Wyrok z 6 maja 2025, sygn. I C 307/25
Pokaż pozostałe podstawy prawne (10)
Sygn. akt: (...)
WYROK CZĘŚCIOWY
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 6 maja 2025 r.
Sąd Okręgowy w O., I Wydział Cywilny,
w składzie następującym:
|
Przewodniczący: |
sędzia Tomasz Cichocki |
|
Protokolant: |
sekr. sąd. Karolina Tyc |
po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 6 maja 2024r. w O.
sprawy z powództwa M. Z. i P. Z.
przeciwko Syndykowi masy upadłości (...) Bank Spółki Akcyjnej w upadłości z siedzibą w W.
o ustalenie,
I. odmawia odrzucenia pozwu;
II. ustala, że nieważna jest umowy kredytu hipotecznego nr (...) indeksowanego do CHF z dnia 23 czerwca 2008r. zawarta pomiędzy powodami a poprzednikiem prawnym pozwanego.
SSO Tomasz Cichocki
Sygn. akt (...)
UZASADNIENIE
Powodowie P. Z. i M. Z. pozwem skierowanym przeciwko (...) Bank S.A. z siedzibą w W. wnieśli o:
1.1. ustalenie, że umowa kredytu hipotecznego nr (...) indeksowanego do CHF datowana na 23.06.2008 r. zawarta przez powodów z poprzednikiem prawnym pozwanego: (...) Bank S.A. w K. (...) Oddział w Ł., jest w całości ex tunc nieważna (ewentualnie: bezskuteczna wobec powodów),
1.2. zasądzenie od pozwanego na rzecz powodów kwoty 65 224,90 PLN z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi od 15-go dnia od dnia doręczenia pozwu pozwanemu do dnia zapłaty, po ½ (jednej drugiej) w/w kwoty na rzecz każdego z powodów,
1.3. zasądzenie od pozwanego na rzecz powodów kwoty 67 286,01 CHF z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi od 15-go dnia od dnia doręczenia pozwu pozwanemu do dnia zapłaty, po ½ (jednej drugiej) w/w kwoty na rzecz każdego z powodów.
ewentualnie, na wypadek nieuwzględnienia powyższych żądań wnieśli o:
2.1 ustalenie, że powodowie ex tunc nie są związani następującymi postanowieniami umowy wskazanej w pkt. 1.1. petitum:
(a) Tytułem w zakresie słów, indeksowanego kursem CHF";
(b) §1 ust. 1w zakresie słów, indeksowanego kursem CHF";
(c) §9 ust. 2 i §10 ust. 3
(d) oraz nie są związani: Aneksem nr (...) do w/w umowy w całości, a wiąże w pozostałym zakresie, jako kredyt w złotych z wyłączeniem indeksacji kursem CHF, z oprocentowaniem przewidzianym w § 1 ust. 3 i §13 w/w umowy.
2.2 zasądzenie od pozwanego na rzecz powodów kwoty: 22 669,57 PLN z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi od 15-go dnia od dnia doręczenia pozwu pozwanemu do dnia zapłaty, po ½ (jednej drugiej) w/w kwoty na rzecz każdego z powodów.
2.3 zasądzenie od pozwanego na rzecz powodów kwoty 67 286,01 CHF z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi od 15-go dnia od dnia doręczenia pozwu pozwanemu do dnia zapłaty, po ½ (jednej drugiej) w/w kwoty na rzecz każdego z powodów.
Ponadto wnieśli o zasądzenie od pozwanego na rzecz powodów wynikającej z norm przepisanych kwoty tytułem zwrotu kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego powodów, z ustawowymi odsetkami za opóźnienie, o których mowa w art. 98 §1 1 KPC.
W uzasadnieniu wskazali, że umowa kredytu jest nieważna na podstawie art. 58 §1 k.c. z uwagi na jej sprzeczność z naturą stosunków umownych, sprzeczność z zasadą swobody umów oraz sprzeczność z art. 69 Prawa bankowego. Powodowie podnosili, że umowa w całości stanowi wzorzec umowny stosowany przez pozwanego, w którym do przeliczeń kursowych stosowany jest kurs ustalany przez bank, co pozwala pozwanemu jednostronnie ustalać wysokość zobowiązania kredytobiorcy. Wskazali, że umowa zawiera klauzule indeksacyjną wyrażoną w § 1 ust. 1 w zakresie słów: „indeksowanego kursem CHF”, §9 ust. 2 i §10 ust. 3, która w ich ocenie może prowadzić do nieważności (całkowitej bezskuteczności) umowy ewentualnie do dalszego obowiązywania umowy bez klauzuli indeksacyjnej z oprocentowaniem przewidzianym w umowie. Podkreślili, iż umowa w żadnym postanowieniu umownym nie podaje żadnych konkretnych i obiektywnych zasad ustalania kursów stosowanych do przeliczeń świadczeń stron. Na mocy kwestionowanych postanowień pozwany może jednostronnie i arbitralnie modyfikować wskaźnik, według którego obliczana jest wysokość kapitału kredytu oraz świadczeń kredytobiorcy. Umowa nie precyzuje sposobu ustalania kursu wymiany walut wskazanego w Tabeli kursów walut. Nadto, kwestionowane postanowienia umowne nie zostały z nimi w sposób indywidualny uzgodnione. W zakresie żądania pieniężnego powodowie wskazali, że żądana kwota w każdym wypadku dochodzona jest tytułem zwrotu nienależnego świadczenia przy czym główne roszczenie o zapłatę opiera się na założeniu, że sporna umowa z wyłączeniem niewiążących powodów postanowień abuzywnych nie może obowiązywać, jako ważna umowa i jest całkowicie bezskuteczna.
( pozew – k. 4-13v)
Syndyk Masy Upadłości (...) Bank S.A. w upadłości wniósł o odrzucenie pozwu w całości w trybie art. 199 § 1 pkt 2) k.p.c., ewentualnie, na wypadek nieuwzględnienia tego wniosku, podniósł zarzut niewłaściwości tut. Sądu oraz niewłaściwości trybu postępowania i wniósł o przekazanie powództwa syndykowi masy upadłości Banku. Ponadto wskazał, że:
- niniejsze postępowanie, w tym w zakresie roszczenia o ustalenie, w myśl regulacji art. 174 § 1 pkt 4 k.p.c. oraz art. 180 § 1 pkt 5 lit b k.p.c. w zw. z art. 145 oraz Prawa upadłościowego 2, podlega zawieszeniu do czasu zakończenia postępowania upadłościowego, względnie do czasu całkowitego wykorzystania drogi dochodzenia wierzytelności przez P. Z. oraz M. Z. (dalej łącznie: „Powód" lub „Kredytobiorca") w ramach postępowania upadłościowego;
- roszczenia dochodzone przez Stronę powodową, w tym roszczenie wywodzone z art. 189 k.p.c. bezpośrednio dotyczą majątku pozwanego, który od dnia 20 lipca 2023 roku stanowi masę upadłości; roszczenia dochodzenia w postępowaniu dotyczą bowiem wierzytelności strony powodowej wobec upadłego wywodzonych na podstawie ważnej i funkcjonującej w obrocie prawnym umowy kredytu, z której dla każdej ze stron wynika szereg praw i obowiązków, w tym przede wszystkim obowiązek Banku do udostępnienia kapitału kredytu, a w konsekwencji obowiązek strony powodowej spłaty rat kapitałowo-odsetkowych zgodnie z zawartą umową i właściwym harmonogramem;
- roszczenia strony powodowej, w tym roszczenie o ustalenie stosunku prawnego, dotyczą masy upadłości Pozwanego w rozumieniu art. 236 Prawa upadłościowego, w tym jej czynnych, jak i biernych pozycji, natomiast w myśl 174 § 1 pkt 4) k.p.c. zawieszeniu ulega każde postępowanie, które dotyczy masy upadłości. Natomiast art. 180 § 1 pkt 5 lit b) k.p.c. przez odesłanie do art. 145 PU, zakazuje podejmowania postępowań co do roszczeń, które podlegają rozpoznaniu w postępowaniu upadłościowym, co znajduje odzwierciedlenie w ugruntowanym orzecznictwie.
