Wyrok z 18 lutego 2026, sygn. IV U 626/24

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 18 lutego 2026 r.

Sąd Rejonowy dla Wrocławia-Śródmieścia we Wrocławiu IV Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w następującym składzie:

Przewodniczący: Sędzia Agnieszka Motyczyńska

Protokolant: Magdalena Kubiak - Myśliwek

po rozpoznaniu w dniu 9 lutego 2026 r. we Wrocławiu na rozprawie sprawy

z odwołania L. I.

od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w E. z dnia 22.04.2024 r. znak (...) (...) (...) (...) (...)

o zasiłek chorobowy

I.  zmienia zaskarżoną decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w E. z dnia 22 kwietnia 2024 roku znak (...) (...) (...) (...) (...) w ten tylko sposób, że orzeka, iż ubezpieczona L. I. nie ma obowiązku zwrócić kwoty 6.916,80 złotych (sześć tysięcy dziewięćset szesnaście złotych i osiemdziesiąt groszy), stanowiącej sumę odsetek od nienależnie pobranego zasiłku chorobowego za okres od dnia 22 marca 2020 roku do dnia 3 września 2020 roku, liczonych od dni następujących po wypłacie świadczeń do dnia 22 kwietnia 2024 roku;

II.  w pozostałym zakresie odwołanie oddala;

III.  nieuiszczone koszty sądowe zalicza na rachunek Skarbu Państwa.

Sygnatura akt IV U 626/24

UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 22 kwietnia 2024 r., znak: (...) (...) (...) (...) (...) Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w E. na podstawie 66 ustawy z dnia 25 czerwca 1999r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (Dz. U. z 2023r., poz. 2780, z późn. zm.) i art. 84 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2023r., poz. 1230 z późn. zm.) w zw. z art. 17 i 68 ustawy o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (Dz. U. z 2023r., poz. 2780, z późn. zm.) odmówił ubezpieczonej L. I. prawa do zasiłku chorobowego za okres od 22 marca 2020r. do 3 września 2020r. i zobowiązał ją do zwrotu nienależnie pobranego zasiłku chorobowego oraz do zapłaty odsetek w łącznej kwocie 26.803,60 zł, na którą składa się należność główna w kwocie 19.886,80 zł oraz odsetki w kwocie 6.916,80 zł. W uzasadnieniu decyzji organ rentowy wskazał, że ubezpieczona w czasie zwolnień lekarskich otrzymała od płatnika składek (...) Sp. z o.o. zasiłek chorobowy z tytułu zatrudnienia, a jednocześnie wykonywała pracę w ramach umowy zlecenia u płatnika (...) Sp. z o.o. w okresie od 1 kwietnia 2020r. do 31 sierpnia 2020r. i otrzymała z tego tytułu wynagrodzenie. W tym stanie rzeczy ubezpieczona wykorzystywała zwolnienia lekarskie niezgodnie z ich przeznaczeniem, wobec czego utraciła prawo do zasiłku chorobowego za cały okres zwolnień. Wypłacony ubezpieczonej zasiłek chorobowy jest świadczeniem nienależnie pobranym i podlega zwrotowi wraz z odsetkami.

Od opisanej decyzji pismem z dnia 5 czerwca 2024 r. odwołanie wniosła ubezpieczona L. I. domagając się jej uchylenia i wydania decyzji o posiadaniu przez ubezpieczoną prawa do zasiłku chorobowego w okresie od 22 marca 2020r. do 3 września 2020r. i nieistnieniu zobowiązania do zwrotu zasiłku chorobowego za ten okres, ewentualnie o zmianę decyzji przez rozstrzygnięcie, że ubezpieczona posiada prawo do zasiłku chorobowego w okresie od 22 marca 2020r. do 3 września 2020r. i nie jest zobowiązana do zwrotu zasiłku chorobowego za ten okres. Nadto ubezpieczona domagała się zasądzenia od organu rentowego na swoją rzecz kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Uzasadniając swoje stanowisko w sprawie odwołująca się wyjaśniła, że całość zlecenia w przedmiotowym zakresie wykonywał mąż ubezpieczonej U. I., o czym wiedziała druga strona umowy tj. zleceniodawca. Nadto ubezpieczona zarzuciła organowi rentowemu błędną interpretację treści oświadczenia złożonego przez płatnika odnośnie do wykonywania pracy przez ubezpieczoną w okresie od 1 kwietnia 2020r. do 31 sierpnia 2020r., albowiem nie wynika z niego, jakoby ubezpieczona osobiście świadczyła pracę w ramach zlecenia.

W odpowiedzi na odwołanie. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział I w E. , reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika w osobie radcy prawnego, wniósł o jego oddalenie.

Organ podtrzymał swoją dotychczasową argumentację w sprawie, a nadto zaznaczył, że organ rentowy zwrócił się do płatnika (...) Sp. z o.o. o dodatkowe wyjaśnienia, zaś w trakcie postępowania wyjaśniającego wnioskodawczyni nie złożyła żadnych dokumentów i wyjaśnień.

