Wyrok z 10 listopada 2022, sygn. I C 92/20
Pokaż pozostałe podstawy prawne (3)
Sygn. akt:I C 92/20
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 10 listopada 2022 roku
Sąd Okręgowy w Gliwicach I Wydział Cywilny
w składzie:
|
Przewodniczący: |
SSO Tadeusz Trojanowski |
|
Protokolant: |
Tomasz Chmiel |
po rozpoznaniu w dniu 10 listopada 2022 roku w Gliwicach
sprawy z powództwa D. G., A. G.
przeciwko (...) z siedzibą w G.
o zasądzenie i ustalenie ewentualnie o ustalenie
1. zasądza od pozwanego na rzecz powodów kwotę 3.063,60 (trzy tysiące sześćdziesiąt trzy 60/100) złotych z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 19 czerwca 2022 roku do dnia zapłaty;
2. w pozostałej części oddala powództwo główne;
3. ustala, że postanowienia umowy kredytu nr (...) sporządzonej 2 lipca 2008 roku, a zawartej 4 lipca 2008 roku zawarte w:
- § 17 ust. 2 obejmujące sformułowanie „minus marża banku”
- § 17 ust. 3 obejmujące sformułowanie „plus marża banku”
- § 17 ust. 4 obejmujące sformułowanie „skorygowane o marżę kupna sprzedaży (...)”
nie wiążą powodów;
4. w pozostałej części oddala powództwo ewentualne;
5. odstępuje od obciążenia powodów kosztami postępowania.
SSO Tadeusz Trojanowski
I C 92/20
UZASADNIENIE
Powodowie D. G. i A. G. wnieśli ostatecznie ( modyfikacja k. 799) o zasądzenie od (...) z siedzibą w G. solidarnie ( lub łącznie) na ich rzecz kwoty 132.071,31 PLN wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od wskazanych dat; nadto wnieśli o ustalenie nieważności umowy kredytu nr (...) sporządzonej 2 lipca 2008 roku a zawartej 4 lipca 2008 roku.
W ramach powództwa ewentualnego powodowie wnieśli o ustalenie bezskuteczności częściowej powołanej wyżej umowy kredytu w zakresie klauzul indeksacyjnych zawartych w § 1 ust. 1, § 7 ust. 2, § 10 ust. 6 oraz § 17 umowy.
Na uzasadnienie żądania podali, że zawarta umowa z uwagi na zawarte w niej klauzule abuzywne , które w całości odnosiły się do zastosowania własnych, dowolnie ustalonych kursów walut uniemożliwiających określenie świadczenia głównego, jest nieważna. Wskazali ponadto na brak rzetelnej informacji ze strony banku, która powinna być powodom udzielona przy zawarciu umowy, a także na zawarcie umowy na ustalonym przez bank wzorcu umowy zawierającym niedozwolone postanowienia umowne powodujące nieusprawiedliwioną dysproporcję praw i obowiązków wynikających z umowy na niekorzyść konsumentów .
Pozwany wniósł o oddalenie powództwa w całości. Zaprzeczył aby umowa zawierała klauzule niedozwolone lub aby była nieważna. Zaprzeczył również aby naruszył spoczywający na nim obowiązek informacyjny i aby miał możliwość dowolnego kształtowania wysokości kursów waluty, a umowa była sprzeczna z dobrymi obyczajami oraz zasadami współżycia społecznego. Zaprzeczył także aby powodowie nie zostali należycie poinformowani o zasadach funkcjonowania kredytu i związanym z nimi ryzykiem, ani aby nie mieli wpływu na wybór rodzaju kredytu i treść umowy. Ponadto podniósł zarzut przedawnienia roszczenia o zwrot zapłaconych rat udzielonego kredytu, jako roszczenia okresowego. Wreszcie podniósł, że powodowie nie mają interesu prawnego w ustaleniu nieważności umowy (odpowiedź na pozew k.108 i nast., zarzut przedawnienia k. 209).
Sąd ustalił co następuje:
Powodowie poszukiwali środków na sfinansowanie części kosztów budowy domu. Umowa była w procedowana z pośrednikiem , który przyjeżdżał do mieszkania rodziców powoda, tych organizacyjnych spotkań było dwa lub trzy. Ostatecznie powodowie trafili do pozwanego banku, gdzie po przedstawieniu celu kredytu i dochodów uzyskali informację, że mogą otrzymać oczekiwany kredyt powiązany z CHF. Przed podpisaniem umowy w siedzibie banku powodowie byli na jednym spotkaniu z pracownikiem banku. Przed podpisaniem umowy powodowie nie interesowali się możliwością negocjowania warunków umowy . Powodowie zostali poinformowani o przeliczaniu zobowiązań na CHF, naliczaniu marży, sposobie spłaty i ustalania wysokości rat.
Postanowienia dotyczące sposobu indeksacji i zastosowanych do niej kursów waluty, a także postanowienia dotyczące wypłaty (uruchomienia) kredytu i sposobu jego spłaty nie były uzgadniane indywidualnie. Na spotkaniu w banku w celu podpisania umowy powodowie pobieżnie zapoznali się z jej postanowieniami (mimo, że nie byli ponaglani), w tym momencie wydawało im się, że wszystkie postanowienia umowy są dla nich zrozumiałe i nie zadawali pytań. Przed podpisaniem umowy powodowie nie interesowali się, czy będzie istniała możliwość spłaty rat kredytu w CHF (zeznania powodów na rozprawie w dniu 10.11.2022 roku k.806 i nast.).