W ocenie syndyka powyższe potwierdza, iż roszczenie o ustalenie, jak i o zapłatę podlega zgłoszeniu jako wierzytelność syndykowi masy upadłości, a postępowania wszczęte przed dniem ogłoszenia upadłości Banku, winny pozostać zawieszone do momentu wyczerpania trybu przewidzianego ustawą, w myśl art. 145 Prawa upadłościowego.
Nadto, syndyk wniósł o zasądzenie od powodów zwrotu kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych wraz z kwotą 51 złotych tytułem uiszczonej opiaty skarbowej od dokumentu pełnomocnictwa (odpowiadającej trzykrotności kwoty 17,00 zł odpowiednio dla każdego z pełnomocników) oraz ustawowymi odsetkami za opóźnienie, zgodnie z art. 98 § 11 k.p.c.
( pismo syndyka – k. 122-126v)
Sąd ustalił następujący stan faktyczny:
(...) Bank S.A. z siedzibą w W. jest następcą prawnym (...) Bank S.A. w K., w tym w zakresie praw i obowiązków wynikających ze spornej w tej sprawie umowy.
(bezsporne)
Postanowieniem z dnia 20.07.2023 r. Sąd Rejonowy dla m.st. W. w W. ogłosił upadłość (...) Banku S.A. z siedzibą w W.. Ustanowiono także syndyka w osobie M. K..
(fakt powszechnie znany niewymagający dowodu)
W dniu 26.06.2008 r. powodowie zawarli z (...) Bank S.A. w K. – (...) Oddział w Ł., umowę kredytu hipotecznego nr (...) (sporządzoną 23.06.2008r.) indeksowanego do CHF na okres 360 miesięcy w formie równych rat kapitałowo – odsetkowych. Zgodnie z postanowieniami umowy:
§ 1 ust. 1 – Bank udzielał kredytobiorcy kredytu w kwocie 216 477,69 złotych polskich indeksowanego kursem CHF na warunkach określonych w niniejszej umowie przy założeniu, że uruchomiono całość kredytu w dacie sporządzenia umowy równowartość kredytu wynosiłaby 107 861,33 CHF, rzeczywista równowartość miała zostać określona po wypłacie kredytu. Kredytobiorca oświadczał, iż jest świadomy ryzyka kursowego, związanego ze zmiana kursu waluty indeksacyjnej w stosunku do złotego, w całym okresie kredytowania i akceptuje to ryzyko.
Zgodnie z § 2 ust. 1 – Kredyt był przeznaczony:
a) w wysokości 210 000,00 zł na pokrycie części kosztów budowy domu mieszkalnego na nieruchomości opisanej w umowie, tj. lokalu mieszkalnego przy ul. (...) w O.;
b) w wysokości 4 329,55 zł na uiszczenie składki z tytułu ryzyka utraty wartości nieruchomości;
c) w wysokości 1 274,39 zł na pokrycie składek ubezpieczeniowych, wskazanych w §4 ust. 1 umowy;
d) w wysokości 224,32 zł na uiszczenie kosztów związanych z ustanowieniem hipoteki zabezpieczającej spłatę kredytu;
e) W wysokości 649,43 zł na uiszczenie składki z tytułu pakietowego ubezpieczenia na wypadek odmowy ustanowienia hipoteki
Zgodnie z § 9 ust. 2 umowy – w dniu wypłaty kredytu lub każdej transzy kredytu kwota wypłaconych środków była przeliczana do CHF według kursu kupna walut określonego w Tabeli Kursów – obowiązującego w dniu uruchomienia środków.
Zgodnie z §10 ust. 1 umowy kredytobiorca zobowiązywał się dokonać w okresie objętym umową spłaty rat kapitałowo – odsetkowych i odsetkowych w terminach, kwotach i na rachunek wskazany w aktualnym harmonogramie spłat. Harmonogram kredytobiorca otrzymywał w szczególności po wypłacie kredytu, każdej transzy kredytu, zmianie oprocentowania każdorazowo na okres 24 miesięczny.
Zgodnie z § 10 ust. 3 umowy – wysokość zobowiązania miała być ustalana jako równowartość wymaganej spłaty wyrażonej w CHF – po jej przeliczeniu według kursu sprzedaży walut określonego w „Bankowej tabeli kursów walut dla kredytów dewizowych oraz indeksowanych kursem walut obcych” do CHF – obowiązującego w dniu spłaty.
Oprocentowanie kredytu było zmienne i na dzień sporządzenia umowy wynosiło 6,86% w skali roku, na które składała się suma obowiązującej stawki DBCHF i stałej marży Banku, która wynosiła 4,05% (§1 ust. 3).
Oprocentowanie kredytu miało ulegać zmianie w pierwszym dniu najbliższego miesiąca następującego po zmianie indeksu DBCHF (§13 ust. 1 umowy).
Z kolei definicja indeksu DBCHF znajdowała się w §13 ust. 2 umowy i był on obliczany jako średnia arytmetyczna stawek LIBOR 3m obowiązujących w dniach roboczych w okresie od 26 dnia miesiąca zamykającego kwartał poprzedzających ostatni kwartał kalendarzowy do 25 dnia miesiąca kończącego kwartał poprzedni.
Zgodnie z § 14 ust. 3 umowy – jeżeli kredytobiorca, pomimo upływu okresu wypowiedzenia, nie ureguluje należności, Bank w następnym dniu po upływie terminu wypowiedzenia, miał dokonać przewalutowania całego wymagalnego zadłużenia na PLN, z zastosowaniem aktualnego kursu sprzedaży dewiz, określonego przez Bank w Tabeli Kursów. Poczynając od dnia przewalutowania Bank miał pobierać od wymagalnego kapitału karne odsetki w wysokości 2-krotności oprocentowania kredytów udzielanych w PLN (nie indeksowanych do waluty obcej) przy zastosowaniu aktualnego z dnia przewalutowania wskaźnika DBPLN oraz marży obowiązującej w dniu wypłaty kredytu lub jego pierwszej transzy.
Zgodnie z §20 umowy kredyt mógł zostać przewalutowany na wniosek kredytobiorcy pod warunkiem, że saldo kredytu po przewalutowaniu spełnia warunki określone dla stanowiącej przedmiot zabezpieczeń, pozytywnej weryfikacji zdolności kredytowej kredytobiorcy.
Przewalutowanie (§20 ust. 3) miało następować wg kursów:
a) kupna dewiz z dnia złożenia wniosku o przewalutowanie na podstawie obowiązującej w banku Tabeli Kursów przypadku zmiany waluty z PLN na walutę obcą;
b) sprzedaży dewiz w dniu złożenia wniosku o przewalutowanie na podstawie obowiązującej w banku Tabeli Kursów w przypadku zmiany z waluty obcej na PLN.
Zgodnie z § 25 ust. 1 umowy – w sprawach nieuregulowanych umową zastosowanie miały przepisy Kodeksu cywilnego, Prawa bankowego oraz „Regulaminu do umowy kredytu hipotecznego” stanowiący integralną część umowy.
Definicje pojęć używanych w umowie zawierał §6 umowy, zgodnie z którym „Bankowa tabela kursów walut dla kredytów dewizowych oraz indeksowanych kursem walut” zwana Tabelą Kursów to tabela sporządzania przez merytoryczną komórkę banku na podstawie kursów obowiązujących na rynku międzybankowym w chwili sporządzania tabeli i po ogłoszeniu średnich kursów NBP, tabela miała być sporządzana o godz. 16.00 każdego dnia roboczego i obowiązywał przez cały następny dzień roboczy.
(d.: umowa kredytu hipotecznego k. 29-40)
Aneksem nr (...) z dnia 26.08.2010 r strony wprowadziły możliwość spłaty kredytu bezpośrednio w walucie CHF.