W toku dalszego postępowania strony podtrzymały swoje dotychczasowe stanowiska.

Sąd Rejonowy ustalił następujący stan faktyczny:

Ubezpieczona L. I. była zatrudniona na podstawie umowy o pracę w (...) Sp. z o.o. z siedzibą w E. i podlegała z tego tytułu obowiązkowo ubezpieczeniom społecznym, w tym ubezpieczeniu chorobowemu.

Dowód: okoliczność bezsporna

Jednocześnie ubezpieczona na mocy umowy współpracy - usługa merchandisingowa i raportowa z dnia 23 grudnia 2019r. zawartej z (...) Sp. z o.o. sp. k. z siedzibą w U. zobowiązała się do wykonania usługi merchandisingowej i raportowej w okresie od 23 grudnia 2019r.

Stosownie do ust. 2 umowy zleceniobiorca wykonuje usługę merchandisingowa i raportową w sposób samodzielny z należytą starannością bez nadzoru i kierownictwa ze strony zleceniodawcy.

Wedle ust. 5 umowy z tytułu wykonywania usługi merchandisingowej i raportowej zleceniodawca zapłaci zleceniobiorcy wynagrodzenie brutto odpowiadające liczbie obsługiwanych klientów Zleceniodawcy, liczbie wymaganych wizyt oraz ilości wymaganych raportów, do których zobowiązany był zleceniobiorca w kwocie wskazanej w ramach indywidualnego konta zleceniobiorcy na platformie proceduralno-szkoleniowej (...) umowy płatne przez zleceniodawcę w terminie 7 dni od daty przedstawienia przez zleceniobiorcę podpisanego rachunku wraz z zestawieniem godzin wykonywania zlecenia. Podstawą wypłaty wynagrodzenia będzie zaakceptowane przez zleceniodawcę zestawienie godzin wykonywania zlecenia oraz zaakceptowany przez zleceniodawcę rachunek z wykonanych przez zleceniobiorcę czynności.

Dowód: umowa o współpracy z dn. 23.12.2019r., k. 67;

Ubezpieczona była niezdolna do pracy m.in. w następujących okresach:

- od dnia 04.02.2020r. do dnia 08.02.2020r.;

- od dnia 09.02.2020r. do dnia 29.02.2020r.;

- od dnia 01.03.2020r. do dnia 05.03.2020r.;

- od dnia 06.03.2020r. do dnia 21.03.2020r.;

- od dnia 22.03.2020r. do dnia 20.04.2020r.;

- od dnia 21.04.2020r. do dnia 20.05.2020r.;

- od dnia 21.05.2020r. do dnia 02.06.2020r.;

- od dnia 03.06.2020r. do dnia 30.06.2020r.;

- od dnia 01.07.2020r. do dnia 23.07.2020r.;

- od dnia 24.07.2020r. do dnia 13.08.2020r.;

- od dnia 14.08.2020r. do dnia 03.09.2020r.

z powodu choroby o kodzie O.26 (opieka położnicza z powodu stanów związanych głównie z ciążą).

Dowód: zestawienie zwolnień lekarskich ubezpieczonej (w aktach orzeczniczych ZUS);

dokumentacja medyczna ubezpieczonej, k. 69-71 i k. 105-114;

Zwolnienia ubezpieczonej były wystawiane także z NIP-em (...) Sp. z o.o. sp. k.

Dowód: pismo organu rentowego z dn. 22.03.2024r. (w aktach orzeczniczych ZUS);

W miesiącach kwiecień, maj, czerwiec, lipiec i sierpień 2020r. ubezpieczona zawierała z (...) Sp. z o.o. sp. k. umowy zlecenia o nr: (...), (...), (...) oraz (...), mocą których strony ustalały, że każda z umów została zawarta w wyniku zawartej wcześniej tj. w dniu 23 grudnia 2019r. umowy o współpracy i zleceniodawca wypłaci ubezpieczonej wynagrodzenie w kwocie wynikającej z rachunku do umowy zlecenia.

Ubezpieczona otrzymała następujące kwoty od (...) Sp. z o.o. sp. k.:

- za kwiecień 2020r. – 578,80 zł;

- za maj 2020r. – 578,80 zł;

- za czerwiec 2020r. – 506,45 zł;

- za lipiec 2020r. – 506,45 zł;

- za sierpień 2020r. – 519,10 zł.

Dowód: pismo (...) Sp. z o.o. sp. k., k. 43;

potwierdzenia przelewów, k. 44-48;

umowa zlecenie nr (...), k. 49;

rachunek do umowy zlecenie nr (...), k. 50;

rachunek do umowy zlecenie nr (...), k. 51;

umowa zlecenie nr (...), k. 52;

umowa zlecenie nr (...), k. 53;

rachunek do umowy zlecenie nr (...), k. 54;

umowa zlecenie nr (...), k. 55;

rachunek do umowy zlecenie nr (...), k. 56;

umowa zlecenie nr (...), k. 57, 68;

rachunek do umowy zlecenie nr (...), k. 58;

Za ww. okresy płatnik składek (...) Sp. z o.o. wypłacił ubezpieczonej zasiłek chorobowy w łącznej kwocie 19.886,80 zł.

