części dochodzonych tytułem zachowku żądań.
Orzekając o kosztach procesu Sąd Rejonowy dokonał ich stosunkowego rozdzielenia zgodnie z zasadą, o której mowa w art. 100 k.p.c. Dokonując porównania wysokości zasądzonych na rzecz powoda roszczeń (35 495,84 zł) do wysokości dochodzonych przez niego roszczeń (48 611,11 zł), Sąd ustalił, że J. V. (1) wygrał sprawę w 73 % (35 495,84 zł/48 611,11 zł x 100 %). Tym samym pozwana powinna pokryć 73 % kosztów procesu poniesionych przez powoda. Jednocześnie powód przegrał sprawę co do 27 % (100%-73%), więc w takiej części powinien pokryć koszty procesu poniesione przez U. V. (1).
Powód w niniejszej sprawie reprezentowany był przez profesjonalnego pełnomocnika w osobie adwokata, który świadczył pomoc prawną J. V. (1) z urzędu. Wobec tej okoliczności, że koszty pomocy prawnej nie zostały pokryte w żadnej części, Sąd na podstawie art. 100 i art. 98 § 1 1 k.p.c. oraz § 4 ust. 1 i 3, § 6, § 8 pkt 5 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 14 maja 2024 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa albo jednostki samorządu terytorialnego kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu, w pkt III wyroku zasądził od pozwanej na rzecz powoda J. V. (1) kwotę 3232,44 zł (wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty) tytułem wynagrodzenia za pomoc prawną udzieloną powodowi z urzędu przez adwokat C. V.. W realiach rozpoznawanej sprawy, pozwana powinna ponieść koszty pomocy prawnej świadczonej powodowi przez pełnomocnika z urzędu w zakresie w jakim przegrała sprawę, tj. co do 73 % wysokości tych kosztów. Zasądzona w pkt III wyroku kwota obliczona została według następującego wzoru: 4428 zł (3600 zł x 23 % - stawka z § 8 pkt 5 rozporządzenia MS powiększona o stawkę podatku od towaru i usług w wysokości 23%) x 73 % = 3232,44 zł.
Jednocześnie Sąd w pkt IV wyroku przyznał z sum budżetowych Skarbu Państwa – Sądu Rejonowego w Kielcach na rzecz adwokata C. V. kwotę 1195,56 zł tytułem części wynagrodzenia za pomoc prawną udzieloną powodowi z urzędu, a to na podstawie § 4 ust. 1 i 3, i § 8 pkt 5 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 14 maja 2024 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa albo jednostki samorządu terytorialnego kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu. W/w kwota obliczona została według następującego wzoru 4428 zł - 3232,44 zł = 1195,56 zł, stanowiąc tą część kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej powodowi, w której J. V. (1) przegrał sprawę (27 % tych kosztów).
Zaś w pkt V wyroku Sąd na podstawie art. 100 i art. 98 § 1 1 k.p.c. zasądził od powoda J. V. (2) na rzecz pozwanej U. V. (1) kwotę 976,59 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty tytułem zwrotu kosztów procesu. Mając na uwadze przedstawione powyżej rozważania, powód powinien zwrócić pozwanej koszty procesu w części, w której U. V. (1) wygrała sprawę, tj. co do 27 % tych kosztów. Koszty procesu poniesione przez pozwaną wyniosły łącznie 3617 zł, na którą to kwotę złożyło się 3600 zł tytułem wynagrodzenia dla profesjonalnego pełnomocnika oraz 17 zł tytułem uiszczonej opłaty od pełnomocnictwa, zaś zasądzona w/w kwota obliczona została według następującego wzoru: 3617 zł x 27 % = 976,59 zł.
Nieuiszczone koszty sądowe w realiach rozpoznawanej sprawy wyniosły łącznie 8492,41 zł. Na kwotę tą złożyły się: 2431 zł (nieuiszczona opłata od pozwu), 1684,28 zł (wynagrodzenie dla biegłego z zakresu szacowania nieruchomości – k.215), 1943,89 zł (wynagrodzenie dla biegłego z zakresu neurologii – k. 268), 409,24 zł (wynagrodzenia dla biegłego z zakresu neurologii – k. 297), 1652 zł (wynagrodzenie dla biegłego z zakresu psychiatrii – k. 319) i 372 zł (wynagrodzenia dla biegłego z zakresu psychiatrii – k. 336). Sąd na podstawie art. 100 k.p.c. w zw. z art. 83 ust. 2 i art. 113 ust. 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych w pkt VI wyroku nakazał pobrać od U. V. (1) na rzecz Skarbu Państwa – Sądu Rejonowego w Kielcach kwotę 6199,46 zł. Sąd stosując odpowiednio zasadę stosunkowego rozdzielenia kosztów, o której mowa w art. 100 k.p.c., obciążył U. V. (1) nieuiszczonymi kosztami sądowymi w tej części, w której powód wygrał sprawę, tj. co do 73 % tych kosztów (8492,41 zł x 73% = 6199,46 zł), zaś od J. V. (1) nakazał pobrać – z zasądzonego na jego rzecz w pkt I wyroku roszczenia kwotę 3 488,51 zł tytułem nieuiszczonych kosztów sądowych.
Sędzia Ewa Wiater