(d:: Aneks nr (...) – k. 42-43)
Powodowie zaciągnęli kredyt na zakup mieszkania niezwiązanego z ich działalnością gospodarczą ani zawodową. Zdecydowali się na kredyt w (...) Bank S.A. ponieważ taką ofertę otrzymali w biurze nieruchomości. Zaproponowany został im kredyt indeksowany do franka szwajcarskiego ponieważ ich ówczesne zarobki w funtach brytyjskich miały uniemożliwiać zaciągnięcie kredytu typowo złotowego. Postanowienia umowy kredytu nie były przez powodów negocjowane, umowa była już gotowa w dacie podpisania. Powodowie nie otrzymali informacji o sposobie ustalania kursów stosowanych do rozliczeń przez bank, pracownicy banku wskazywali jedynie na różnice kursowe wskazując jednocześnie, iż różnice te są minimalne. Nie wyjaśniono także powodom czym jest indeksacja kredytu i jakie to ma znaczenie. Nieruchomość jest wykorzystywana w celach mieszkaniowych oraz ewidencyjnie jako adres działalności gospodarczej powódki, która z uwagi na jej charakter (opieka nad dziećmi), wykonywana jest poza mieszkaniem. W dacie zawierania umowy żadne z powodów nie prowadziło działalności gospodarczej.
( dowód: zeznania powodów – k. 270-270v)
Powodowie zostali pouczeni o konsekwencjach uznania umowy na nieważną i oświadczyli, iż godzą się na powyższe skutki.
( d.: protokół rozprawy – k. 270-271)
Sąd zważył, co następuje:
Pozew został doręczony pozwanemu Bankowi dnia 07.08.2023r. (k. 111), tj. już po dacie ogłoszenia postanowienia o ogłoszeniu upadłości pierwotnie pozwanego (...) Bank S.A. z siedzibą w W.. Wobec powyższego, postanowieniem z dnia 24.10.2023 r. Sąd Okręgowy w O. zawiesił postępowanie, sygn. akt (...), stosownie do art. 177§1 pkt 4 k.p.c. i wezwał do udziału w sprawie syndyka masy upadłości (postanowienie – k. 112). Następnie postanowieniem z dnia 01.07.2024r. oddalił wniosek powodów o podjęcie zawieszonego postępowania (k. 133). Postanowieniem z dnia 18 grudnia 2024 r. (k. 241) Sąd Apelacyjny w B. zmienił w/w postanowienie tut. Sądu w ten sposób, że podjął zawieszone postepowanie w części, tj. w zakresie roszczeń o ustalenie z udziałem po stronie pozwanej Syndyka Masy Upadłości (...) Bank S.A. z siedzibą w W..
Powyższe skutkowało wpisaniem sprawę wpisano pod nowy numer sygn. akt (...) (k. 256).
Sąd dokonał ustaleń faktycznych w sprawie (w zakresie objętym podjęciem postępowania) w oparciu o załączone do akt – niekwestionowane przez strony – dokumenty oraz zeznania strony powodowej. W ocenie Sądu, powyższy materiał dowodowy był spójny, wzajemnie niesprzeczny a zatem wiarygodny.
Odnosząc się w pierwszej kolejności do wniosku Syndyka o odrzucenie pozwu na podstawie art. 199§1 pkt 2 k.p.c., należy wskazać, iż brak jest w sprawie podstaw do jego uwzględnienia.
Stosownie do powołanego przepisu, Sąd odrzuci pozew, jeżeli o to samo roszczenie pomiędzy tymi samymi stronami sprawa jest w toku albo została już prawomocnie osądzona. W ocenie Syndyka, ogłoszenie upadłości banku spowodowało zmianę trybu dochodzenia wierzytelności przez wierzycieli upadłego, w tym wierzycieli spornych, takich jak powodowie. Od dnia ogłoszenia upadłości właściwym trybem jest zgłoszenie wierzytelności powołanemu syndykowi, nie zaś występowanie przeciwko niemu z powództwem o roszczenia podlegające zgłoszeniu do masy upadłości. Z kolei prawomocna decyzja syndyka co do uznania lub odmowy uznania wierzytelności zgłoszonej przez powoda wywoła takie same skutki jak prawomocne osądzenie sprawy. W ocenie Syndyka, dotyczy to powództwa powodów zarówno w zakresie roszczenia o zapłatę, jak też roszczenia o ustalenie, które niewątpliwie dotyczą masy upadłości.
Z powyższym stanowiskiem Syndyka, w ocenie Sądu, nie można się zgodzić.
W szczególności żądanie ustalenia nieważności wiążącej strony umowy nie jest roszczeniem skierowanym do masy upadłości.
Materialnoprawną podstawą powództwa o ustalenie jest art. 189 k.p.c. Stosownie do tego przepisu, powód może żądać ustalenia przez sąd istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego lub prawa, gdy ma w tym interes prawny. Przedmiotem powództwa o ustalenie jest prawo lub stosunek prawny. W razie gdy żądanie nie dotyczy ustalenia (istnienia albo nieistnienia) prawa lub stosunku prawnego, powództwo podlega oddaleniu (por. post. SN z 7 kwietnia 2010 r., (...)). Wynika z tego, iż przedmiotem sporu w sprawie o ustalenie nie jest wierzytelność, która mogłaby podlegać zaspokojeniu z masy upadłości, a w związku z tym wymagałaby dokonania zgłoszenia. Przedmiotem sporu w takiej sytuacji jest istnienie stosunku prawnego i dopiero przesądzenie jego istnienia może skutkować potwierdzeniem istnienia wierzytelności wynikającej z nawiązanego pomiędzy stronami stosunku prawnego lub jej braku w razie ustalenia, iż nie doszło do jego nawiązania, jest jedynie konsekwencją wyroku ustalającego. Dalej należy wskazać, że wyrok, który ustala nieważność czynności prawnej, jest wyrokiem deklaratoryjnym i nie podlega wykonaniu w trybie postępowania egzekucyjnego. Wynika z tego, iż tylko wyrok sądu w takiej sprawie może trwale usunąć stan niepewności prawnej co do ważności umowy (tak: wyrok SA w W. z 9.05.2024 r., (...)).