Dowód: okoliczność bezsporna

Mąż ubezpieczonej U. I. świadczył usługi merchandisingowe w formie umowy zlecenia na rzecz (...) spółka z o.o. s.k. w U. w okresie od 1.10.20218r. do 31.03.2020r. oraz od 1.09.2020r. do 31.08.2021r.

W okresie od 1.04.2020r. do 31.08.2020r. U. I. nie zawarł umowy zlecenia z (...) spółka z o.o. s.k. w U..

Pismem z dnia 4 marca 2024r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w E. poinformował ubezpieczoną o wszczęciu z urzędu postępowania w sprawie weryfikacji uprawnień ubezpieczonej do zasiłku chorobowego za okres od 22 marca 2020r. do 3 września 2020r. w związku z osiągnięciem przez nią w tymże okresie przychodu od płatnika składek (...) Sp. z o.o.

Tego samego dnia organ rentowy zwrócił się do (...) Sp. z o.o. sp. k. o udzielenie informacji, czy ubezpieczona w okresie od 1 kwietnia 2020r. do 31 sierpnia 2020r. świadczyła pracę i otrzymywała za nią wynagrodzenie. W odpowiedzi (...) Sp. z o.o. sp. k. poinformowała, że ubezpieczona świadczyła usługi w spornym okresie, natomiast nie posiada wiedzy, czy ubezpieczona wykonywała zlecenie osobiście, ponieważ kodeks cywilny dopuszcza wykonanie usługi przez osoby trzecie. Jednocześnie zaznaczyła, że ubezpieczona otrzymała wynagrodzenie za świadczone usługi.

Dowód: pismo organu rentowego z dn. 04.03.2024r. (w aktach orzeczniczych ZUS);

pismo organu rentowego z dn. 04.03.2024r. (w aktach orzeczniczych ZUS);

pismo (...) Sp. z o.o. sp. k. z dn. 11.03.2024r. (w aktach orzeczniczych ZUS);

pismo organu rentowego z dn. 22.03.2024r. (w aktach orzeczniczych ZUS);

pismo (...) Sp. z o.o. sp. k. z dn. 02.04.2024r. (w aktach orzeczniczych ZUS);

Decyzją z dnia 22 kwietnia 2024 r., znak: (...) (...) (...).(...)-(...) Zakład Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w E. odmówił ubezpieczonej prawa do zasiłku chorobowego za okres od 22 marca 2020r. do 3 września 2020r. i zobowiązał ją do zwrotu nienależnie pobranego zasiłku chorobowego oraz do zapłaty odsetek w łącznej kwocie 26.803,60 zł, na którą składa się należność główna w kwocie 19.886,80 zł oraz odsetki w kwocie 6.916,80 zł wskazując, że ubezpieczona w czasie orzeczonej niezdolności do pracy wykonywała czynności związane z zawartą z (...) Sp. z o.o. umowy zlecenia.

Odsetki od nienależnie pobranych zasiłków chorobowych organ rentowy naliczył każdorazowo od dnia następującego po dniu wypłaty danego świadczenia do dnia wydania decyzji.

Dowód: decyzja ZUS I O/Ł z dn. 22.04.2024r. (w aktach orzeczniczych ZUS);

Sąd Rejonowy zważył, co następuje:

Odwołanie zasługiwało na uwzględnienie w niewielkiej części.

Ustalając stan faktyczny w sprawie Sąd oparł się na dowodach z dokumentów znajdujących się w aktach orzeczniczych ZUS, albowiem ich wiarygodność i autentyczność nie budziła wątpliwości stron ani Sądu.

Sąd ustalając stan faktyczny uwzględnił zeznania świadków U. I. i Ł. L. w bardzo ograniczonym zakresie. Sąd dał wiarę świadkom U. I. i Ł. L. oraz odwołującej się L. I. tylko w zakresie, w którym nie pozostawały one sprzeczne z pozostałym materiałem dowodowym, albowiem w przeważającym zakresie były one niewiarygodne i odosobnione w porównaniu z pozostałym zebranym w sprawie materiałem dowodowym. W tym miejscu wskazać należy, że U. I. jako małżonek odwołującej się miał interes w wykazaniu korzystnej dla niej wersji wydarzeń. Natomiast zeznania świadka Ł. L. , znajomej męża ubezpieczonej, są zgodne co do tego, iż mąż ubezpieczonej U. I. wykonywał dla spółki (...) spółka z o.o. s.k. czynności w ramach umowy zlecenia . Ł. L. nie była w stanie umieścić w czasie kiedy U. I. wykonywał dla (...) spółka z o.o. s.k. czynności. Nadto, Sąd nie dał wiary świadkowi, jakoby była każdorazowo informowana przez ubezpieczoną lub jej męża o tym, kto ma wykonywać pracę. Ani świadek U. I., ani sama ubezpieczona tego nie potwierdzili.

