Wyrok z 14 czerwca 2023, sygn. XVII AmA 70/22

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 14 czerwca 2023 r.

Sąd Okręgowy w Warszawie, XVII Wydział Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów
w składzie:

Przewodniczący –	Sędzia SO Małgorzata Wiliński
Protokolant –	sekr. sądowy Magdalena Ratajczyk

po rozpoznaniu w dniu 17 maja 2023 r. w Warszawie

na rozprawie

sprawy z odwołania (...) Spółki Akcyjnej z siedzibą w W.

przeciwko Prezesowi Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów

o uznanie postanowień wzorca umów za niedozwolone

na skutek odwołania od decyzji Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów z dnia 03 czerwca 2022 r. nr (...)

1.  oddala odwołanie,

2.  zasądza od odwołującego (...) Spółki Akcyjnej z siedzibą w W. na rzecz pozwanego Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów kwotę 120,00 (sto dwadzieścia) złotych tytułem kosztów zastępstwa procesowego.

SSO Małgorzata Wiliński

Sygn. akt XVII AmA 70/22

UZASADNIENIE

wyroku z dnia 14 czerwca 2023 r.

Decyzją z dnia 03 czerwca 2022 r. nr (...) Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów orzekł, że:

I. Na podstawie art. 23b ust. 1 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. z 2021 r. poz. 275), po przeprowadzeniu postępowania w sprawie o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone, uznaje postanowienia wzorców umów stosowane przez (...) Spółkę Akcyjną z siedzibą w W. (dawniej: (...) Spółka Akcyjna z siedzibą w W.), o treści:

1.

„Opłata dystrybucyjna określona procentowo

W ramach serwisu (...) oraz w korespondencji opłata dystrybucyjna określona procentowo jest nazywana opłatą wstępną.

Pobierana od składki podstawowej:

a) wymagalnej w 1. roku polisy (uzależniona od wieku Ubezpieczonego oraz wysokości sumy składek podstawowych)

Ubezpieczony nie ukończył 50. roku życia oraz wysokość sumy składek podstawowych wymagalnych w 1. roku polisy:

– jest mniejsza lub równa 1800 zł - 90%

–  przewyższa kwotę 1800 zł - 80%

Ubezpieczony ukończył 50. rok życia oraz wysokość sumy składek podstawowych wymagalnych w 1. roku polisy:

–  jest mniejsza lub równa 1800 zł - 70%

–  przewyższa kwotę 1800 zł - 60%

b) wymagalnej w 2. roku polisy - 50%

c) wymagalnej od 3. roku polisy - 5%”

(pkt 4 Tabeli Opłat i Limitów do indywidualnego ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym (...) o indeksie (...), pkt 4 Tabeli Opłat i Limitów do indywidualnego ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym (...) o indeksie (...)),

w związku z:

„Towarzystwo pobiera następujące opłaty: (…) opłatę dystrybucyjną – opłata określona procentowo w stosunku do składki podstawowej i składki dodatkowej inwestycyjnej oraz kwotowo, pobierana z tytułu ponoszenia przez Towarzystwo kosztów związanych z zawarciem umowy ubezpieczenia (koszty akwizycji), którymi w szczególności są:

a) prowizje pośredników ubezpieczeniowych,

b) wynagrodzenia z narzutami pracowników zajmujących się akwizycją,

c) koszty wystawienia polis,

d) koszty włączenia umowy ubezpieczenia do portfela ubezpieczeń,

e) koszty reklamy i promocji produktów ubezpieczeniowych,

f) koszty ogólne związane z badaniem wniosków i wystawianiem polis”

(§ 33 ust. 1 pkt 2 Ogólnych warunków indywidualnego ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowymi funduszami kapitałowymi (...) o indeksie (...)),

i w związku z:

„Opłata dystrybucyjna określona procentowo pobierana jest poprzez odpisanie jednostek uczestnictwa z rachunku podstawowego oraz z rachunku dodatkowego w dniu przeliczenia środków pieniężnych pochodzących ze składki podstawowej oraz składki dodatkowej inwestycyjnej na jednostki uczestnictwa”

(§ 34 ust. 4 Ogólnych warunków indywidualnego ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowymi funduszami kapitałowymi (...) o indeksie (...));

2.

„Opłata alokacyjna

W ramach serwisu (...) oraz w korespondencji opłata alokacyjna nazywana opłatą wstępną.