Powyższe stanowisko potwierdza także pogląd Sądu Najwyższego wyrażony w uchwale z dnia 19.09.2024r., (...), iż postępowanie sądowe z powództwa kredytobiorcy będącego konsumentem o ustalenie nieistnienia stosunku prawnego z umowy kredytu, prowadzone przeciwko bankowi, co do którego w toku postępowania ogłoszono upadłość, nie jest sprawą "o wierzytelność, która podlega zgłoszeniu do masy upadłości" w rozumieniu art. 145 ust. 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe. Sprawy o ustalenie nie są sprawami "o wierzytelność". Przedmiot żądania (i rozstrzygnięcia, które może zapaść w sprawie) jest bowiem kategorialnie odmienny, a uwzględnienie żądania nie jest uzależnione od tego, by między powodem i pozwanym występowała relacja: wierzyciel - dłużnik. Jest to widoczne zwłaszcza w sprawach o ustalenie negatywne, w których - tak jak w niniejszej sprawie - z samej istoty roszczenia procesowego wynika, że, zdaniem powoda, strony nie są związane określonym stosunkiem prawnym. Poszukiwanie ochrony prawnej odbywa się w takim przypadku przy pomocy "roszczenia procesowego", a nie roszczenia w znaczeniu materialnoprawnym. Wymaganie wykazania interesu prawnego, charakterystyczne dla spraw o ustalenie ( art. 189 k.p.c.), jest w tej kategorii spraw uzasadnione m.in. tym, że istnienie takiego interesu może nie być wywodzone przez powoda z przysługiwania mu prawa podmiotowego. Powód występujący z takim roszczeniem procesowym nie ma proceduralnej możliwości zgłoszenia swojego żądania syndykowi. W konsekwencji do roszczeń procesowych wywodzonych z art. 189 k.p.c. nie przystaje ratio dalszego trwania stanu zawieszenia postępowania po ustaleniu osoby syndyka. Skoro żądanie ustalenia nieistnienia stosunku prawnego nie może być realizowane w trybie sporządzenia listy wierzytelności, to należy uznać, że w tej kategorii spraw, odmiennie niż w przypadku spraw o zasądzenie, poszukiwania ochrony prawnej w ramach postępowania upadłościowego nie można uznać za drogę alternatywną względem ogólnego postępowania rozpoznawczego. Materią, którą pod kontrolą sędziego komisarza i, w dalszej perspektywie, sądu upadłościowego, bada syndyk, może być zatem tylko to, czy dana wierzytelność podlega umieszczeniu na liście. Sprawy cywilne o innym przedmiocie, nawet jeżeli w toku ich rozpoznania wyłaniają się kwestie wstępne zbieżne z tymi badanymi przez syndyka, mogą toczyć się niezależnie, ponieważ tamujący skutek stosowania art. 145 ust. 1 p.u. jest skorelowany z tym, o czym decydować mogą organy postępowania upadłościowego - a więc wyłącznie z ostatecznym ukształtowaniem listy wierzytelności. Dopiero przepis szczególny mógłby przekazać również taką sprawę, jak omawiana obecnie, czyli sprawę o ustalenie, z zakresu kompetencji sądu cywilnego - do kompetencji organów postępowania upadłościowego. Niewskazanie w art. 145 ust. 1 p.u. wprost spraw o ustalenie nie powinno skłaniać do rozszerzającego rozumienia pojęcia "postępowania sądowego (...) o wierzytelność, która podlega zgłoszeniu do masy upadłości", w celu objęcia tą kategorią spraw również żądań z art. 189 k.p.c. Postępowanie upadłościowe, którego istotnym elementem jest sporządzenie listy wierzytelności zaspokajanych z masy upadłości, zasadniczo nie stwarza zainteresowanym możliwości dochodzenia roszczenia procesowego o ustalenie istnienia lub nieistnienia prawa lub stosunku prawnego (tak SN w uzasadnieniu uchwały z 19.09.2024 r., (...), (...)).
Zwrócić także należy uwagę, iż zastosowany w postępowaniu upadłościowym sposób badania i stwierdzania istnienia wierzytelności (art. 236-266 p.u.n.) nie daje gwarancji porównywalnych z procesem sądowym, wobec czego jego wyniki nie są objęte powagą rzeczy osądzonej i nie pozbawiają wierzyciela możliwości dochodzenia nieuznanej wierzytelności poza postępowaniem upadłościowym. W konsekwencji, zgłoszenie i ustalanie wierzytelności oraz badanie skuteczności jej potrącenia w toku postępowania upadłościowego dokonywane jest na potrzeby tego postępowania i nie stanowi sprawy w toku w rozumieniu art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c., a jego wyniki nie korzystają z powagi rzeczy osądzonej (por. uchwała Sądu Najwyższego z 23 stycznia 2007 r., (...)).
Mając zatem na uwadze powyższe, w ocenie Sądu, nie zaistniały w sprawie przesłanki wskazane w art. 199§1 pkt 2 k.p.c., wobec czego Sąd odmówił uwzględnienia wniosku Syndyka o odrzucenie pozwu (pkt I wyroku).
Powyższej oceny nie może także zmienić fakt ewentualnego zgłoszenia Syndykowi przez powodów swojej wierzytelności wobec pozwanego, wynikającej ze spełnienia na rzecz upadłego świadczenia nienależnego w wykonaniu nieważnej umowy kredytu. Istnienie takiej wierzytelności może być bowiem jedynie ewentualną konsekwencją rozstrzygnięcia żądania ustalenia, a nie jego warunkiem. A należy mieć także na uwadze, iż kwestia oceny zasadności żądania zapłaty sformułowanego w pozwie jest kwestią odrębną i nie jest objęta zakresem podjętego postępowania w sprawie.
Sąd nie uwzględnił także wniosku pozwanego o ponowne zawieszenie postępowania w sprawie, albowiem w sprawie nie zachodzą przesłanki zawieszenia postępowania w części objętej podjęciem. Nie można też twierdzić, że rozstrzygnięcie niniejszej sprawy zależy od wyników postępowania upadłościowego, a konkretnie od wyników ustalenia listy wierzytelności w postępowaniu upadłościowym. Celem upadłości (tzw. egzekucji ogólnej lub generalnej) jest spieniężenie majątku upadłego i jego sprawiedliwe podzielenie między wierzycieli. Ustalenie żądane w niniejszym procesie nie ma nic wspólnego z tym spieniężeniem i z podziałem.
Żądanie główne powodów, dotyczące ustalenia nieistnienia pomiędzy stronami stosunku prawnego kredytu w związku z nieważnością zawartej przez strony umowy kredytu zasługiwało na uwzględnienie.
Podstawą tego żądania jest art. 189 k.p.c., który wymaga od strony żądającej ustalenia wykazania interesu prawnego. Sąd podziela stanowisko, iż powodowie posiadają interes prawny w żądaniu ustalenia nieważności umowy, który polega on na tym, że domagają się oni definitywnego usunięcia niepewności prawnej co do istnienia nawiązanego na podstawie umowy stosunku prawnego lub jego treści w przypadku wyeliminowania niektórych postanowień z uwagi na ich niedozwolony charakter. Zgodnie z art. 385 ( 1) k.c. skutkiem eliminacji takich postanowień nie zawsze musi być upadek całej umowy, gdyż co do zasady powinna ona obowiązywać dalej w zmienionej treści. W przypadku umowy długoterminowej, jaką jest objęta pozwem umowa kredytu, żądanie zwrotu kwot wypłaconych lub wpłaconych może wynikać z różnych przyczyn, zatem samo rozstrzygnięcie o uwzględnieniu lub oddaleniu żądania zapłaty na tle takiej umowy nie zawsze wyeliminuje wątpliwości, co do jej istnienia lub treści. Taką możliwość daje natomiast rozstrzygnięcie o żądaniu ustalenia nieważności lub nieistnienia stosunku prawnego, jakim jest umowa kredytu wskutek jej upadku spowodowanego następczym powołaniem się przez kredytobiorcę – konsumenta – na niedozwolony charakter niektórych jej zapisów, względnie ustalenie, że te zapisy nie są dla niego wiążące (są bezskuteczne). Wskazać także należy, iż zgodnie z ugruntowanym stanowiskiem judykatury kwestia istnienia interesu prawnego kredytobiorcy – konsumenta w żądaniu ustalenia czy to nieważności zawartej umowy kredytu indeksowanego lub denominowanego, czy to abuzywności postanowień takiej umowy, nie budzi wątpliwości i jednolicie jest przyjmowane istnienie takiego interesu w sprawach dotyczących kredytu „frankowego” zarówno w orzecznictwie sądów powszechnych, jak też Sądu Najwyższego (vide – m.in. wyrok z dnia 24 lutego 2022 r. Sądu Apelacyjnego w B., (...) i przywołane tam orzecznictwo, jak też wyroki SN: z 17 marca 2022 r., (...); z 19 maja 2022 r., (...); z 18 maja 2022 r., (...), czy przykładowo postanowienie SN z 18.05.2023 r., (...) i liczne inne).