Sąd nie dał wiary twierdzeniom ubezpieczonej i jej mężowi o zagrożonej ciąży, bowiem z żadnego z przedłożonych zaświadczeń lekarskiego wystawianych przez lekarza ginekologa w okresie od kwietnia 2020r. do sierpnia 2020r. nie wynika, iż ciąża ubezpieczonej była zagrożona. Sam fakt wystawiania ubezpieczonej zwolnień lekarskich nie przesądza o problemach z ciążą.

W niniejszej sprawie bezspornym było, że ubezpieczona była niezdolna do pracy m.in. w okresach: - od dnia 22.03.2020r. do dnia 20.04.2020r., od dnia 21.04.2020r. do dnia 20.05.2020r., od dnia 21.05.2020r. do dnia 02.06.2020r., od dnia 03.06.2020r. do dnia 30.06.2020r., od dnia 01.07.2020r. do dnia 23.07.2020r., od dnia 24.07.2020r. do dnia 13.08.2020r. oraz od dnia 14.08.2020r. do dnia 03.09.2020r.

Strony pozostawały w sporze co do tego, czy w ww. okresach ubezpieczona wykonywała pracę zarobkową tj. czynności związane z prowadzeniem działalności gospodarczej.

Jak stanowi przepis art. 6 ust. 1 ustawy z 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 2780 z późn. zm.) zasiłek chorobowy przysługuje ubezpieczonemu, który stał się niezdolny do pracy z powodu choroby w czasie trwania ubezpieczenia chorobowego.

Na mocy art. 17 ust. 1 ustawy zasiłkowej ubezpieczony wykonujący w okresie orzeczonej niezdolności do pracy pracę zarobkową lub wykorzystujący zwolnienie od pracy w sposób niezgodny z celem tego zwolnienia traci prawo do zasiłku chorobowego za cały okres tego zwolnienia.

Zgodnie z utrwaloną linią orzeczniczą, którą podziela Sąd rozpoznający niniejszą sprawę, pracą w rozumieniu przepisu art. 17 ust. 1 ustawy jest praca w potocznym tego słowa znaczeniu, w tym także wykonywanie różnych czynności na podstawie różnych stosunków prawnych - stosunku pracy, stosunków o charakterze cywilnoprawnym, a także prowadzenie własnej działalności gospodarczej, samozatrudnienie (postanowienie Sądu Najwyższego z 6 czerwca 2012 r., I UK 70/12). Praca ubezpieczonego nie może mieć jedynie charakteru incydentalnego i być wymuszona okolicznościami (uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z 3.03. 2010 r., III UK 71/09). Z kolei działalność incydentalna może usprawiedliwiać zachowanie prawa do zasiłku, o ile jest w sytuacji ubezpieczonego konieczna np. ze względu na potrzebę "zachowania" przez niego działalności gospodarczej (wyrok Sądu Najwyższego 5 czerwca 2008 r., III UK 11/08 oraz z 4 kwietnia 2012 r., II UK 186/11).

Zgodnie z orzecznictwem Sądu Najwyższego sporadyczna, incydentalna lub wymuszona okolicznościami sprawy aktywność zawodowa może usprawiedliwiać zachowanie prawa do zasiłku chorobowego (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 8 czerwca 2021 r. sygn. akt I USK 146/21, postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 11 maja 2021 r. I USK 90/21). Tylko wykonywanie czynności ubocznych w stosunku do czynności realizowanych w ramach prowadzonej działalności gospodarczej, mające charakter incydentalny, wymuszony okolicznościami i niezarobkowy, może zostać uznane na gruncie art. 17 ust. 1 ustawy z 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa za nieimplikujące utratę prawa do zasiłku chorobowego (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 28 kwietnia 2021 r. sygn. akt III USK 90/21).

Sąd rozpoznający niniejszą sprawę w pełni podziela również orzecznictwo Sądu Najwyższego, zgodnie z którym nie można bezwzględnie wymagać od ubezpieczonych, aby ze względu na nieprzewidywalną (z reguły) niezdolność do pracy, całkowicie zaprzestawali wszelkich czynności, przede wszystkim dlatego, że to właśnie oni osobiście prowadzą swoją działalność, co wedle orzecznictwa ma przemawiać za możliwością wykonywania sporadycznie czynności o charakterze formalnoprawnym i niezbędnych, tak aby ubezpieczony niezdolny do pracy nie musiał likwidować działalności, zwłaszcza gdy chodzi o czynności, których nikt inny nie może wykonać. W takiej argumentacji dopuszcza się zatem swoisty "stan wyższej konieczności", którego ustawa w istocie nie reguluje (wyrok Sądu Najwyższego z 15 marca 2018 r. I UK 42/17). Nie stanowi więc takiej pracy zarobkowej, uzyskiwanie w trakcie korzystania ze zwolnienia lekarskiego dochodów, niepołączonych z osobistym świadczeniem pracy, np. podpisywanie w trakcie zwolnienia lekarskiego dokumentów finansowych, sporządzonych przez inną osobę oraz formalnoprawne tylko prowadzenie jednoosobowej działalności gospodarczej, jeśli osoba ją prowadząca jest równocześnie pracodawcą i wyłącznie w zakresie jej obowiązków leży nadzór nad działalnością firmy (wyrok Sądu Najwyższego z 4 kwietnia 2012 r., II UK 186/11).