Pobierana od składki podstawowej:

a) wymagalnej w 1. roku polis]y (uzależniona od wieku Ubezpieczonego w dniu podpisania wniosku ubezpieczeniowego)

- Ubezpieczony nie ukończył 50. roku życia - 80%

- Ubezpieczony ukończył 50. rok życia - 60%

b) wymagalnej w 2. roku polisy - 50%

c) wymagalnej od 3. i 4. roku polisy - 5%”

(pkt 4 Tabeli Opłat i Limitów do indywidualnego ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym (...) o indeksie (...), pkt 4 Tabeli Opłat i Limitów do indywidualnego ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym (...) o indeksie (...) (...))

w związku z:

„Towarzystwo pobiera następujące opłaty: (…) opłatę alokacyjną – opłata określona procentowo w stosunku do składki podstawowej pobierana z tytułu ponoszenia przez Towarzystwo kosztów związanych z zawarciem umowy ubezpieczenia (koszty akwizycji), którymi w szczególności są:

a) prowizje pośredników ubezpieczeniowych,

b) wynagrodzenia z narzutami pracowników zajmujących się akwizycją,

c) koszty wystawienia polis,

d) koszty włączenia umowy ubezpieczenia do portfela ubezpieczeń,

e) koszty reklamy i promocji produktów ubezpieczeniowych,

f) koszty ogólne związane z badaniem wniosków i wystawianiem polis”

(§ 34 ust. 1 pkt 2 Ogólnych warunków indywidualnego ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowymi funduszami kapitałowymi (...) o indeksie (...))

i w związku z:

„Opłata alokacyjna pobierana jest poprzez odpisanie jednostek uczestnictwa z rachunku podstawowego w dniu przeliczenia środków pieniężnych pochodzących ze składki podstawowej na jednostki uczestnictwa”

(§ 35 ust. 4 Ogólnych warunków indywidualnego ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowymi funduszami kapitałowymi (...) o indeksie (...));

3.

„Opłata dystrybucyjna określona procentowo

Wiek Ubezpieczonego w momencie podpisywania wniosku ubezpieczeniowego	Wysokość opłaty dystrybucyjnej (procent składki podstawowej należnej w 1. roku polisy)
nieukończone 50 lat	100%
ukończone 50 lat	70%”

(pkt III ppkt 4 Tabeli Opłat i Limitów do umowy ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowymi funduszami kapitałowymi ze składką podstawową opłacaną regularnie (...) o indeksie (...), pkt III ppkt 4 Tabeli Opłat i Limitów do umowy ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowymi funduszami kapitałowymi ze składką podstawową opłacaną regularnie (...) o indeksie (...))

w związku z:

„Towarzystwo pobiera następujące opłaty: (…) opłatę dystrybucyjną – opłata określona procentowo w stosunku do składki podstawowej należnej w pierwszym roku polisy oraz kwotowo, pobierana z tytułu ponoszenia przez Towarzystwo kosztów związanych z zawarciem umowy ubezpieczenia (koszty akwizycji), którymi w szczególności są:

prowizje pośredników ubezpieczeniowych,

a) wynagrodzenia z narzutami pracowników zajmujących się akwizycją,

b) koszty wystawienia polis,

c) koszty włączenia umowy ubezpieczenia do portfela ubezpieczeń,

d) koszty reklamy i promocji produktów ubezpieczeniowych,

e) koszty ogólne związane z badaniem wniosków i wystawianiem polis”

(§ 37 ust. 1 pkt 2 Ogólnych warunków indywidualnego ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowymi funduszami kapitałowymi (...) o indeksie (...), § 37 ust. 1 pkt 2 Ogólnych warunków indywidualnego ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowymi funduszami kapitałowymi (...) o indeksie (...))

i w związku z:

„Opłata dystrybucyjna określona procentowo pobierana jest poprzez odpisanie jednostek uczestnictwa z rachunku podstawowego w dniu przeliczenia środków pieniężnych pochodzących ze składki podstawowej na jednostki uczestnictwa”

(§ 38 ust. 5 Ogólnych warunków indywidualnego ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowymi funduszami kapitałowymi (...) o indeksie (...), § 38 ust. 5 Ogólnych warunków indywidualnego ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowymi funduszami kapitałowymi (...) o indeksie (...)),

za niedozwolone postanowienia umowne, o których mowa w art. 3851 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz. U. z 2020 r. poz. 1740 z późn. zm.), co stanowi naruszenie zakazu określonego w art. 23a ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. z 2021 r. poz. 275) – i zakazuje ich wykorzystywania.

II. Na podstawie art. 23b ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. z 2021 r. poz. 275), po przeprowadzeniu postępowania w sprawie o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone, nakłada na (...) Spółkę Akcyjną z siedzibą w W. (dawniej: (...) Spółka Akcyjna z siedzibą w W.) środek usunięcia trwających skutków naruszenia zakazu, o którym mowa w art. 23a ww. ustawy, stwierdzonego w pkt I niniejszej sentencji decyzji, w postaci poinformowania wszystkich konsumentów, którzy byli lub nadal są stronami umów zawartych na podstawie wzorców, których postanowienia zostały uznane za niedozwolone, o uznaniu ich za niedozwolone i skutkach z tego wynikających, w terminie nie później niż 3 (trzech) miesięcy od dnia uprawomocnienia się niniejszej decyzji. Informacja ta będzie przekazywana konsumentom w następujący sposób:

- w warstwie wizualnej – zostanie wyrażona znakami w rozmiarze co najmniej 11, w kolorze czarnym i za pomocą fontu Times New Roman,

- zostanie dostarczona konsumentom za pomocą listów poleconych,

- będzie zawierała następującą treść:

„Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w decyzji nr (...) z dnia X czerwca 2022 r. uznał za niedozwolone postanowienia wzorców umów stosowane przez (...) S.A. z siedzibą w W. (dawniej: (...) S.A. z siedzibą w W.) w obrocie z konsumentami i zakazał ich wykorzystywania. Są to postanowienia o treści (…): [należy przytoczyć treść postanowień uznanych za niedozwolone].

