Wyrok z 25 lutego 2026, sygn. III C 158/25

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 25 lutego 2026 roku

Sąd Rejonowy Szczecin – Centrum w Szczecinie Wydział III Cywilny

w składzie:

Przewodniczący: sędzia Sebastian Otto

Protokolant: Łukasz Gibas

po rozpoznaniu 28 stycznia 2026r. w C. na rozprawie

sprawy z powództwa A. C.

przeciwko R. L. (3) i P. L. (3)

o zapłatę

I.  oddala powództwo w całości,

II.  zasądza od powódki na rzecz pozwanych solidarnie kwotę 3 617 zł (trzech tysięcy sześciuset siedemnastu złotych) tytułem zwrotu kosztów procesu, wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od dnia uprawomocnienia się niniejszego orzeczenia do dnia zapłaty.

Sędzia Sebastian Otto

Sygn. akt III C 158/25

UZASADNIENIE

wyroku z 25.02.2026r.

Pozwem z dnia 30 grudnia 2024 r. A. C. wniosła o zasądzenie od pozwanych R. L. (1) i P. L. (1) solidarnie na jej rzecz kwoty 25 000 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od 21 listopada 2024 r. do dnia zapłaty oraz zasądzenie kosztów procesu.

W uzasadnieniu wskazała, że dochodzona pozwem kwota stanowi zachowek należny jej po rodzicach – Ł. L. (1) oraz A. L. (1), którzy na podstawie testamentów z 22 marca 1994 r. do całości spadku po nich powołali dwóch spadkobierców, tj. syna R. L. (1) oraz P. L. (1). Nadto powódka wskazała, że w dniu 27 lutego 2024 r. zawarła z rodzicami umowę zrzeczenia się dziedziczenia w formie aktu notarialnego, bowiem przekonana była, że jej rodzice nie posiadają żadnego majątku. W dniu 5 czerwca 2024 r. powódka powołując się na błąd złożyła oświadczenie o uchyleniu się od skutków prawnych oświadczenia w postaci zawartej umowy o zrzeczenie się dziedziczenia. A. C. zaznaczyła, że niniejszym pozwem dochodzi kwoty 25 000 zł, bowiem w jej ocenie kwota ta stanowi połowę udziału spadkowego, jaki przypadłby jej, gdyby została powołana do spadkobrania.

W odpowiedzi na pozew z 30 kwietnia 2025 r. R. L. (1) i P. L. (1) wnieśli o oddalenie powództwa w całości oraz o zasądzenie od powódki na rzecz pozwanych kosztów postępowania.

W uzasadnieniu pozwani przyznali, że na mocy postanowienia Sądu Rejonowego Szczecin-Centrum w Szczecinie z 10 lutego 2025 r. wydanego w sprawie I Ns 329/24 nabyli w całości na podstawie testamentu spadek po zmarłych Ł. i A. L. (1). Zaprzeczyli oni, jakoby powódka miała nie mieć świadomości o sytuacji materialnej spadkodawców, w tym, aby posiadali oni lokal mieszkalny położony w C. przy alei (...). Jednocześnie pozwani zaznaczyli, że w dacie zawarcia przez powódkę ze swoimi rodzicami umowy o zrzeczenie się dziedziczenia, spadkodawcy dokonali już darowizny należącego do nich lokalu na rzecz wnuczki. Zawarcie umowy o zrzeczenie się dziedziczenia, było konsekwencją dokonanej darowizny i woli uregulowania przez spadkodawców i ich dzieci, spraw spadkowych za życia spadkodawców

Ustalenia faktyczne.

Ł. L. (1) zmarł 22 lutego 2024 r., zaś w dniu 23 marca 2024 r. zmarła jego żona – A. L. (1). Spadkodawcy pozostawili po sobie troje dzieci – R. L. (1), Ł. L. (2) oraz A. C. z domu L..

Dowód:

- akt zgonu A. L. (3) k. 9

- akt zgonu Ł. L. (1) l. 10

- akt urodzenia A. C. k. 11

- akt urodzenia Ł. L. (2) k. 12

- akt urodzenia R. L. (1) k. 13

Umową z dnia 12 grudnia 2012 r. sporządzoną w formie aktu notarialnego przed notariuszem V. P. (Rep. A. (...)) A. L. (1) i Ł. L. (1) darowali wnuczce N. L. (1) (obecnie L.) należący do nich lokal mieszkalny położony w C. przy alei (...) o powierzchni użytkowej 46,80 m2 oraz lokal niemieszkalny – garaż położony w C. przy ul(...), o powierzchni 14,04 m2. Nadto N. L. (1) ustanowiła na rzecz dziadków nieodpłatną, dożywotnią służebność osobistą polegającą na prawie korzystania z ww. mieszkania.