W interpretowaniu zwrotu „praca zarobkowa” powszechnie wskazuje się, że chodzi o każdą aktywność ludzką zmierzającą do osiągnięcia zarobku, przy czym uznaje się za nią zarówno aktywność przynoszącą dochód (przynoszącą ubezpieczonemu bezpośrednią korzyść majątkową w postaci środków pieniężnych otrzymywanych wprost za jej wykonanie) lub z którą wiąże się tylko perspektywa otrzymania korzyści majątkowych, choćby nie była podjęta w celach zarobkowych, ale i aktywność podjętą w celu uzyskania zarobku (przychodu), choćby w rzeczywistości jej wykonanie przychodu nie przyniosło (por. wyroki SN: z 6.02.2008 r., II UK 10/07, LEX nr 493009, z 6.03.2007 r., II UK 132/06, LEX nr 936844, i z 11.12.2007 r., I UK 145/07, OSNP 2009/1–2, poz. 28). W orzecznictwie przyjęto także, że przypadku prowadzenia działalności pozarolniczej wykonywanie pracy polega nie tylko na wykonywaniu konkretnych robót objętych działalnością, ale również wykonywanie czynności związanych wprost z działalnością gospodarczą takich jak nadzór nad zatrudnionymi pracownikami, obsługa klientów, przyjmowanie i wydawanie materiałów, podpisywanie dokumentów (por. zob. wyroki SN: z 4.04.2012 r., II UK 186/11, LEX nr 1216851, z 5.10.2005 r., I UK 44/05, OSNP 2006/17–18, poz. 279).

Jak stanowi przepis art. 84 ust. 1 zdanie pierwsze ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz. U. z 2025 r. poz. 350) osoba, która pobrała nienależne świadczenie z ubezpieczeń społecznych, jest obowiązana do jego zwrotu, wraz z odsetkami, w wysokości i na zasadach określonych przepisami prawa cywilnego, z uwzględnieniem ust. 11.

Do dnia 18 września 2021r. za kwoty nienależnie pobranych świadczeń uważało się:

- świadczenia wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie prawa do świadczeń albo wstrzymanie ich wypłaty w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca świadczenie była pouczona o braku prawa do ich pobierania;

- świadczenia przyznane lub wypłacone na podstawie nieprawdziwych zeznań lub fałszywych dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzania w błąd organu wypłacającego świadczenia przez osobę pobierającą świadczenia (art. 84 ust. 2 pkt 1 i 2 ustawy systemowej).

W tym miejscu podkreślić trzeba, że w orzecznictwie utrwalony jest pogląd, zgodnie z którym organ rentowy może domagać się zwrotu nienależnie pobranego świadczenia tylko wówczas, gdy ubezpieczonemu można przypisać złą wolę. Obowiązek zwrotu obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze wiedząc, że mu się nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też tej osoby, która uzyskała świadczenia na podstawie nieprawdziwych zeznań lub dokumentów, albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji ubezpieczeniowej. W prawie ubezpieczeń społecznych "świadczenie nienależnie pobrane", to nie tylko "świadczenie nienależne" (obiektywnie, np. wypłacane bez podstawy prawnej), ale także "nienależnie pobrane", a więc pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Ustalenie, czy dane świadczenie zostało nienależnie pobrane, dokonuje się według stanu wiedzy uprawnionego w chwili wypłaty świadczenia, a nie z uwzględnieniem okoliczności, które nastąpiły po takiej wypłacie (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 2 października 2018 r., I UK 248/17).

W dniu 18 września 2021r. do art. 84 ust. 2 dodano pkt 3 mocą ustawy z dnia 24 czerwca 2021 r. (Dz.U.2021.1621) zmieniającej ustawę systemową, która wprowadziła trzecią kategorię świadczeń nienależnie pobranych tj. świadczenia z tytułu niezdolności do pracy spowodowanej chorobą z ubezpieczenia chorobowego lub wypadkowego, co do których stwierdzono, że w okresie ich pobierania świadczeniobiorca wykonywał w okresie orzeczonej niezdolności do pracy pracę zarobkową lub wykorzystywał zwolnienie od pracy w sposób niezgodny z celem tego zwolnienia.

Choć kwestia wykonywania pracy w okresie niezdolności do pracy pojawiła się jako nowa przesłanka uznania świadczenie za nienależnie pobrane dopiero od dnia 18 września 2021r., to nie ulega wątpliwości, że w przypadku ubezpieczonej za okresy przypadające przed datą 18 września 2021r. ziściła się przesłanka świadomego wprowadzenia organu rentowego w błąd.