30 maja 2008 roku powodowie złożyli w (...) wniosek o udzielenie kredytu w wysokości 138.000 zł. Jako walutę kredytu zaznaczono na wniosku CHF. Przed podpisaniem umowy, w dniu składania wniosku, powodowie oświadczyli, że została im przedstawiona oferta kredytu hipotecznego (...) w złotych polskich, oraz że wybrali kredyt w walucie obcej, będąc uprzednio poinformowani o ryzykach związanych z zaciągnięciem kredytu hipotecznego w walucie obcej. Oświadczyli także, że zostali poinformowani przez (...) Bank o ryzyku stopy procentowej w przypadku kredytów o zmiennej stopie referencyjnej (wniosek k.229, oświadczenia k. 232,233).
Następnie w dniu 4 lipca 2008 roku powodowie zawarli z (...) z siedzibą w G. Umowę (...) Nr (...) (k.235 i nast.), na mocy której bank zobowiązał się udzielić Kredytobiorcy kredytu w kwocie 167.259,50 PLN, indeksowanego kursem CHF, a kredytobiorca - do wykorzystania kredytu zgodnie z postanowieniami Umowy, zwrotu kwoty wykorzystanego kredytu wraz z odsetkami, w terminach oznaczonych w Umowie oraz zapłaty Bankowi prowizji, opłat i innych należności wynikających z Umowy. Na kwotę kredytu składa się: kwota pozostawiona do dyspozycji Kredytobiorcy w wysokości 160.000 PLN przeznaczona na realizację celu określonego w ust. 2; koszty z tytułu opłaty sądowej należnej za wpis hipoteki, opisanej w § 12 ust. 1, w wysokości 200 PLN; koszty z tytułu ubezpieczenia od ryzyka utraty pracy, opisanego w § 13, w wysokości 3.600,50 PLN; prowizja wysokości 3209,00 PLN; opłata z tytułu wyceny nieruchomości w wysokości 250 PLN.
W dniu wypłaty saldo jest wyrażane w walucie do której indeksowany jest Kredyt według kursu kupna waluty, do której indeksowany jest Kredyt, podanego w Tabeli kursów kupna/sprzedaży dla kredytów hipotecznych udzielanych przez (...) opisanej szczegółowo w § 17, następnie saldo walutowe przeliczane jest dziennie na złote polskie według kursu sprzedaży waluty do której indeksowany jest Kredyt, podanego w Tabeli kursów kupna/sprzedaży dla kredytów hipotecznych udzielanych przez (...), opisanej szczegółowo w § 17 (§ 1 ust.1 umowy). Zgodnie z § 1 ust. 2 umowy kredyt przeznaczony jest na pokrycie części kosztów zakupu nieruchomości. Spłata kredyt wraz z odsetkami nastąpi w 360 równych ratach kapitałowo – odsetkowych na zasadach określonych w § 10 (§ 1 ust.5 umowy, k.235v). W dniu sporządzenia umowy kredytu oprocentowanie wynosiło 5,15 % w stosunku rocznym (§ 2 umowy). Wypłata kredytu następowała po spełnieniu warunków § 4 umowy. Wypłata wskazanej we Wniosku o Wypłatę kwoty Kredytu będzie dokonana przelewem na wskazany/e w tym wniosku rachunek/rachunki bankowy/bankowe prowadzony/prowadzone w banku krajowym. Za prawidłowe wskazanie tego rachunku bankowego odpowiedzialność ponosi wyłącznie Kredytobiorca. Dzień dokonania takiego przelewu będzie uważany za dzień wypłaty wykorzystanego Kredytu. Każdorazowo wypłacona kwota złotych polskich zostanie przeliczona na walutę do której indeksowany jest Kredyt według kursu kupna waluty Kredytu podanego w tabeli kursów kupna/sprzedaży dl kredytów hipotecznych udzielanych przez (...) bank S.A. obowiązującego w dniu dokonania wypłaty przez Bank (§ 7 ust.2 Umowy).
Rozliczenie każdej wpłaty dokonanej przez Kredytobiorcę będzie następować z datą wpływu środków do banku, według kursu sprzedaży waluty, do której jest indeksowany Kredyt, podanego w tabeli kursów kupna/sprzedaży dla kredytów hipotecznych udzielanych przez (...) obowiązującego w dniu wpływu środków do Banku. W przypadku dokonania nadpłaty o ile Kredytobiorca nie złoży wniosku o dokonanie zmiany wysokości Raty, okres kredytowania ulega odpowiedniemu skróceniu, z zastrzeżeniem, że w przypadku zmiany oprocentowania zostaje przywrócony pierwotny okres kredytowania określony w § 1 (§ 10 ust. 6 umowy). W § 11 umowy powodowie oświadczyli, że postanowienia przedmiotowej umowy zostały z nimi indywidulanie uzgodnione (§ 11 ust.3). nadto oświadczyli, ze znane jest im ryzyko występujące przy kredytach indeksowanych kursem waluty obcej, wynikające ze zmiany kursu waluty obcej, do której jest indeksowany kredyt, w stosunku do złotych polskich. Oświadczyli ponadto, ze zostali poinformowani, że w przypadku wzrostu kursu waluty indeksacji Kredytu w stosunku do złotych polskich, nastąpi odpowiedni wzrost ich zadłużenia w złotych polskich wobec Banku z tytułu zaciągniętego Kredytu oraz wzrost wysokości raty Kredytu wyrażonej w złotych polskich, co może spowodować, że ustanowione prawne zabezpieczenie stanie się niewystarczające , a zdolność Kredytobiorcy do obsługi zadłużenia ulegnie pogorszeniu (§ 11 ust. 6 umowy).