Dalej należy wskazać, że zgodnie z ugruntowanym stanowiskiem judykatury, dokonując oceny łączącej strony umowy kredytowej zawartej z konsumentem, należy w pierwszej kolejności ocenić ją pod kątem klauzul abuzywnych z uwagi na potrzebę zapewnienia konsumentowi jak najszerszej ochrony (w tym uwzględnienia jego woli o pozostawieniu tych klauzul, a zatem sanowaniu jej postanowień). Przepis art. 385 ( 1) k.c. i następne stanowią bowiem rdzeń systemu ochrony konsumenta przed wykorzystywaniem przez przedsiębiorców silniejszej pozycji kontraktowej, związanej z możliwością jednostronnego kształtowania treści wiążących strony postanowień, w celu zastrzegania klauzul niekorzystnych dla konsumenta (klauzul abuzywnych). Wprowadzają instrument wzmożonej - względem zasad ogólnych (art. 58 § 2, art. 353 ( 1) i 388 k.c.) - kontroli treści postanowień narzuconych przez przedsiębiorcę, pod kątem poszanowania interesów konsumentów ( tak Sąd Najwyższy w uchwale w składzie 7 sędziów z dnia 20 czerwca 2018 r. , (...) ). Wprowadzają także szczególną - odbiegającą od zasad ogólnych - sankcję mającą niwelować niekorzystne skutki zastosowania klauzul abuzywnych. W zakresie swego zastosowania wyłączają zatem regulacje ogólne, w tym dotyczące konsekwencji naruszenia właściwości (natury) stosunku prawnego. Zakresy te zachodzą częściowo na siebie, ponieważ część owych wiążących założeń ustawowych dotyczących kształtu (wzorca, cech charakterystycznych) stosunku obligacyjnego, w tym poszanowania autonomii podmiotów prawa cywilnego, jest relewantna także na obszarze niedozwolonych postanowień umownych, o czym świadczy choćby załącznik do dyrektywy 93/13, zawierający tzw. szarą listę postanowień abuzywnych, w którym wskazano m.in., że za abuzywne mogą być uznane klauzule, których celem lub skutkiem jest umożliwienie sprzedawcy lub dostawcy "według własnego uznania jednostronnej zmiany warunków bez uzasadnionego powodu wymienionego w umowie" ( tak też Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 13 maja 2022 r., (...) ).
Kredyt udzielony powodom miał charakter kredytu indeksowanego, polegającego na ustaleniu kwoty kredytu w PLN i dopiero w efekcie zabiegu waloryzacyjnego przeliczeniu jej na CHF. Taki charakter umowy sam w sobie - zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Sądu Najwyższego - nie jest sprzeczny z ogólną konstrukcją umowy kredytu przewidzianą w art. 69 ust. 1 Prawa Bankowego (por. wyroki Sądu Najwyższego z 19 marca 2015 r., (...), z dnia 22 stycznia 2016 r., (...), z dnia 1 marca 2017 r., (...), z dnia 11 grudnia 2019 r., (...)).
Istotą sporu stron jest sposób konstrukcji mechanizmu indeksacji zastosowanego przez pozwany bank w przedmiotowej umowie.
W ocenie Sądu, nie ulega wątpliwości, iż na podstawie umowy pozwany udzielił kredytu powodom będącym w tym stosunku konsumentem w rozumieniu art. 22 ( 1) k.c. W szczególności, jak wynika z treści przedłożonej umowy, kredyt dotyczył uzyskania środków na zakup mieszkania na cele mieszkaniowe powodów. Zwrócić także należy uwagę, iż przepis art. 22 ( 1) k.c. jest wyrazem implementacji do polskiego porządku prawnego dyrektyw Unii Europejskiej, m.in. dyrektywy Rady 93/13/EWG z 5.04.1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (jak również dyrektywy Rady z 20.12.1985 r. 361 w sprawie ochrony konsumentów w odniesieniu do umów zawartych poza lokalem przedsiębiorstwa (85/577/EWG), 362 oraz dyrektywy 97/7/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z 20.05.1997 r. w sprawie ochrony konsumentów w przypadku umów zawieranych na odległość). Natomiast „odnośnie do treści art. 2 lit. b dyrektywy 93/13 należy zauważyć, że zgodnie z tym przepisem "konsument" oznacza każdą osobę fizyczną, która w umowach objętych tą dyrektywą działa w celach niezwiązanych z działalnością gospodarczą lub zawodową. Tym samym posiadanie przez daną osobę statusu "konsumenta" należy ustalać na podstawie kryterium funkcjonalnego, polegającego na ocenie, czy dany stosunek umowny wpisuje się w ramy działalności niezwiązanej z wykonywaniem danego zawodu ( wyrok TSUE z 27 października 2022 r., (...), EU:C:2022:839, pkt 25 i przytoczone tam orzecznictwo, wyrok TSUE z 8 czerwca 2023 r., (...) ).”
Mając zatem na uwadze powyższe, brak w sprawie wątpliwości, że przy zawieraniu umowy powodowie mieli status konsumenta w rozumieniu art. 22 1 k.c.
Powyższej oceny w żaden sposób nie może zmienić fakt ewentualnego późniejszego podjęcia działalności gospodarczej przez powódkę czy też wykorzystanie adresu posiadanej nieruchomości do celów korespondencyjnych w prowadzonej działalności gospodarczej. Zarówno treść umowy pod kątem istnienia postanowień abuzywnych, jak też status stron, podlegają bowiem badaniu na moment zawarcia umowy.
Zgodnie z art. 385 1 k.c., postanowienia umowy zawieranej z konsumentem, które kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami lub rażąco naruszają jego interesy, nie są wiążące, jeżeli nie zostały uzgodnione indywidualnie. Nie dotyczy to postanowień określających główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny.
Nieuzgodnione indywidualnie są te postanowienia umowy, na których treść konsument nie miał rzeczywistego wpływu, co w szczególności odnosi się do postanowień umowy przejętych z wzorca umowy zaproponowanego konsumentowi przez kontrahenta. Zgodnie z utrwalonym już stanowiskiem orzecznictwa „wszelkie klauzule sporządzone z wyprzedzeniem będą klauzulami pozbawionymi cechy indywidualnego uzgodnienia i okoliczności tej nie niweczy fakt, że konsument mógł znać ich treść”, przy czym dla uznania, że treść danego postanowienia umownego została indywidualnie uzgodniona wymagałoby wykazania, że „konsument miał realny wpływ na konstrukcję niedozwolonego (abuzywnego) postanowienia wzorca umownego”, a „konkretny zapis był z nim negocjowany” ( vide - wyrok Sądu Apelacyjnego w W. z 14 czerwca 2013 r. w sprawie (...) ). Brak "uzgodnienia indywidualnego" dla postanowień inkorporowanych do umowy ma miejsce nie tylko wtedy, gdy konsument związany jest wzorcem z mocy art. 384 k.c., ale także wtedy, gdy doszło - za zgodą obu stron - do inkorporowania wzorca, albo niektórych jego postanowień, do treści umowy. W takiej bowiem sytuacji można mówić o "postanowieniach umowy przejętych z wzorca". Takie postanowienia wzorca, mimo odmiennego od określonego w art. 384 k.c. trybu wiązania, nadal nie są postanowieniami "uzgodnionymi indywidualnie", chyba że konsument miał na ich treść "rzeczywisty wpływ ". Rzeczywisty wpływ" konsumenta nie zachodzi, jeżeli "wpływ" ten polega jedynie na tym, że konsument dokonuje wyboru spośród alternatywnych klauzul sformułowanych przez przedsiębiorcę.
W świetle materiału dowodowego sprawy, w szczególności zeznań powodów oraz umowy o kredyt hipoteczny, nie powinno budzić wątpliwości, iż przy zawarciu umowy pozwany posłużył się wzorcem umownym, a strona powodowa nie miała żadnego realnego wpływu na ukształtowanie postanowień umownych, poza wyrażoną w PLN kwotą kredytu oraz liczbą rat spłaty.
Brak także dowodu by postanowienia umowy, w tym odnoszące się do mechanizmu indeksacji, a w szczególności § 1 ust. 1, §9 ust. 2, §10 ust. 3 były wynikiem porozumienia stron, tj. wspólnego ustalenia ostatecznego brzmienia klauzuli, w wyniku rzetelnych negocjacji, w ramach których konsument miał realny wpływ na treść określonego postanowienia umownego ( vide – m.in. postanowienie Sądu Najwyższego z 06 marca 2019r., (...) ). Brak zatem podstaw do formułowania przez pozwanego tezy o indywidualnym uzgodnieniu miedzy stronami postanowień umowy, w szczególności klauzul waloryzacyjnych, przez przyjęcie przez powodów propozycji pozwanego. Zwrócić przy tym należy uwagę, iż nie chodzi o to czy strona umowy miała formalną możliwość negocjowania postanowień umowy, ale o to, jak wskazano powyżej, czy treść określonego postanowienia umowy jest wynikiem rzeczywistego, wspólnego ostatecznego ustalenia jego treści przez strony. W okolicznościach sprawy żadne negocjacje pomiędzy stronami, w szczególności dotyczące kształtu klauzul waloryzacyjnych, nie miały miejsca. Powodowie mogli albo podpisać umowę w kształcie przedstawionym przez kredytodawcę albo zrezygnować z podpisania umowy.