W tym miejscu zgodzić się trzeba ze stanowiskiem Sądu Najwyższego wyrażonym w wyroku z 12 września 2018 r., LEX nr 2549437 i kontynuowanym w wyroku z 19.02.2021 r., I USKP 12/21, OSNP 2021, nr 12, poz. 139, że dla zastosowania art. 84 ust. 2 pkt 2 ustawy systemowej nie jest wymagane uprzednie pouczenie o możliwości utraty pobranych zasiłków z przyczyn ustawowo określonych w art. 17 ust. 1 ustawy zasiłkowej, których wystąpienia nie można z góry zakładać ani przewidzieć. W związku z tym organ rentowy nie może pouczać ubezpieczonego o wszelkich możliwych do wyobrażenia sytuacjach, które mogłyby spowodować utratę prawa do zasiłku chorobowego. Osoba, która otrzymuje zwolnienie lekarskie z powodu niezdolności do pracy, ma świadomość wynikającą z istoty tego zwolnienia, że w trakcie orzeczonej niezdolności do pracy nie powinna (i nie może) wykonywać działalności zarobkowej. Ta oczywista kwestia nie powinna wymagać specjalnego pouczenia.

Mając powyższe na uwadze Sąd uznał, że skoro w niniejszej sprawie odwołująca się przedkładała zaświadczenia o niezdolności do pracy i jednocześnie w tym samym czasie wykonywała umowy zlecenia zawarte z (...) Sp. z o.o. sp. k., to tym samym wprowadziła w błąd organ rentowy co do okoliczności warunkujących powstanie prawa do zasiłku chorobowego i dlatego ma obowiązek zwrotu nienależnie pobranego świadczenia.

Stanowisko odwołującej się w sprawie sprowadzało się do argumentacji, iż czynności wynikające z łączącej ją z (...) Sp. z o.o. sp. k. umowy w okresie spornym wykonywał za nią jej małżonek U. I.. Zleceniodawca (...) Sp. z o.o. sp. k. w piśmie skierowanym do organu rentowego wskazała, że nie posiada wiedzy, czy ubezpieczona w okresie spornym wykonywała zlecenie osobiście, ponieważ kodeks cywilny dopuszcza wykonanie usługi przez osoby trzecie.

W tym miejscu podkreślenia wymaga, że to na ubezpieczonej spoczywał ciężar wykazania okoliczności, z której wywodzi określone skutki prawne (art. 6 k.c.). W ocenie Sądu odwołująca się nie przestawiła żadnego wiarygodnego materiału dowodowego, z którego wynikałoby niezbicie, że odwołująca się w okresie niezdolności do pracy wynikającym z każdego ze zwolnień lekarskich nie wykonywała czynności związanych z umowami zawartymi z (...) Sp. z o.o. sp. k. W szczególności nie przedstawiono żadnego dowodu powiadomienia zleceniodawcy w jakiejkolwiek formie o zmianie osoby świadczącej usługi merchandisingowe i raportowe ani żadnego innego dowodu na fakt rzeczywistego wykonywania zleconych czynności przez małżonka odwołującej się. Umowy zlecenia były cyklicznie wystawiane przez zleceniodawcę na nazwisko ubezpieczonej, choć przecież – uznając twierdzenia ubezpieczonej za prawdziwe – spółka posiadała wiedzę o braku możliwości realizowania umowy o współpracy przez ubezpieczoną i mogła wystawiać stosowne dokumenty na rzecz U. I.. Co innego wynika zaś z oświadczenia spółki, która stwierdziła, że nie wie kto wykonał umowę zlecenia. Skoro zaś to U. I. miał realizować za ubezpieczoną czynności zlecane przez (...) Sp. z o.o. sp. k., to na jego nazwisko winny zostać wystawione rachunki i wpłata winna zostać zaksięgowana na jego rachunku bankowym.

W tym stanie rzeczy Sąd nie miał jakichkolwiek wątpliwości, że ubezpieczona w trakcie stwierdzonej niezdolności do pracy w spornych okresach kontynuowała osobiście wykonywanie umowy o współpracy i umów zlecenia zawartych z (...) Sp. z o.o. sp. k. Taki wniosek musiał zostać wyprowadzony ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wobec niewiarygodności zeznań odwołującej się i świadka U. I. w zakresie twierdzeń, że małżonek wyręczał odwołującą się we wszystkich tych czynnościach w spornych okresach, nie informując o tym zleceniodawcy.

Funkcją zasiłku chorobowego jest rekompensata strat w uzyskiwanych dochodach, kiedy stan zdrowia pracownika/zleceniobiorcy stanowi czasową przeszkodę w ich zdobywaniu. Odwołująca się mimo stwierdzanej niezdolności do pracy w spornych okresach nadal wykonywał czynności wynikające z wiążącej ją z (...) Sp. z o.o. sp. k. umowy o współpracy i zawartych w związku z nią umów zlecenia i osiągała z niej zyski, co prowadziło de facto do wypaczenia celu otrzymywanego zasiłku i nieuzasadnionego wzbogacenia się przez ubezpieczoną.