W § 17 umowy zawarto zasady stosowania kursów w Tabeli kursów kupna/sprzedaży dla kredytów hipotecznych udzielanych przez (...) według której kursy kupna określa się jako średnie kursy złotego do danych walut ogłoszone w tabeli kursów średnich NBP minus marża kupna (§ 17 ust. 2). Z kolei kursy sprzedaży określa się jako średnie kursy złotego do danych walut ogłoszone w tabeli kursów średnich NBP plus marża sprzedaży (§ 17 ust. 3). Do wyliczenia kursów kupna/sprzedaży dla kredytów hipotecznych udzielanych przez (...) stosuje się kursy złotego do danych walut ogłoszone w tabeli kursów średnich NBP w danym dniu roboczym skorygowane o marże kupna sprzedaży (...). (§ 17 ust.4).
Pismem z 17 .06. 2019 roku (k.62 i nast.) powodowie złożyli reklamację, a pismem z 12.12.2019 r. wezwali pozwany Bank do zapłaty wskazanych kwot.
Kredyt został powodom wypłacony w trzech transzach: w dniu 11.07. 2008 roku w kwocie 70 523,30 CHF (w przeliczeniu na PLN 137 999,99); w dniu 11.07. 2008 roku 10.220,77 CHF (w przeliczeniu na PLN 20.000); w dniu 11.07.2022 roku w kwocie 1022,08 CHF (w przeliczeniu na PLN 2000,01- k.713.).
Wartość różnicy pomiędzy świadczeniem spełnionym przez powodów w okresie od 07.08.2008 roku do 12.08.2019 roku a świadczeniem należnym przy założeniu, że świadczenia obu stron podlegały przeliczeniu do franka szwajcarskiego wyłącznie na podstawie średniego kursu NBP bez uwzględnienia marży banku wynosi: 3.063,61 PLN (opinia k.709-720.).
Ustaleń w zakresie przedstawionego powyżej stanu faktycznego, przyjętego za podstawę do przeprowadzonych w dalszej części rozważań prawnych, Sąd dokonał w oparciu o powołane wyżej dokumenty w powiązaniu z przesłuchaniem powodów. Sąd w oparciu o przepis art. 235 2 k.p.c. pominął dowód w części wniosków stron o dowód z opinii biegłego, albowiem okoliczności na jakie miały być przeprowadzone zgodnie ze sformułowaną tezą dowodową nie miały znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy. Pisemne zeznania świadków E. C. (k.438 i n) oraz I. W. (k.422i n.) okazały się nieprzydatne dla ustaleń faktycznych w sprawie o tyle, że osoby te nie były w stanie odnieść się do konkretnych okoliczności sprawy, a ich zeznania nie wniosły żadnych istotnych danych co do okoliczności zawarcia tej konkretnej umowy. Przydatne były zeznania świadka T. E. (k. 386 in, k. 674 i n. chociaż świadek ten nie pamiętał powodów, a jedynie – jako prowadzący agencję pośrednictwa- naświetlił praktykę wypełniania wniosków o kredyt bankowy.
Co do przesłuchania powodów – z uwagi na występujące sprzeczności i niespójności, jak i powoływanie się na niepamięć, sąd uznał je za wiarygodne jedynie w części, jaka znajduje poparcie w pozostałym materiale dowodowym. Wiedza o zmienności kursów waluty jest w polskich realiach rynkowych wiedzą powszechną, a z zeznań kredytobiorców wynika, iż wiedzę tę posiadali, lecz bezpodstawnie zakładali, że ryzyko z tym związane jest niewielkie. Powodowie powoływali się na zaufanie do przedstawicieli banku; deklarując że przeczytali umowę, podali że nie mieli pytań do pracownika banku( powódka jest ekonomistką) a jednocześnie zeznawali ,że nie mieli wiedzy ,że w umowie są pojęcia odnoszące się do kursów waluty To powoduje, że zeznania powodów co do przebiegu czynności związanych z zawarciem umowy, udzielonych im informacji i pouczeń są w znacznym zakresie wątpliwe. W konsekwencji sąd w tym zakresie oparł się na dokumentach, i częściowo na przesłuchaniu powodów – tj. w zakresie, w jakim nie stoją w sprzeczności z dokumentami.
Sąd zważył:
Powodowie zaciągnęli kredyt indeksowany do waluty obcej.