Dowód:

- umowa darowizny wraz z ustanowieniem służebności osobistej k. 37-40

Umową z 27 lutego 2014 r. zawartą w formie aktu notarialnego F.. A. (...), sporządzoną przed notariuszem Ł. P., A. C. oświadczyła, że zrzeka się dziedziczenia po matce A. L. (1) oraz ojcu Ł. L. (1). Jednoczenie stawająca została pouczona, że skutki umowy obejmują zstępnych stawającej oraz o treści art. 1050 kc, zgodnie z którym zrzeczenie się dziedziczenia może być uchylone tylko umową zawartą pomiędzy stawającą a spadkodawcami.

Dowód:

- umowa zrzeczenia się dziedziczenia F.. A. (...) k. 20

Testamentem notarialnym z dnia 22 marca 1994 r. sporządzonym przed notariuszem G. Z. (rep. A. (...)) Ł. L. (1) powołał do całości spadku jako jedynych spadkobierców synową P. L. (1), córkę N. i N. oraz syna R. L. (1) na ich wspólność ustawową małżeńską

Testamentem notarialnym z dnia 22 marca 1994 r. sporządzonym przed notariuszem G. Z. (rep. A. (...)) A. L. (1) powołała do całości spadku jako jedynych spadkobierców synową P. L. (1), córkę N. i N. oraz syna R. L. (1) .

Dowód:

- akt małżeństwa P. L. (1) i R. L. (1) k. 15

- testament notarialny F.. A. (...) k. 18

- testament notarialny F.. A. (...) k. 19

Pismem z 5 czerwca 2024 r. A. C. wskazała, że uchyla się od skutków prawnych oświadczenia woli, w postaci umowy zrzeczenia się dziedziczenia z dnia 27 lutego 2014 r., zawartej w formie aktu notarialnego przed notariuszem Ł.. O treści ww. oświadczenia A. C. poinformowała Ł. L. (2), R. L. (1) oraz P. L. (1)

Pismami z 5 listopada 2024 r. A. C. wezwała R. L. (1) oraz P. L. (1) do zapłaty na jej rzecz kwoty 10 000 zł tytułem zachowku po zmarłych Ł. L. (1) i A. L. (1).

Dowód:

- oświadczenie k. 21

- pismo z 13 czerwca 2024 r. wraz z potwierdzeniem nadania k. 22-25, 26-30

- wezwanie do zapłaty k. 30-31, 32-36

Postanowieniem Sądu Rejonowego Szczecin-Centrum w Szczecinie z 10 lutego 2025 r. sygn. I Ns 329/24 stwierdzono, że:

- spadek po Ł. L. (1), na podstawie testamentu notarialnego z 22 marca 1994 r. sporządzonego przed notariuszem G. Z. (repertorium A (...)94), nabyli: żona syna P. L. (2) oraz syn R. L. (1) – oboje do majątku wspólnego, każde z dobrodziejstwem inwentarza;

- spadek po A. L. (1), na podstawie testamentu notarialnego z 22 marca 1994 r. sporządzonego przed notariuszem G. Z. (repertorium A (...)), nabyli: żona syna P. L. (2) oraz syn R. L. (1) – oboje do majątku wspólnego, każde z dobrodziejstwem inwentarza.

Dowód:

- postanowienie z 10 lutego 2025 r. w sprawie sygn. akt I Ns 329/24 wraz z uzasadnieniem k. 68-73

- pismo k. 79

Przed śmiercią spadkodawcy mieli dobrą sytuację finansową, nie posiadali żadnego zadłużenia. Ł. L. (1) uzyskiwał emeryturę w wysokości pond 5.000 zł (wraz z dodatkiem sybirackim), zaś jego żona uzyskiwała emeryturę w wysokości ok. 1.500 zł. Spadkodawcy utrzymywali się samodzielnie, nie potrzebowali pomocy rodziny. W ostatnich latach życia posiadane przez siebie środki wydatkowali na bieżące życie. Po tym, jak A. L. (1) przeszła udar, stała się ona osobą leżącą w związku z czym zaczęto korzystać z pomocy opiekunki, ponosząc z tego tytułu koszt w wysokości ok. 4500 zł miesięcznie. Początkowo kwotę tę pokrywali spadkodawcy, jednak później zaczęli im pomagać synowie - Ł. L. (2) i R. L. (1). Celem zapłaty za opiekę, spadkodawcy sprzedali należący do nich samochód.