Zdaniem Sądu, nie ulega wątpliwości, że wniosek kredytowy, jak i umowa stron stanowiły wzorce stosowane w Banku. Układ wniosku i umowy wskazuje, że kredytobiorcy mogli określić potrzebną im kwotę w PLN, wybrać inną walutę kredytu, określić przeznaczenie kredytu, uzgodnić okres kredytowania, sposób zabezpieczenia ewentualnie wskazać rachunki do wypłaty i spłaty kredytu. Nie ma jednak podstaw do przyjęcia, że pozostałe postanowienia i oświadczenia, były możliwe do wynegocjowania. W ocenie Sądu, strona pozwana nie wykazała, że postanowienia zawarte w umowie zostały indywidualnie uzgodnione oraz że kredytobiorca (powodowie) miał realny wpływ na kształt każdego z tych postanowień, czyli przedstawiono mu możliwość jego zmiany, z której zrezygnował.
Powyższe oznacza, że postanowienia w zakresie kursów wymiany stosowanych w Tabeli banku, czy szerzej w zakresie mechanizmu indeksacji, nie były uzgodnione indywidualnie w rozumieniu art. 385 1 § 1 i 3 k.c.
Zwrócić należy uwagę, że zgodnie z §1 ust. 1 umowy kredytobiorca w dacie podpisywania umowy nie znał dokładnego salda kredytu w walucie obcej, które miało służyć ustaleniu wysokości jego zobowiązania i rat spłaty. Saldo to było ustalane w dniu wypłaty kredytu lub transzy wg kursu kupna walut określonego w Tabeli Kursów – obowiązującego w tym dniu. Przy spłacie kredytu kredytobiorca również nie znał wysokości raty w PLN w chwili spłaty, albowiem wysokość zobowiązania był ustalana jako równowartość spłaty wyrażonej w CHF po jej przeliczeniu wg kursu sprzedaży walut określonego w Tabeli Kursów obowiązującego w dniu spłaty. Analogiczna sytuacja zachodziła w przypadku przewalutowania kredytu lub rozliczenia zadłużenia przeterminowanego. Jednocześnie definicja Tabeli Kursów zawarta w umowie w żaden sposób nie wskazywała sposobu ustalenia kursu waluty stosowanego do rozliczeń. Wskazuje ona jedynie, że Tabela zostanie sporządzona na podstawie kursów obowiązujących na rynku międzybankowym w chwili sporządzania Tabeli i po ogłoszeniu kursów średnich przez NBP, co nie daje żadnej odpowiedzi na to, jaki jest konkretny mechanizm lub algorytm ustalenia kursu.
Jak wynika z powyższego, kurs waluty szwajcarskiej, służący do przeliczania poszczególnych rat kapitałowo – odsetkowych, a także do ustalenia wysokości zadłużenia kredytobiorcy w tej walucie, określany był samodzielnie przez pozwany Bank, kredytobiorca nie tylko nie miał żadnego wpływu na ten mechanizm, ale nie posiadał także żadnej wiedzy na temat sposobu dokonywania przez Bank ustaleń w zakresie kursu sprzedaży i kursu kupna waluty. W ocenie Sądu, przesądza to o abuzywnym charakterze w/w postanowień umowy, tj. o tym, iż kształtowały one prawa i obowiązki konsumenta (powodów) w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami lub rażąco naruszały jego interesy. Wyraża się to w tym, że przesłanki ustalenia określonej wysokości stosowanych kursów kupna i sprzedaży waluty nie zostały precyzyjnie, jasno i dokładnie określone w zapisach umowy stron, natomiast zmiana sposobu ustalania kursu pozostawała w zasięgu możliwości banku bez konieczności uzgadniania go ze swoimi klientami. Stąd postanowienia umowy, które przewidywały przyjęcie kursu kupna i kursu sprzedaży z tabeli kursów banku, jako zastrzegające dla banku swobodę kształtowania wysokości zobowiązania kredytowego muszą być uznane za abuzywne. W istocie naruszają one bowiem równość kontraktową stron i umożliwiają przerzucenie na klienta banku całego ryzyka zmiany kursu waluty. Nie ma przy tym znaczenia, czy z takiej możliwości pozwany Bank korzystał. Dla uznania postanowienia umownego za niedozwolone wystarczy bowiem taka jego konstrukcja, która prowadzi do obiektywnej możliwości rażącego naruszenia interesów konsumenta.
Zwrócić należy uwagę na ugruntowany w orzecznictwie Sądu Najwyższego i podzielany przez Sąd w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę pogląd, iż mechanizm ustalania kursów waluty na podstawie tabel kursowych banku stanowi abuzywne, nietransparentne postanowienie umowy uprawniające bank do jednostronnego ustalenia kursów walut, pozostawiające temu bankowi pole do arbitralnego działania i w ten sposób obarczające kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem oraz naruszają równorzędność stron ( zob. wyroki z dnia 20.05.2022r., (...) dnia 22 stycznia 2016 r., (...), z dnia 1 marca 2017 r., (...), nie publ., z dnia 19 września 2018 r., z dnia 30 września 2020 r. (...), nie publ., z dnia 27 lipca 2021 r., (...), nie publ., z dnia 2 czerwca 2021 r., (...), nie publ., z dnia 28 kwietnia 2022 r., (...), Biuletyn Izby Cywilnej Sądu Najwyższego 2022, nr 5-6, s. 15). Dlatego oczywiste jest, że takie uprawnienie kredytodawcy ma dla kredytobiorcy istotne znaczenie, rażąco narusza jego interesy.
Abuzywność umów kredytów indeksowanych i denominowanych w walucie obcej (frankach szwajcarskich) nie wyczerpuje się w klauzulach kształtujących mechanizm indeksacji. Za takie uznawane są też postanowienia odnoszące się do ustalonego w walucie obcej mechanizmu waloryzacji świadczeń (określane niekiedy jako "klauzule ryzyka walutowego"), które wiążą się z obciążeniem kredytobiorcy - konsumenta nieograniczonym ryzykiem zmiany kursu waluty i związanym z tym ryzykiem zwiększenia kosztu kredytu ( tak Sąd Najwyższy w postanowieniu z 22.02.2023 r. , (...)). Zwrócić przy tym należy uwagę, iż rozpatrywana w sprawie umowa nie zawierała żadnych ograniczeń w zakresie obciążenia kredytobiorcy ryzykiem zmiany kursu waluty i zwiększenia kosztu kredytu.
Należy przy tym jednoznacznie wskazać, że oceny abuzywności dokonuje się na datę dokonania czynności – zawarcia umowy, a okoliczności, które zaistniały po zawarciu umowy, nie mają znaczenia dla oceny abuzywności postanowienia (
tak Sąd Najwyższy w uchwale
7 sędziów z dnia 20 czerwca 2018 r., (...), Biuletyn Sądu Najwyższego 2018/6/9, tak też TSUE w wyroku z 20 września 2017 r., (...)
).
W tym kontekście nie są zatem istotne zmiany umowy dokonane w szczególności Aneksem nr (...), którym wprowadzona została możliwość dokonywania spłat kredytu w walucie indeksacyjnej, albowiem było to jedynie wypełnienie nowego przepisu art. 69 ust. 3 ustawy Prawo bankowe, dodanego ustawą z dnia 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy - Prawo bankowe oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 165, poz. 984), tzw. ustawa antyspreadowa.