Zawierając umowę mieli świadomość walutowego charakteru kredytu i powiązania wynikających z niego zobowiązań z ryzykiem kursowym. Podejmując decyzję o skorzystaniu z oferty (...) Banku kierowali się większą zdolnością kredytową dla kredytu frankowego, mniejszą wysokością rat i własnym przeświadczeniem, że nie wzrośnie ona znacząco. Pomimo uzyskania informacji o ryzyku kursowym na długo przed sfinalizowaniem umowy i możliwości zapoznania się z treścią projektu umowy (k.389) nie dokonywali żadnych analiz, nie zapoznali się dokładnie z umową. Obowiązek informacyjny banku co do ryzyka kursowego, zasad działania umowy, stosowanych kursów kupna i sprzedaży został wypełniony, nie można bowiem uznać, że brak woli głębszego przeanalizowania uzyskanych informacji - co jest własnym wyborem powodów - może obciążać pozwanego. Żadne okoliczności sprawy nie wskazują aby kredytobiorcy zostali nakłonieni do zawarcia umowy kredytu walutowego poprzez jakiekolwiek nierzetelne praktyki Banku lub jego przedstawiciela. Kredytobiorcy posiadając informacje dotyczące ryzyka związanego z zawarciem umowy o kredyt walutowy mieli obowiązek dochowania należytej staranności przy zawieraniu umowy i rozważenia konsekwencji wynikających z zaciągnięcia zobowiązania o określonej treści. Obowiązek informacyjny jaki spoczywa na bankach w ramach zawierania umów z konsumentami nie zwalnia tych ostatnich z obowiązku działania z należytą starannością.
Pod pojęciem kredyt indeksowany należy rozumieć kredyt, w którym suma kredytu była wyrażana w walucie polskiej, którą następnie przeliczono na walutę obcą, a w przypadku rat dokonywano operacji odwrotnej - każdą ratę przeliczano z waluty obcej na walutę polską. Taki też charakter kredytu wynika wprost z treści umowy .
Zgodnie z art.69 ust. 1 Prawa bankowego przez umowę kredytu bank zobowiązuje się oddać do dyspozycji kredytobiorcy kwotę środków pieniężnych a kredytobiorca zobowiązuje się do korzystania z niej na warunkach określonych w umowie, zwrotu kwoty wykorzystanego kredytu wraz z odsetkami w oznaczonych terminach spłaty oraz zapłaty prowizji od udzielonego kredytu.
Powodowie swe żądania oparli na zarzucie abuzywności klauzul umownych, a to § 1ust. 1, § 7 ust.2, § 10ust. 6 oraz § 17 ( ustępy 1 do 5, czyli w zakresie całego paragrafu) umowy .
W stanie prawnym obowiązującym w dacie zawarcia spornej umowy możliwym było konstruowanie umów kredytu indeksowanego kursem waluty obcej – czyli takich, jak kwestionowana umowa. Podstawę zawarcia tej umowy stanowił art. 3 ust. 1 ustawy z 27 lipca 2002 r. Prawo dewizowe (t.j. Dz. U. z 2017 r. poz. 679 z późn. zm.) w zw. z art. 358 § 2 k.c. a także ustawa Prawo bankowe. Ten typ umowy został wypracowany w oparciu o zasadę swobody umów, a następnie usankcjonowany ustawowo – ustawą z dnia 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy - Prawo bankowe wprowadzono art. 69 ust. 2 pkt 4a wprost przewidujący umowy o kredyty walutowe denominowane i indeksowane do waluty innej niż waluta polska. Zgodnie z art. 4 powołanej ustawy w przypadku kredytów lub pożyczek pieniężnych zaciągniętych przez kredytobiorcę lub pożyczkobiorcę przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy ma zastosowanie art.69 ust.2 pkt 4a oraz art. 75b prawa bankowego , w stosunku do tych kredytów lub pożyczek pieniężnych, które nie zostały całkowicie spłacone - do tej części kredytu lub pożyczki, która pozostała do spłacenia. W tym zakresie bank dokonuje bezpłatnie stosownej zmiany umowy kredytowej lub umowy pożyczki. Przepis ten wprost potwierdza stosowanie przepisów dodanych ustawą nowelizującą do umów zawartych wcześniej, zatem niezasadnym byłoby uznanie, że wyrażona w nim norma nie ma zastosowania, gdyż wcześniej zawarte umowy kredytu indeksowanego czy denominowanego były nieważne jako niedopuszczalne w dacie ich zawierania. Sąd Najwyższy również uznał za dopuszczalne zawieranie umów kredytu indeksowanego i denominowanego, nie widząc podstaw do uznania, iż konstrukcja ta narusza obowiązujące przepisy prawa, czy zasadę walutowości. (m.in. wyroki z 25 marca 2011 r. sygn. IV CSK 377/10, z 22 stycznia 2016 r. sygn. I CSK 1049/14, z 19 marca 2015 r. sygn. IV CSK 362/14, z 8 września 2016 r. sygn. II CSK 750/15, z 1 marca 2017 r. sygn. IV CSK 285/16, z 14 lipca 2017 r. sygn. II CSK 803/16, z 27 lutego 2019 r. sygn. II CSK 19/18, z 4 kwietnia 2019 r. sygn. III CSK 159/17).
W świetle powyższego nie ma podstaw do uznania nieważności umowy z powodu jej pozorności rozumianej jako pozór kredytu walutowego i sprzeczności z ustawą (a także nieważności klauzuli indeksacyjnej co do zasady) w świetle art. 58 § 1 kc w zw. z art. 69 ustawy prawo bankowe, czy też art.358 1 kc i 353 1 kc. To samo co do zasady dotyczy spreadu – tj zastosowania w umowie różnych kursów kupna/sprzedaży do różnych świadczeń umownych, co objęte jest zasadą swobody umów.