W trakcie życia spadkodawcy starali się wspierać finansowo swoje dzieci, mi. A. i Ł. założyli książeczkę mieszkaniową, celem wykupu mieszkania, zaś R. przepisano działkę rolną i obiecano, że przepisane mu zostanie mieszkanie przy alei (...). Ostatecznie, wobec tego, że R. sam zakupił inne mieszkanie, nieruchomość spadkodawców darowana została ich najstarszej wnuczce – N.. Nadto, spadkodawcy przelewali na rzecz dzieci i wnuków drobne kwoty. Pod koniec życia spadkodawców na rzecz powódki przepisane zostało prawo do działki (...) na osiedlu (...).

Dowód:

- zeznania świadka N. L. (2) k. 130

- zeznania świadka A. L. (2) k. 130

- przesłuchanie R. L. (1) k. 213

- przesłuchanie P. L. (1) k. 213

- przesłuchanie A. C. k. 213

- historia rachunku k. 80-91, 135-208

Rozważania.

W ocenie sądu, powództwo o zachowek nie podlegało uwzględnieniu.

Zgodnie z art. 991 § 1 i 2 k.p.c. zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni - dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach - połowa wartości tego udziału (zachowek). Jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku bądź w postaci uczynionej przez spadkodawcę darowizny, bądź w postaci powołania do spadku, bądź w postaci zapisu, przysługuje mu przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia.

W niniejszej sprawie bezsporne jest, iż powódka A. C. jako córka spadkodawców, byłaby powołana do spadku z ustawy łącznie z braćmi. Należy jednak zauważyć, że na podstawie testamentów notarialnych sporządzonych zarówno przez Ł. L. (3) jak i jego żonę A. L. (4), do całości spadku po ww. powołano R. L. (2) oraz jego żonę P., co zostało stwierdzone postanowieniem Sądu Rejonowego Szczecin-Centrum w Szczecinie z dnia 10 lutego 2025 r. w sprawie I Ns 329/24. Na gruncie postępowania o stwierdzenie nabycia spadku, powódka nie kwestionowała w żadnym zakresie ważności sporządzonych przez rodziców testamentów. Tym samym, co do zasady, roszczenie powódki ma oparcie w obowiązujących przepisach prawa.

Zgodnie z Art. 1048 § 1 kc, spadkobierca ustawowy może przez umowę z przyszłym spadkodawcą zrzec się dziedziczenia po nim. Umowa taka powinna być zawarta w formie aktu notarialnego. Zauważyć należy, że zrzeczenie się dziedziczenia jest jedyną umową, która umożliwia spadkodawcy wpływanie na porządek dziedziczenia, który następuje po jego śmierci. Umożliwia też pozbawienie określonych osób w drodze umownej prawa do zachowku. Spadkodawca może też w ten sposób doprowadzić do nabycia spadku przez jedną osobę z kręgu swoich spadkobierców ustawowych lub osobę wskazaną w testamencie, z wykluczeniem innych potencjalnych spadkobierców i powstania sytuacji istnienia współwłasności majątku po spadkodawcy albo sytuacji, w której przeciwko spadkobiercy kierowane są roszczenia o zachowek (zob. też M. Pazdan, w: (...) PrPryw, t. 10, 2015, s. 1136-1137, Nb 7). Tym samym, skutkiem prawnym zawarcia umowy jest wykluczenie z dziedziczenia ustawowego zrzekającego się i jego zstępnych, tak jakby nie dożyli otwarcia spadku (art. 1049 § 2), co pociąga za sobą także utratę prawa do zachowku.

Na gruncie przytoczonej wyżej regulacji zauważyć należy, że umową z 27 lutego 2014 r. zawartą w formie aktu notarialnego Rep. A. (...), sporządzoną przed notariuszem Ł. P., A. C. oświadczyła, że zrzeka się dziedziczenia po matce A. L. (1) oraz ojcu Ł. L. (1). Tym niemniej, powódka uzasadniając przedmiotowy pozew podniosła, że w dniu 5 czerwca 2024 r. uchyliła się od skutków prawnych oświadczenia woli w postaci ww. umowy o zrzeczenie się dziedziczenia. Powódka w treści pozwu powoływała się na okoliczność, że w jej ocenie rodzice podstępnie nakłonili ją do zawarcia umowy, bowiem ich celem było przekazanie całego majątku synowi R. L. (1), z pominięciem pozostałych dzieci. Zaznaczyła ponadto, że nie zdawała sobie sprawy z sytuacji majątkowej rodziców, bowiem podczas spotkań rodzinnych, spadkodawcy informowali ją, że posiadają zadłużenie, którego nie są w stanie spłacić. W oświadczeniu z dnia 5 czerwca 2024 r. zatytułowanym „uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia woli” powódka wskazała zaś, że gdy podpisywała umowę o zrzeczenie się dziedziczenia nie widziała o tym, że jej rodzice mają majątek, który chcą przepisać wnuczce. Zaznaczyła, że nigdy nie znała sytuacji majątkowej jej rodziców i im ufała.