Ugruntowane jest również stanowisko, że postanowienia wprowadzające do umowy kredytu ryzyko walutowe powinny być traktowane jako określające główne świadczenie stron. Zwrócić należy uwagę, że Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE) w wyroku z dnia 3 października 2019 r. w sprawie (...), na tle wykładni dyrektywy 93/13/EWG, podtrzymał pogląd dotyczący natury klauzul wymiany (czyli dotyczących kursów walutowych stosowanych do rozliczeń umów kredytowych), które wprowadzając do umów kredytowych ryzyko kursowe, określają faktycznie główny przedmiot umowy (pkt 44 powołanego wyroku). Należy zatem przyjąć, że postanowienia umowy stron w tym zakresie, jeżeli nie zostały sformułowane jednoznacznie, podlegają kontroli w celu stwierdzenia, czy nie mają charakteru niedozwolonego (art. 385 ( 1) § 1 zd. drugie k.c.). Jednocześnie we wskazanym wyroku Trybunał orzekł, że „artykuł 5 dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich należy interpretować w ten sposób, że treść klauzuli umowy kredytu zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem ustalającej cenę zakupu i sprzedaży waluty obcej, do której kredyt jest indeksowany, powinna, na podstawie jasnych i zrozumiałych kryteriów, umożliwić właściwie poinformowanemu oraz dostatecznie uważnemu i racjonalnemu konsumentowi zrozumienie sposobu ustalania kursu wymiany waluty obcej stosowanego w celu obliczenia kwoty rat kredytu, w taki sposób, aby konsument miał możliwość w każdej chwili samodzielnie ustalić kurs wymiany stosowany przez przedsiębiorcę”.
Podsumowując, w ocenie Sądu wskazane wyżej postanowienia umowy dotyczące stosowania dwóch różnych rodzajów kursów, które mogły być swobodnie ustalane przez jedną ze stron umowy (Bank) nie zostały uzgodnione indywidualnie i kształtowały zobowiązanie kredytobiorcy w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy. Nie zostały przy tym sformułowane w sposób jednoznaczny, nie dawały bowiem możliwości ustalenia w każdej chwili samodzielnie przez kredytobiorcę kursu wymiany stosowanego przez przedsiębiorcę. Stosownie zatem do art. 385 1 k.c. miały charakter niedozwolony (abuzywny) i w związku z tym nie wiązały strony powodowej.
Zwrócić także należy uwagę, iż informacje odnoszące się do poinformowania kredytobiorcy o ryzyku kursowym i walutowym w postaci zawartych w umowie oświadczeń o świadomości ryzyka związanego ze zmianą kursu waluty indeksacyjnej w stosunku do złotego i akceptacji takiego ryzyka, miały jedynie formalny charakter. W odniesieniu do klauzul walutowych nie jest wystarczające deklaratywne oświadczenie przez konsumenta, że został poinformowany o ryzyku walutowym i akceptuje to ryzyko, a ciężar udowodnienia, że konsument otrzymał niezbędne informacje spoczywa na przedsiębiorcy. Formalne poinformowanie o ryzyku walutowym nie jest wystarczające do uznania, że klauzula określająca główne świadczenia stron została wyrażona jasno i jednoznacznie (zob.m.in. postanowienie SN z 30.12.2024 r., (...) i przywołane tam wyroki TSUE z 10 czerwca 2021 r., (...) VB i inni przeciwko (...) SA oraz AV i in. przeciwko (...) SA, P. de la R.; z 20 września 2018 r., (...) (...) Bank (...). I (...) (...) K. Z.. przeciwko T. I. i E. K.; z 20 września 2017 r., (...) R. P. A. i in. przeciwko (...) SA; oraz wyroki Sądu Najwyższego z 27 listopada 2019 r., (...), niepubl., z 24 lutego 2022 r., II CSKP (...).; i z 13 maja 2022 r., II CSKP (...), niepubl.).
Z okoliczności sprawy wynika natomiast, iż taki właśnie charakter miało poinformowanie powodów o ryzyku kursowym i walutowym, co sprowadzało się jedynie do podpisania umowy, która zawierała taki zapis w §1 ust. 1 zd. 2. Jak natomiast wynika z zeznań powodów informacje przekazane przy zawieraniu umowy ustnie w zakresie ryzyka związane ze zmianą kursy waluty sprowadzały się do zapewnień o jedynie niewielkich zmianach tego kursu, stabilności waluty szwajcarskiej i powszechności tego rodzaju kredytów, co w istocie miało prowadzić do przekonania o minimalnym ryzyku związanym z zawarciem umowy. W okolicznościach sprawy nie można zatem przekazanych informacji potraktować jako spełniających wymóg przejrzystości. Kredytobiorca-konsument bowiem musi zostać jasno poinformowany, iż podpisując umowę kredytu indeksowanego do waluty obcej (szeroko rozumianego), ponosi przez cały okres obowiązywania umowy ryzyko kursowe, które z ekonomicznego punktu widzenia może okazać się dla niego trudne do udźwignięcia w przypadku silnej deprecjacji waluty, w której otrzymuje wynagrodzenie (por. wyroki z dnia 20 września 2017 r., w sprawie (...), R. P. A. i in. przeciwko (...) SA, pkt 59, 50, z dnia 20 września 2018 r., (...), (...) Bank (...), pkt 74-75, z dnia 14 marca 2019 r., w sprawie (...), Z. D. przeciwko (...) Bank (...) Z.., pkt 34-35, 40, 43, 46, z dnia 10 czerwca 2021 r.,(...), (...), pkt 56, 69, 71, 72, 74, postanowienia z dnia 22 lutego 2018 r. w sprawie (...), L. P. L., O. L. przeciwko (...)., pkt 25 i n. i z dnia 6 grudnia 2021 r., (...), (...) Bank (...), pkt 34, teza). W tym względzie okoliczność, że konsument oświadcza, iż jest w pełni świadomy potencjalnych ryzyk wynikających z zawarcia wspomnianej umowy, nie ma sama w sobie znaczenia dla oceny, czy przedsiębiorca spełnił wspomniany wymóg przejrzystości (por. wyrok z dnia 20 września 2018r., (...), (...) Bank (...), pkt 65-70 i postanowienie z dnia 6 grudnia 2021r., (...), (...) Bank (...), pkt 34, teza), ciężar zaś udowodnienia, że konsument otrzymał niezbędne informację, spoczywa na przedsiębiorcy (por. wyrok z dnia 10 czerwca 2021r., (...), (...), pkt 56, 69, 71, 72, 74, 87, 89, teza).
Nie budzi obecnie wątpliwości, że brak związania konsumenta niedozwolonym postanowieniem oznacza, że nie wywołuje ono skutków prawnych od samego początku i z mocy samego prawa, co sąd ma obowiązek wziąć pod uwagę z urzędu ( por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 29 czerwca 2007 r., (...) oraz wyroki Sądu Najwyższego z dnia 30 maja 2014 r., (...), z dnia 1 marca 2017 r., (...), oraz z dnia 14 lipca 2017 r., (...) ).
Odwołując się do powoływanego już wyroku Sądu Najwyższego z 20.05.2022 r., (...), należy także wskazać, że „przy ocenie umowy z odwołaniem się do dyrektywy 93/13 i art. 385 ( 1) k.c. sąd nie jest uprawniony do uzupełniania umowy treścią nieuzgodnioną przez strony, choćby zmierzała do wyrównania ich pozycji na gruncie łączącego je stosunku prawnego, tak nie jest też uprawniony do tego, by umowę tę przekształcić w inny rodzaj umowy (wyrok z dnia 13 maja 2022 r., (...)). Takie działanie w istocie nie różniłoby się bowiem od uzupełniania umowy po pominięciu zamieszczonych w niej klauzul abuzywnych, do czego krytycznie odniósł się TSUE.