Powodowie powoływali się natomiast na niedozwolony charakter klauzul przeliczeniowych w umowie – zarówno w kontekście zasad współżycia społecznego, jak i nieważności umowy w całości (ewentualnie poszczególnych jej postanowień) oraz brak możliwości uzupełnienia luki powstałej po usunięciu postanowień abuzywnych.
W pierwszym rzędzie wskazać należy, że wybór waluty indeksacji był indywidualną decyzją powodów. Wybór ten jednak obejmuje jedynie tę walutę, a nie sposób przeliczenia świadczeń, który bez wątpienia nie był indywidualnie uzgodniony.
Zgodnie z art. 385 1 k.c. postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nieuzgodnione indywidualnie nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (niedozwolone postanowienia umowne). Nie dotyczy to postanowień określających główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny (§ 1). Jeżeli postanowienie umowy nie wiąże konsumenta, strony są związane umową w pozostałym zakresie (§ 2). Nieuzgodnione indywidualnie są te postanowienia umowy, na których treść konsument nie miał rzeczywistego wpływu. W szczególności odnosi się to do postanowień umowy przejętych z wzorca umowy zaproponowanego konsumentowi przez kontrahenta (§ 3). Ciężar dowodu, że postanowienie zostało uzgodnione indywidualnie, spoczywa na tym, kto się na to powołuje (§ 4). Status pozwanych jako konsumentów w rozumieniu art. 22 1 k.c. był poza sporem, podobnie jak niekwestionowany był fakt, że umowa – pomimo blankietowego wpisu w treści umowy, niepopartego jednak dowodami z zeznań świadków - w zakresie warunków spłaty nie była przedmiotem indywidualnych uzgodnień.
Przedmiotem zobowiązania wynikającego z zawartej przez strony umowy kredytu indeksowanego była suma pieniężna wyrażona w złotych polskich, podlegająca przeliczaniu na walutę obcą. Sytuacja, w której kredyt indeksowany był do CHF powodowała, że jego kwota była zmienna – w szczególności ulegała zmianom (w tym przypadku wzrostowi) wraz z zmianą kursu tej waluty do złotego, a co za tym idzie – powodowała zmianę wysokości salda kredytu oraz poszczególnych rat kredytu, wyrażonych w PLN.
Przeliczanie to /zarówno w fazie uruchamiania kredytu – przeliczenie do CHF celem określenia salda kredytu/, jak i w czasie trwania umowy /powrotne przeliczanie CHF na PLN przy ustalaniu każdorazowej wysokości salda i raty podlegającej spłacie - odsetek i wykorzystanego kapitału/ następuje w sposób ciągły przez cały okres trwania umowy i rzutuje bezpośrednio na wysokość świadczenia kredytobiorców, tj. odsetek i podlegającego spłacie wykorzystanego kapitału oraz finalnie - kwoty podlegającej zwrotowi w razie wcześniejszego rozwiązania umowy. Tylko poprzez zastosowanie przeliczenia możliwe jest określenie wysokości zarówno kwoty kredytu oddanej do dyspozycji kredytobiorcy jak i obu części jego świadczenia – zarówno zwrotu wykorzystanego kapitału, jak i zapłaty odsetek.
W tym kontekście, biorąc pod uwagę, że art. 69 prawa bankowego jako elementy przedmiotowo istotne umowy kredytu wskazuje obowiązek zwrotu kwoty wykorzystanego kredytu wraz z odsetkami nie może budzić wątpliwości, że klauzula przeliczeniowa wpływająca bezpośrednio na wysokość świadczeń kredytobiorców stanowiła element określający wysokość świadczeń głównych.
Postanowienia określające główne świadczenia stron (w tym cenę lub wynagrodzenie), mogą być uznane za nieuczciwe, jeśli nie zostały sformułowane w sposób jednoznaczny.
W przedmiotowej umowie ustalono zasady przeliczeń salda kredytu (§ 1 ust. 1, § 7 ust. 2 in fine) oraz wpłat dokonywanych przez kredytobiorcę (§10). Z kolei w § 17 wskazano kryteria określania kursów kupna i sprzedaży. W odniesieniu do każdego z tych kursów umowa przewidywała dwa elementy: kurs średni NBP z danego dnia roboczego oraz dodaną lub odjętą marżę banku.
O ile kurs średni NBP jest wskaźnikiem obiektywnym i niezależnym od stron, to ani umowa, ani inne dokumenty udostępnione powodom przy zawieraniu umowy (nie jest w szczególności takim dokumentem wewnętrzny Regulamin ustalania kursów k. 266) nie przewidywały żadnych kryteriów, mogących stanowić podstawę i mechanizm określania marży banku, a więc uprawnienie powoda do ustalania jej wysokości przy niewątpliwym wpływie na wysokość kursów bankowych nie doznawało żadnych ograniczeń. Zastosowane w umowie pojęcie marży nie zostało w niej zdefiniowane, tym samym dla powodów było nieweryfikowalne i niejednoznaczne. Tym samym postanowienie umowne określające główne świadczenie stron w postaci obowiązku zwrotu kredytu i uiszczenia odsetek nie było jednoznacznie określone w rozumieniu art. 385 1 § 1 kc oraz art. 4 ust. 2 Dyrektywy 93/13 z 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich
Otwiera to drogę do oceny kwestionowanych postanowień umownych pod kątem art. 385 1 § 1 zd.1 kc oraz art. 3 ust.1 Dyrektywy 93/13, który stanowi, że warunki umowy mogą być uznane za nieuczciwe, jeżeli stoją w sprzeczności z wymogami dobrej wiary, powodują znaczącą nierównowagę wynikających z umowy praw i obowiązków stron ze szkodą dla konsumenta.