Tym samym, mimo, że powódka dochodzi swojego roszczenia z tytułu prawa do zachowku, to jednak w okolicznościach sprawy kluczowym było zagadnienie oceny pod kątem ważności jej oświadczenia z dnia 27 lutego 2014 r., w którym dokonała zrzeczenia się dziedziczenia i czy istotnie zaszły okoliczności uzasadniające z jej strony uchylenie się od jego skutków, a w szczególności to czy podejmując tej treści oświadczenie woli działała pod wpływem błędu. Dopiero pozytywny wynik tych ustaleń otworzyłby jej drogę do domagania się zasądzenia kwoty opowiadającej wysokości zachowku po zmarłych rodzicach.

Powódka zakwestionowała ważność dokonanej czynności prawnej zrzeczenia się dziedziczenia powołując się na zaistniałą wadę jej oświadczenia woli w postaci błędu. Błąd ten miał polegać na przyjęciu, że gdyby powódka miała świadomość realnej sytuacji finansowej rodziców i woli zapisania głównego składnika ich majątku na rzecz wnuczki, nie zgodziłaby się na zawarcie przed notariuszem umowy zrzeczenia się dziedziczenia po rodzicach.

W ocenie Sądu powódka w żaden sposób nie udowodniła okoliczności, jakoby zawierając ze spadkodawcami umowę o zrzeczeniu się dziedziczenia działała pod wpływem błędu.

Podkreślić tu należy, iż rozkład ciężaru dowodu kształtuje się według ogólnych reguł dowodzenia wynikających z art. 6 k.c. i art. 232 k.p.c. Zgodnie z art. 6 k.c. ciężar udowodnienia faktu spoczywa na osobie, która z faktu tego wywodzi skutki prawne. Przepis ten formułuje podstawową regułę rozkładu ciężaru dowodu w sporze cywilnoprawnym, wskazując przede wszystkim, kogo obciążają skutki niepowodzenia procesu dowodzenia. W świetle wynikającej z tego przepisu reguły za prawdziwe mogą być w procesie cywilnym przyjęte jedynie te fakty, które zostały udowodnione przez stronę obciążoną ciężarem ich dowodzenia, zaś pominięte powinny zostać te fakty, które przez stronę obciążoną obowiązkiem dowodzenia nie zostały w sposób należyty wykazane.

Materialnoprawną zasadę rozkładu ciężaru dowodu (art. 6 k.c.) uzupełniają reguły procesowe (w szczególności art. 3 § 1 k.p.c. oraz art. 232 k.p.c.) nakazujące stronom przejawiać aktywność w celu wykazania wszystkich istotnych okoliczności i faktów, z których wywodzą skutki prawne, w szczególności wskazywać dowody. Obowiązek przedstawiania dowodów odnosi się zarówno do przesłanek dotyczących samej zasadności dochodzonego roszczenia, jak i jego wysokości. Niedochowanie powyższych obowiązków skutkuje ryzykiem przegrania procesu przez stronę, którą obciążał ciężar wykazania okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy.