Dokonując wykładni dyrektywy 93/13/EWG Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej w wyroku z dnia 3 października 2019 r. w sprawie (...) podtrzymał pogląd, że w przypadku ustalenia, że w umowie zostało zawarte postanowienie niedozwolone w rozumieniu dyrektywy, skutkiem tego jest wyłącznie wyeliminowanie tego postanowienia z umowy, chyba że konsument następczo je zaakceptuje. Jedynie w drodze wyjątku możliwe jest zastosowanie w miejsce postanowienia niedozwolonego przepisu prawa o charakterze dyspozytywnym. Wyjątek ten obejmuje sytuacje, w której jest zgoda stron na jego zastosowanie oraz okoliczność, że brak takiego zastąpienia skutkowałby upadkiem umowy i niekorzystnymi następstwami dla konsumenta, który na takie niekorzystne rozwiązanie się nie godzi. Zgodnie ze stanowiskiem TSUE nie jest możliwe zastąpienie postanowienia niedozwolonego przez odwołanie się do norm ogólnych prawa cywilnego, gdyż spowodowałoby to ingerencję, mogącą wpłynąć na równowagę interesów, powodując nadmierne ograniczenie swobody zawierania umów. Zresztą, pozostawałoby to także w sprzeczności z bytem klauzuli waloryzacyjnej jako świadczenia głównego kredytobiorcy. Trybunał wskazał przy tym, że: „Artykuły 5 i 6 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie temu, by sąd krajowy, który stwierdził nieuczciwy charakter warunku umowy zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem w rozumieniu art. 3 ust. 1 tej dyrektywy, dokonał wykładni tego warunku w celu złagodzenia jego nieuczciwego charakteru, nawet jeśli taka wykładnia odpowiadałaby wspólnej woli stron”.
W konsekwencji nie jest możliwe - wbrew woli konsumenta - zastąpienie niedozwolonego postanowienia umownego odsyłającego do kursu waluty wynikającego z tabeli bankowej odwołaniem do kursu średniego ustalanego przez NBP względnie kursu rynkowego waluty (zob.m.in. postanowienie Sądu Najwyższego z 23 sierpnia 2022 r., (...), niepubl.; wyroki Sądu Najwyższego z 24 lutego 2022 r., (...); z 10 maja 2022 r., (...)). Nie istnieje także możliwość wypełnienia luki w umowie po wyeliminowaniu z niej postanowień abuzywnych przez odwołanie do art. 69 ust. 3 ustawy Prawo Bankowe.
Ugruntowane jest także stanowisko, że wejście w życie ustawy z 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy - Prawo bankowe oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2011 r. Nr 165, poz. 984 dalej: "ustawa antyspreadowa") nie pozwala w pełni wyeliminować z umowy postanowień zawierających niejasne reguły przeliczania należności kredytowych. Sankcje będące konsekwencją abuzywności postanowień umownych działają bowiem ze skutkiem ex tunc, co oznacza, że zdarzenia o charakterze następczym w stosunku do daty zawarcia umowy - z wyjątkiem woli konsumenta - pozostają bez znaczenia dla stwierdzenia abuzywności postanowień umowy. O tym bowiem czy postanowienie jest niedozwolone decydują okoliczności z chwili zawarcia umowy (zob.m.in. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 20 czerwca 2018 r., (...) oraz orzecznictwo TSUE przytoczone w jej uzasadnieniu). Ponadto ustawa antyspreadowa nie zawiera przepisów o charakterze dyspozytywnym, które mogłyby zastąpić nieuczciwe klauzule zawarte w umowach kredytowych. Nie stwarza też podstawy do formułowania przez kredytobiorców roszczeń przeciwko bankom o zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli o zmianę postanowień umowy od chwili jej zawarcia, a umożliwia jedynie dokonanie zmiany postanowień umowy dotyczących sposobu waloryzacji niespłaconych rat na przyszłość. Nie oznacza to jednak, że nakłada na nich obowiązek zachowania takiej formy spłaty albo wyłącza możliwość zgłoszenia roszczeń powstałych na gruncie umów niespełniających wymagań stawianych umowom kredytowym w stosunkach z konsumentami (zob.m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 13 maja 2022 r., (...)).
Brak także możliwości zastosowania art. 358§2 k.c., który został wprowadzony do kodeksu cywilnego z dniem 24 stycznia 2009 r. ustawą z dnia 23 października 2008 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny oraz ustawy - Prawo dewizowe, Dz.U. z 2008 r. Nr 228, poz. 1506), tj. już po dacie zawarcia umowy. Ponadto dotyczy on zobowiązań wyrażonych w walucie obcej, a w przypadku kredytu indeksowanego do CHF waluta obca stanowi jedynie miernik wartości zobowiązania zaciągniętego w walucie polskiej i świadczeń spełnianych przez kredytobiorców w walucie obcej. Wyłączone jest także dokonanie wykładni umowy na podstawie art. 65 § 2 k.c. lub art. 56 k.c., już po usunięciu z nich postanowień abuzywnych, w celu ustalenia zgodnego celu i zamiaru stron co do sposobu ustalenia kursu CHF.
Mając na względzie treść art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13, niewątpliwie umowa nie może być utrzymana w mocy tylko wtedy, gdy na podstawie pozostałej treści umowy nie da się ustalić praw i obowiązków stron.
W ocenie Sądu, brak możliwości uzupełnienia umowy po wyeliminowaniu abuzywnych postanowień, powoduje, że nie jest obiektywnie możliwe jej wykonanie przez obie strony umowy. Po wyeliminowaniu z umowy stron postanowień dotyczących kursów wymiany, wiadomym jest jedynie, że Bank zobowiązuje się postawić do dyspozycji kredytobiorcy określoną kwotę kredytu w złotych, której równowartość celem ustalenia salda służącego do wyliczenia rat spłaty powinna zostać ustalona w CHF, lecz nie wiadomo według jakiego miernika ma być wyliczona ta równowartość. Skutkuje to niemożnością ustalenia salda, określenia rat spłaty, które miały być ustalone w walucie, do której kredyt był indeksowany oraz odniesienia spłacanych rat w walucie polskiej do salda kredytu.
Niedopuszczalne jest przy tym przekształcenie kredytu powiązanego z walutą obcą w kredyt złotowy oprocentowany stawką LIBOR lub WIBOR. Wyeliminowanie bowiem ryzyka kursowego, charakterystycznego dla umowy kredytu powiązanego z walutą obcą, byłoby równoznaczne z tak daleko idącą modyfikacją umowy, że umowę taką należałoby uznać za umowę o odmiennej istocie i charakterze, co prowadzi do wniosku, że po wyeliminowaniu tego rodzaju klauzul utrzymanie umowy o charakterze zamierzonym przez strony nie jest możliwe co przemawia za jej całkowitą nieważnością (zob.m.in. wyrok Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., (...). i liczne dalsze).
Należy mieć także na uwadze, iż fakt, że zastrzeżone w umowie kredytu klauzule kształtujące mechanizm indeksacji określają główne świadczenia stron, ma istotne znaczenie dla możliwości utrzymania umowy w mocy po ich wyeliminowaniu. Odnoszą się one bowiem bezpośrednio do elementów przedmiotowo istotnych umowy kredytu bankowego, a zatem do oddania i zwrotu sumy kredytowej, której wysokość wprost kształtują. (zob.m.in. wyroki Sądu Najwyższego (...))
Mając na uwadze powyższe rozważania, na podstawie art. 189 k.p.c. przy zastosowaniu art. 385 1 k.c. Sąd ustalił w wyroku, że umowa o kredyt hipoteczny nr (...) z dnia 23 czerwca 2008 r. zawarta pomiędzy powodami a poprzednikiem prawnym pozwanego jest nieważna (pkt II wyroku).
Jednocześnie mając na uwadze, iż w okolicznościach sprawy do rozstrzygnięcia nadawało się tylko żądanie pozwu dotyczące ustalenia nieważności umowy, wydany wyrok jest wyrokiem częściowy w rozumieniu art. 317§1 k.p.c. Skutkowało to jednocześnie tym, iż nie zawiera on rozstrzygnięcia co do kosztów procesu pomiędzy stronami, nie należy bowiem do orzeczeń kończących sprawę w instancji (art. 108 § 1 zd. 1 k.p.c.).
SSO Tomasz Cichocki