Dla oceny abuzywności postanowień umownych decydujące są postanowienia § 17 umowy, które są podstawą ustalenia wysokości zobowiązań stron, gdyż wszystkie pozostałe kwestionowane postanowienia umowy do nich się odnoszą.
To postanowienie umowne w części, w jakiej obejmowało uwzględnienie w stawkach kursowych +/- marży banku, dawało bankowi jednostronną i nieuzależnioną od żadnego obiektywnego kryterium możliwość zmiennego w czasie wykonywania umowy kształtowania wysokości zarówno całości zobowiązania pozwanych (wykorzystanego kredytu), jak i poszczególnych jego części (rat kapitałowo-odsetkowych).
Tym samym stanowiło scedowanie na rzecz kredytodawcy prawa do kształtowania kryteriów indeksacyjnych (kursu waluty obcej w procesie wypłaty kredytu i jego spłaty) w taki sposób, że nie były one ani jasne (transparentne) ani zrozumiałe dla konsumenta. Co więcej, wobec braku określenia obiektywnych, niezależnych od stron umowy mechanizmów dot. ustalania wysokości marży, kursy te mogły być dowolnie kształtowane w zależności od aktualnej strategii banku co nie było objęte świadomością kredytobiorców.
Jeżeli nawet pozwany posiadał jakieś wewnętrzne zasady określające sposób ustalania marży, to zasady te nie tylko mogły być zmienne zależności od potrzeb banku, ale nie zostały ujęte w umowie i podane do wiadomości strony powodowej.
Ocena abuzywności klauzul umownych nie jest uzależniona od rzeczywistych, stosowanych przez bank w czasie realizowania umowy wartości kursowych, a wynika z samego faktu rażącego faworyzowania powoda w zakresie dowolności określania wartości indeksacyjnych. Nawet ewentualne wykazanie ex post, że kursy stosowane przez bank poprzez doliczenie/odliczenie marży w okresie wykonywania umowy nie odbiegały znacząco od kursów NBP nie eliminowałoby nieuczciwości warunku, pozwalającego bankowi na arbitralne przyjęcie zasad wyliczania tego kursu, biorąc pod uwagę ocenę z punktu widzenia chwili zawierania umowy, a nie rzeczywistego sposobu jej wykonania.
W przedmiotowej sprawie kredytobiorcy w świetle umowy i własnych zeznań byli świadomi że wysokość kursów a w konsekwencji wysokość zobowiązania może ulegać zmianie (ryzyko kursowe). Jednak nie byli świadomi faktu (nie wynikało to z żadnych dowodów), że zasada ustalania przez bank marży mającej wpływ na wysokość stosowanych w tabeli kursów w istocie pozostawiała bankowi swobodę wykraczającą ponad czynniki zewnętrzne. Dodatkowo, nie mogli mieć świadomości, że taka konstrukcja w razie większych zmian kursowych będzie mogła mieć daleko bardziej znaczący wpływ na ich obciążenia, dając jednocześnie bankowi możliwość przynajmniej częściowego minimalizowania własnego ryzyka kursowego. Interes konsumenta nieświadomego podstawowych parametrów własnego zobowiązania doznaje w takiej sytuacji rażącego naruszenia i jest w sposób oczywisty sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco narusza interesy konsumenta, zaś klauzula, która nie zawiera jednoznacznej treści i przez to pozwala na pełną swobodę decyzyjną przedsiębiorcy w kwestii bardzo istotnej dla konsumenta, dotyczącej w istocie wysokości jego zobowiązania, jest klauzulą niedozwoloną.(wyrok SN z 4.04.2019r. III CSK 159/17, wyrok SA w Białymstoku z 9.05.2019r. 9 maja 2019r.I ACa 47/19)
Dodatkowo jak wynika zarówno z brzmienia art. 4 ust. 1 dyrektywy, jak i treści art. 385 2 k.c., oceny postanowień umownych należy dokonywać w świetle całokształtu umowy według stanu z chwili jej zawarcia. Punktem odniesienia dla oceny istnienia przesłanek abuzywności umowy o jakich mowa w art. 385 2 k.c. nie może być zatem analiza sytuacji stron już na etapie wykonywania umowy. Istotne jest bowiem już samo otwarcie na etapie zawierania umowy możliwości arbitralnej i w rzeczywistości nieograniczonej żadnymi obiektywnymi wskaźnikami decyzji banku kształtującej wysokość zobowiązania i wpływającej na ryzyko kursowe, która – w długoletniej perspektywie – dawała kredytodawcy możliwości niedostępne i nieweryfikowalne dla kredytobiorców.
Podsumowując - ponieważ zastosowanie arbitralnie ustalanej przez kredytodawcę marży umożliwiało pozwanemu jednostronne kształtowanie sytuacji konsumenta w zakresie wysokości jego zobowiązań wobec banku, zakłócona została równowaga pomiędzy stronami umowy, a takie postanowienie poprzez jego jednostronność i brak umownych ograniczeń staje się sprzeczne z dobrymi obyczajami oraz w sposób rażący narusza interesy konsumentów. Zostały więc spełnione przesłanki określone w art. 385 1 § 1 kc., nakazujące uznać to postanowienie w zakresie, w jakim obejmuje marżę banku za niedozwoloną klauzulę umowną.