Kwestia zwrotu nienależnie pobranego świadczenia z ubezpieczenia chorobowego uregulowana została także w art. 66 ust. 2 ustawy zasiłkowej, zgodnie z którym w przypadku pobrania nienależnego świadczenia z winy ubezpieczonego lub wskutek okoliczności, o których mowa w art. 15-17 i art. 59 ust. 6 i 7, wypłacone kwoty podlegają potrąceniu z należnych zasiłków bieżących lub innych świadczeń z ubezpieczeń społecznych.

Przepis ten nie stanowi jednak przepisu szczególnego w stosunku do art. 84 ustawy systemowej, bowiem żaden z przepisów ustawy zasiłkowej nie reguluje odmiennie niż art. 84 ust. 2 ustawy systemowej kwestii zwrotu nienależnie pobranych świadczeń. Innymi słowy, art. 66 ust. 2 ustawy zasiłkowej nie reguluje odmiennie okoliczności przemawiających za uznaniem świadczenia za pobrane nienależnie niż czyni to art. 84 ust. 2 ustawy systemowej (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 17 stycznia 2012 r., I UK 194/11, LEX nr 1227962; z dnia 3 grudnia 2013 r., I UK 212/13, LEX nr 1641776; z dnia 19 lutego 2014 r., I UK 331/13, LEX nr 1446442).

Odnosząc powyższe regulacje i rozważania na grunt niniejszej sprawy wskazać należy, że w stanie faktycznym sprawy niewątpliwie zaistniały podstawy do uznania, iż świadczenia, które organ rentowy wypłacił odwołującej się zostały przyznane i wypłacone wskutek świadomego wprowadzenia w błąd organu wypłacającego świadczenie przez osobę pobierającą świadczenie – ubezpieczoną i tym samym podlegają one zwrotowi.

Odwołanie zasługiwało natomiast na częściowe uwzględnienie w zakresie naliczenia odsetek ustawowych od nienależnie pobranych świadczeń już od dnia następującego po dniu ich wypłaty odwołującej się do dnia doręczenia odwołującej się zaskarżonej decyzji.

W orzecznictwie wskazuje się, że odesłanie do zasad prawa cywilnego w art. 84 ust. 1 ustawy systemowej nie dotyczy określenia terminu, od którego dłużnik pobierający nienależnie świadczenie z ubezpieczenia społecznego spóźnia się z jego zwrotem. Nie jest to materia zasad prawa cywilnego, lecz prawa ubezpieczeń społecznych. Określenia terminu, od którego należą się odsetki od świadczeń z ubezpieczenia społecznego, w tym także od świadczeń podlegających zwrotowi należy poszukiwać w prawie ubezpieczeń społecznych (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 3 lutego 2010 r., I UK 210/09).

Do dnia 18 września 2021r. tj. do dnia wejścia w życie nowelizacji ustawy systemowej wprowadzającej zmiany w zakresie terminu, od którego należy naliczać odsetki ustawowe od nienależnie pobranych świadczeń, w judykaturze utrwalony był pogląd, iż żądanie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia następuje w drodze doręczenia decyzji nakazującej zwrot i dopiero w tej dacie wymagalne staje się roszczenie o zapłatę odsetek w prawnym znaczeniu wynikającym z przepisów prawa cywilnego, albowiem od tej chwili dłużnik pozostaje w opóźnieniu ze spełnieniem świadczenia głównego (art. 481 § 1 k.c.). Myśl wyrażona w orzeczeniach Sądu Najwyższego została następnie pogłębiona w licznych wyrokach sądów apelacyjnych, zajmujących się materią przedmiotowego zagadnienia. I tak też orzekł m.in. Sąd Apelacyjny we Wrocławiu w wyroku z dnia 13 października 2017 r., III AUa 700/17, w którym wskazał, że odsetki stają się wymagalne od daty doręczenia decyzji w przedmiocie obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia.

Podkreślić należy, że cytowane orzeczenie zostało wydane w odniesieniu do poprzednio obowiązującego stanu prawnego, albowiem z dniem 18 września 2021r. na podstawie art. 1 pkt 29 lit. a ustawy z dnia 24 czerwca 2021 r. (Dz.U. z 2021r., poz. 1621) zmieniającej ustawę systemową art. 84 ust. 1 ustawy systemowej został uzupełniony o zdanie: „Odsetki, z zastrzeżeniem ust. 1a, są naliczane od dnia następującego po dniu wypłaty świadczenia do dnia spłaty”.