Zdaniem sądu nie sposób uznać, że powódka 27 lutego 2014 r. nie zdawała sobie sprawy z sytuacji majątkowej swoich rodziców, a tym samym mając jej pełny ogląd – nie zgodziłaby się na podpisanie przedmiotowej umowy. Zauważyć bowiem należy, że z zeznań zarówno stron, jak i przesłuchanych w sprawie świadków wynika, że relacje panujące w rodzinie stron w okresie, kiedy żyli spadkodawcy były co najmniej poprawne, zaś rodzice informowali swoje dzieci o swoich finansach. Całkowicie nietrafiony jest zarzut powódki, jakoby nie miała świadomości, że w skład majątku po rodzicach wchodzi mieszkanie znajdujące się w C. przy al. (...). Zaznaczyć bowiem należy, że nieruchomość ta stanowiła dom rodzinny powódki, zaś ona sama, jako osoba żyjąca ze swoimi rodzicami w bliskich relacjach niewątpliwie miała ona świadomość tego, jakie składniki wchodzą w skład ich majątku. Na tym tle całkowicie nieracjonalne są twierdzenia powódki, jakoby znajdując w szufladzie umowę darowizny nieruchomości na rzecz córki R. L. (1), i nie mając rzekomo świadomości, jakoby nieruchomość ta należała do majątku rodziców, nie skonfrontowała informacji o darowiźnie z własnymi rodzicami, tak aby chociażby upewnić się, jaka byłaby jej sytuacja w przypadku śmierci spadkodawców. Tym samym uznać należy, że wbrew twierdzeniom powódka w żaden sposób nie wykazała, jakoby spadkodawcy mieli zapewniać ją o swojej złej sytuacji majątkowej oraz o posiadanych długach, co w ostateczności miało spowodować, że zawarła ona ze spadkodawcami umowę zrzeczenia się dziedziczenia. Jednocześnie należy zauważyć, że powódka, w trakcie podpisywania z rodzicami umowy o zrzeczeniu się dziedziczenia została poinformowana o skutkach tej czynności, co zostało potwierdzone w treści sporządzonego aktu notarialnego. Nie sposób tym samym uznać, że A. C., mając świadomość konsekwencji, jakie niesie ze sobą podpisanie umowy takiej treści, mając wątpliwości co do zasadności tej czynności, w żaden sposób, przez tyle lat nie skonfrontowała swoich obaw z własnymi rodzicami.

Jednocześnie za zasadne należy uznać twierdzenie strony powodowej, jakoby złożone przez powódkę oświadczenie, złożone zostało przez nią po upływie terminu. Zgodnie bowiem z art. 88 § 1 i 2 kc, uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia woli, które zostało złożone innej osobie pod wpływem błędu lub groźby, następuje przez oświadczenie złożone tej osobie na piśmie (§ 1) Uprawnienie do uchylenia się wygasa: w razie błędu - z upływem roku od jego wykrycia (§2). Tym samym skoro powódka wskazywała, że jej błąd polegał na tym, że nie miała ona świadomości sytuacji majątkowej swoich rodziców, to niewątpliwie błąd ten został wykryty co najmniej w 2021 r., kiedy to znaleźć miała w szufladzie w mieszkaniu rodziców akt notarialny, którym spadkodawcy darowali na rzecz wnuczki należące do nich mieszkanie. Pozew zaś w przedmiotowej sprawie został zaś złożony dopiero w styczniu 2025 r.

Tym samym uznać należy, że A. C. zawarła ze spadkobiercami Ł. L. (1) i A. L. (5) ważną umowę zrzeczenia się dziedziczenia.

Zrzeczenie się dziedziczenia jest jedyną umową, która umożliwia spadkodawcy wpływanie na porządek dziedziczenia (choć jedynie ustawowego), który następuje po jego śmierci. Umożliwia też pozbawienie określonych osób w drodze umownej prawa do zachowku. W ten sposób przykładowo osoby, które otrzymały określone przysporzenia majątkowe za życia spadkodawcy, mogą zostać wyłączone od dziedziczenia w drodze umownej, co doprowadzić może do nabycia spadku przez inne osoby wskazane przez spadkodawcę (por. A. Malinowski, Umowa o zrzeczenie się dziedziczenia, s. 35; T., Prawo spadkowe, 1990, s. 80; T. S., Umowa zrzeczenia się dziedziczenia, s. 241-245; tenże, Zrzeczenie się dziedziczenia, s. 3-6; A. Doliwa, w: (...) PrPryw, t. 10, 2009, s. 925, Nb 15).

Tym samym, skoro powódkę łączyła ze spadkodawcami ważna umowa o zrzeczenie się dziedziczenia po nich, która prowadziła do tego, że była ona traktowana tak, jakby nie dożyła otwarcia spadku – powództwo A. C. o zachowek należało oddalić w całości, o czym orzeczono w pkt I wyroku.

O kosztach procesu rozstrzygnięto zgodnie z zasadą odpowiedzialności za wynik procesu w oparciu o art. 98 § 1 i § 3 k.p.c. w zw. z art. 100 k.p.c. zasądzając od powódki na rzecz pozwanych kwotę 3 617 zł tytułem zwrotu kosztów, na które złożył się poniesiony przez pozwanych koszt wynagrodzenia pełnomocnika ustalony w oparciu o § 2 pkt 5 Rozporządzenia z dnia 22 października 2015 roku w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz 17 zł opłaty skarbowej.