Konsekwencją abuzywności postanowienia umownego w tej części jest brak związania nim powodów, co determinuje konieczność pominięcia nieuczciwego postanowienia .
W tych okolicznościach należało zbadać, czy pomimo tego umowa może nadal funkcjonować. Analiza treści umowy wskazuje na istnienie takiej możliwości. Usunięcie wadliwej klauzuli umownej dotyczącej marży w świetle pozostałej treści umowy nie spowoduje powstania luki, powodującej brak możliwości określenia wysokości zobowiązań stron (wysokości wykorzystanego kapitału, jak i poszczególnych rat) . Określenie to jest możliwe bez potrzeby sięgania po środki zmierzające do uzupełnienia tej luki, gdyż pozostała część § 17 przewiduje odniesienie się do kursu średniego NBP. Wyeliminowanie zatem części postanowienia w zakresie, w jakim obejmuje marże banku, nie spowoduje niemożności wykonania umowy, nie zmieni też jej charakteru i pozostanie w zgodzie z celem stron umowy. Jak wynika z wyroku TSUE z 29 kwietnia 2021r. sygn.. C-19/20 wykładni art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy dokonywać w ten sposób, że z jednej strony nie stoją one na przeszkodzie temu, by sąd krajowy usunął jedynie nieuczciwy element warunku umowy zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem, w wypadku gdy odstraszający cel tej dyrektywy jest realizowany przez krajowe przepisy ustawowe regulujące korzystanie z niego, o ile element ten stanowi odrębne zobowiązanie umowne, które może być przedmiotem indywidualnej kontroli pod kątem nieuczciwego charakteru. Z drugiej strony przepisy te stoją na przeszkodzie temu, by sąd odsyłający usunął jedynie nieuczciwy element warunku umowy zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem, jeżeli takie usunięcie sprowadzałoby się do zmiany treści tego warunku poprzez zmianę jego istoty, czego zbadanie należy do tego sądu.
Idąc za rozważaniami wyrażonymi w tezach 72-74 tego wyroku - skoro w przypadku nieuczciwego warunku polegającego na powiększeniu zobowiązania (w tamtym przypadku stopy procentowej) - dyrektywa 93/13 wymaga jedynie, aby owo powiększenie zostało unieważnione, i – o ile nie pociąga za sobą zmiany istoty warunku umownego- nie powinno pociągać również za sobą wyłączenia lub stwierdzenia nieważności warunku, który nie został uznany za nieuczciwy.
W niniejszej sprawie, biorąc pod uwagę redakcją spornego § 17, który wyraźnie rozróżnia dwa elementy – jeden niewadliwy (kurs średni NBP) , drugi – abuzywny, z których każdy może funkcjonować oddzielnie pomimo łącznego ich ujęcia w tym postanowieniu (równie dobrze doliczenie lub odliczenie marży mogłoby być sformułowane jako odrębne jednostki redakcyjne), a przede wszystkim fakt, że pominięcie marży nie zmienia istoty postanowienia umownego, którego celem jest określenie kursów przeliczeniowych dla wyliczenia wysokości zobowiązań stron, to wyłączenie nieuczciwego warunku dotyczącego powiększenia/ pomniejszenia stawek kursowych opartych na obiektywnym i niezależnym od stron kryterium (kurs średni NBP) o marżę banku pozwoli na zachowanie ważności pozostałych warunków umowy, które nie zostały za takie uznane i przywróci równowagę pomiędzy stronami, zakłóconą wyłączonym warunkiem.
Bez znaczenia dla ważności umowy jest brak zastosowania jednego miernika wartości za podstawę wszelkich obliczeń jakie będą stosowane na gruncie wykonywania umowy. Przywoływane często przez konsumentów na potwierdzenie niedopuszczalności takiego ukształtowania umowy orzeczenie Sądu Najwyższego w sprawie I CSK 139/17 nie może znaleźć zastosowania wsporach dotyczących umów kredytowych – w stanie faktycznym sprawy w której Sąd Najwyższy wydał przytaczane orzeczenie tylko jedna ze stron zobowiązana była do świadczenia w pieniądzu i w tym kontekście Sąd Najwyższy wypowiedział się o jednolitym mierniku wartości, zaś na gruncie niniejszej sprawy każda ze stron zobowiązana jest do świadczenia pieniężnego i nie ma przeszkód aby każda świadczyła w innej walucie czy też świadczenie każdej ze stron obliczane było wedle innego miernika wartości o ile strony tak postanowią. Tym bardziej dotyczy to zastosowania do poszczególnych świadczeń stron kursów kupna i sprzedaży waluty, co z reguły znajduje ekonomiczne i gospodarcze uzasadnienie i jest powszechnie praktykowane w obrocie. Założenia przeciwne byłyby oczywistym ograniczeniem swobody umów wyrażonej w art. 353 1 k.c.
Ostatecznie zatem - skoro w niniejszej sprawie wyłączenie nieuczciwych warunków, nie wpływa na zmianę charakteru umowy (ani samego kwestionowanego postanowienia umownego) jest możliwe jej obowiązywanie.