Zaskarżona decyzja została wydana w dniu 22 kwietnia 2024 r. Jakkolwiek według stanu prawnego obowiązującego w dacie wydania zaskarżonej decyzji dopuszczalne było naliczenie odsetek ustawowych od dnia następującego po dniu wypłaty świadczenia, to jednak należy przyjąć, że zgodnie z konstytucyjną zasadą ochrony praw nabytych w omawianej sprawie właściwym byłoby zastosowanie także art. 84 ust. 1 ustawy systemowej w brzmieniu poprzednio obowiązującym.

Odwołująca się pobrała bowiem zasiłki wynikające z zaskarżonej decyzji za okresy przypadające między 22 marca 2020 r. a 3 września 2020 r. Wyżej wskazane zasiłki były jej wypłacane w 2020r., a więc częściowo w czasie, gdy nie istniał przepis wyposażający organ rentowy w prawo do naliczania odsetek ustawowych od dnia następnego po dniu wypłaty świadczenia. Fakt wprowadzenia przez ustawodawcę takiej regulacji do systemu prawnego dopiero z dniem 18 września 2021 r. pozwala stwierdzić bez wszelkich wątpliwości, iż przed tą datą nie miał zastosowania do ubezpieczonych termin wymagalności wskazany w zmienionym art. 84 ust. 1 ustawy systemowej. Dodatkowym potwierdzeniem powyższego jest powoływana wyżej linia orzecznicza, wedle której ewentualne odsetki od nienależnie pobranych świadczeń podlegały zapłacie dopiero od dnia doręczenia osobie zobowiązanej decyzji obligującej do zwrotu takiego świadczenia. Ponadto, zaznaczyć trzeba, że w przepisach intertemporalnych ustawy z dnia 24 czerwca 2021 r. nie przewidziano, aby nowo wprowadzony przepis znajdował zastosowanie do świadczeń należnych za okresy poprzedzające datę jego wejścia w życie; nie wynikało to również w sposób jednoznaczny z celu samej ustawy.

Takie stanowisko Sądu odzwierciedla konieczność ochrony bezpieczeństwa prawnego oraz zaufania obywateli, w tym odwołującego się do państwa, nakazującą, aby ustalone już prawa i obowiązki tych podmiotów nie ulegały zmianom, zwłaszcza zmianom dla nich niekorzystnym. Prawo, bowiem powinno być tak stanowione i stosowane, aby "nie stawało się (...) swoistą pułapką dla obywatela i aby mógł on układać swoje sprawy w zaufaniu, iż nie naraża się na prawne skutki, których nie mógł przewidzieć w momencie podejmowania decyzji i działań oraz w przekonaniu, iż jego działania podejmowane pod rządami obowiązującego prawa i wszelkie związane z nim następstwa" (zob.m.in. wyroki TK z: 12 grudnia 2012 r., sygn. K 1/12, OTK ZU nr 11/A/2012, poz. 134, cz. III, pkt 5.2.1; 12 maja 2015 r., sygn. P 46/13, OTK ZU nr 5/A/2015, poz. 62, cz. III, pkt 8.3). Niewątpliwie jednostka nie może racjonalnie oczekiwać, że system prawa pozostanie niezmieniony, w tym również, że dotyczące jej zmiany nie będą dla niej niekorzystne. Może natomiast żądać, aby wprowadzenie ewentualnych zmian nie następowało w sposób arbitralny, a więc nie było nieuzasadnione i zaskakujące.

Zasadne jest zatem zwolnienie ubezpieczonej od obowiązku zapłaty kwoty 6.916,80 zł stanowiących odsetki naliczone od dnia następującego po dniu wypłaty świadczenia do dnia wydania decyzji i dotyczy świadczeń wypłaconych odwołującej się przed 18 września 2021 r. tj. za cały sporny okres. Ustalając ww. kwotę Sąd oparł się w całości na treści zaskarżonej decyzji, albowiem kwoty w niej wskazane nie zostały zakwestionowane przez odwołującą się.

Mając powyższe rozważania na względzie, Sąd na podstawie art. 477 ¹⁴ § 2 k.p.c. zmienił zaskarżoną decyzję w sposób wskazany w wyroku, a mianowicie stwierdził, że odwołująca się nie ma obowiązku zwrotu odsetek w kwocie 6.916,80 zł naliczonych od nienależnie pobranego zasiłku chorobowego, o czym orzekł w punkcie I. sentencji wyroku.

W pozostałym zakresie tj. co do prawa do zasiłku chorobowego za sporny okres i zobowiązanie do zwrotu nienależnie wypłaconych kwot za te okresy Sąd oddalił odwołanie, o czym orzekł w punkcie II. sentencji wyroku.

W punkcie III. sentencji wyroku Sąd zaliczył koszty sądowe na rachunek Skarbu Państwa, gdyż zarówno odwołująca się, jak i organ rentowy byli zwolnieni z mocy ustawy od ich uiszczenia, w myśl przepisów art. 96 ust. 1 pkt. 4 i art. 98 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (tekst jednolity: z 2023 r. poz. 1144).

Z uwagi na powyższe, Sąd orzekł jak w sentencji wyroku.