Konkludując – pomimo uznania warunku umownego dotyczącego uwzględniania marży banku w stawkach kursów bankowych za nieuczciwy - umowa może nadal funkcjonować w pozostałym zakresie, a zatem także w zakresie objętym kwestionowanymi §§ 1, 7 i 10, które przy zastosowaniu zmodyfikowanego § 17 nie będą miały abuzywnego charakteru.
W konsekwencji sąd nie uwzględnił żądania (powództwa głównego) w zakresie ustalenia nieważności umowy kredytu a w zakresie żądania pieniężnego zasądził jedynie kwotę wynikającą z opinii biegłej z odsetkami( art. 481 par.2 kc) od dnia następnego po sporządzeniu opinii biegłej . Jako podstawę faktyczną żądania pieniężnego podano zwrot świadczenia nienależnego a takim jest kwota w wysokości wyliczonej przez biegłą na dzień sporządzania opinii. Żądania rozpoznawano w kolejności zgłoszonej przez stronę powodową.
Przedmiotem żądania powództwa głównego było także żądanie zapłaty. Żądanie to okazało się uzasadnione w części. Usunięcie klauzuli abuzywnej i przywrócenie równowagi między stronami wymagało bowiem dokonania wzajemnych rozliczeń stron tak jakby umowa wykonywana była bez podlegających usunięciu postanowień niedozwolonych. Jak wynika z niekwestionowanych przez strony ostatecznych wyliczeń biegłego, na skutek zamieszczenia w umowie postanowień niedozwolonych dotyczących marży kursowej przy wypłacie i spłacie kredytu i wykonywania umowy w okresie objętym podstawa faktyczna pozwu zgodnie z tymi niedozwolonymi postanowieniami, pozwany wzbogacił się kosztem kredytobiorców o kwotę 3.063, 60 zł. Taką też kwotę w oparciu o przepis art. 405 k.c. i art. 410 § 1 k.c. zasądzono na rzecz kredytobiorców, a w pozostałej części powództwo o zapłatę oddalono.
Przystępując do oceny powództwa ewentualnego Sąd uznał, że podnoszony przez powodów zarzut abuzywności klauzul przeliczeniowych jest częściowo trafny tj. w zakresie w jakim dotyczy postanowienia umownego zezwalającego na zastosowanie przy przeliczeniach kursowych ustalanej arbitralnie przez Bank marży kursowej – czyli autonomicznych sformułowań zawartych w końcowych częściach postanowień umownych zawartych w § 17 ust. 2, 3 i 4. W tym zakresie sąd uznał powództwo ewentualne za uzasadnione w zakresie wyżej opisanym. Jednocześnie żądanie to oddalono w pozostałym zakresie wobec faktu, że modyfikacja § 17 jest wystarczająca dla przywrócenia równowagi stron - pozwoli na prawidłowe dokonywanie przeliczeń bez konieczności modyfikacji postanowień §§1, 7 i 10.
Powodowie mają interes prawny w rozumieniu art. 189 k.p.c. w ustaleniu bezskuteczności tych postanowień § 17. Jedynie bowiem wyrok ustalający może trwale i ostatecznie usunąć w takim przypadku stan niepewności prawnej co do treści umowy i podlegających wykonaniu na jej podstawie świadczeń na przyszłość. Takie ustalenie - przy wciąż wiążącym strony wieloletnim stosunku prawnym – pozwoli na określenie wzajemnych praw i obowiązków stron, jednocześnie zapobiegając możliwym przyszłym nieuzasadnionym roszczeniom pozwanego wywodzonymi z zapisów tej umowy
Roszczenie powodów o świadczenie, wbrew zarzutowi pozwanego nie wywodzi się z umowy, nie ma też charakteru świadczenia okresowego. Dopóki strony umowy respektują stan tą umową ukształtowany, to roszczenie o zwrot świadczeń spełnionych na jej podstawie (które później wobec odpadnięcia podstawy świadczenia okazały się nienależne) nie staje się wymagalne. Możliwość rozpoczęcia biegu terminu przedawnienia istnieje od momentu odpadnięcia podstawy prawnej świadczeń, a zatem nie może zacząć się wcześniej, niż skuteczne podniesienie zarzutu dotyczącego nieważności umowy w całości lub części a do tego nie doszło.
Orzeczenie o odsetkach oparto o przepis art. 481 k.c., naliczając je od dnia następnego po sporządzeniu opinii biegłej , gdyż w kwocie wyliczonej przez biegłą zawierają się już odsetki.
Pomimo oddalenia powództwa Sąd odstąpił od obciążania powoda kosztami procesu. Faktem jest, że ryzyko kursowe związane z zawarta umową ziściło się na niekorzyść konsumentów, co spowodowało dla wielu gospodarstw domowych znaczną uciążliwość w realizacji zobowiązania kredytowego. Zważywszy na nagłośnienie medialne jakie towarzyszy obecnie tzw. sprawom frankowym i powszechne forsowanie poglądu o pokrzywdzeniu kredytobiorców wszelkimi umowami kredytowymi powiązanym z frankiem oraz rzekomym o nieuzasadnionym wzbogaceniu jakie banki osiągają kosztem kredytobiorców w związku z zawieraniem takich umów, a zważywszy na rozbieżności w orzecznictwie jakie występują na tym tle, Sąd uznał, że zasadnym będzie zastosowanie art. 102 k.p.c.