Prawomocna decyzja o uznaniu postanowienia wzorca umowy za niedozwolone ma skutek wobec przedsiębiorcy, co do którego stwierdzono stosowanie niedozwolonego postanowienia umownego, oraz wobec wszystkich konsumentów, którzy zawarli z nim umowę na podstawie wzorca wskazanego w decyzji. W związku z powyższym postanowienia te nie wiążą Panią/Pana, czyli są bezskuteczne. Bezskuteczność ta powstaje z mocy prawa i nie jest konieczne stwierdzenie jej na drodze sądowej. Klauzulę uznaną za abuzywną należy traktować tak, jakby w ogóle nie była zawarta w umowie.

Decyzja Prezesa UOKiK nr (...) dostępna jest pod adresem internetowym www.uokik.gov.pl. Decyzja jest prawomocna.

[podpis osoby uprawnionej do reprezentacji (...) Spółki Akcyjnej z siedzibą w W.]”.

III. Na podstawie art. 23b ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. z 2021 r. poz. 275), po przeprowadzeniu postępowania w sprawie o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone, nakłada na (...) Spółkę Akcyjną z siedzibą w W. (dawniej: (...) Spółka Akcyjna z siedzibą w W.) środek usunięcia trwających skutków naruszenia zakazu, o którym mowa w art. 23a ww. ustawy, stwierdzonego w pkt I niniejszej sentencji decyzji, w postaci złożenia na stronie internetowej jednokrotnego oświadczenia o następującej treści (dalej jako: „oświadczenie nr 1”):

„Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w decyzji nr (...) z dnia X czerwca 2022 r. uznał za niedozwolone postanowienia wzorców umów ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowymi funduszami kapitałowymi stosowane przez (...) S.A. z siedzibą w W. („dawniej: (...) Spółka Akcyjna z siedzibą w W.”) w obrocie z konsumentami i zakazał ich wykorzystywania. Zobacz szczegóły”,

odsyłającego do podstrony zawierającej oświadczenie o następującej treści (dalej jako: „oświadczenie nr 2”):

„Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w decyzji nr (...) z dnia X czerwca 2022 r. uznał za niedozwolone postanowienia wzorców umów stosowane przez (...) S.A. z siedzibą w W. („dawniej: (...) Spółka Akcyjna z siedzibą w W.”) w obrocie z konsumentami i zakazał ich wykorzystywania. Są to postanowienia o treści (…): [w tym miejscu należy przytoczyć treść postanowień uznanych za niedozwolone].

Prawomocna decyzja o uznaniu postanowienia wzorca umowy za niedozwolone ma skutek wobec przedsiębiorcy, co do którego stwierdzono stosowanie niedozwolonego postanowienia umownego, oraz wobec wszystkich konsumentów, którzy zawarli z nim umowę na podstawie wzorca wskazanego w decyzji. W związku z powyższym, postanowienia te nie wiążą konsumenta, który zawarł umowę na podstawie wzorca zawierającego kwestionowane postanowienia, czyli są bezskuteczne. Bezskuteczność ta powstaje z mocy prawa i nie jest konieczne stwierdzenie jej na drodze sądowej. Klauzulę uznaną za abuzywną należy traktować tak, jakby w ogóle nie była zawarta w umowie.

Szczegółowe informacje dostępne są w decyzji Prezesa UOKiK nr (...) z dnia X kwietnia 2022 r. opublikowanej na stronie Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów pod adresem [w tym miejscu należy zamieścić hiperłącze odsyłające do bazy decyzji dostępnej pod adresem (...). Decyzja jest prawomocna.”.

(...) Spółka Akcyjna z siedzibą w W. złoży oświadczenia nr 1 i 2 w terminie 1 (jednego) miesiąca od dnia uprawomocnienia się przedmiotowej decyzji, na swój koszt, na swojej stronie internetowej (w dniu wydania decyzji strona ta jest dostępna pod adresem: (...) Powyższe oświadczenia zostaną złożone w taki sposób, że:

a) oświadczenia nr 1 i 2 będą dostępne i utrzymywane przez okres 4 (czterech) miesięcy od dnia ich zamieszczenia,

b) oświadczenie nr 1 zostanie zamieszczone w górnej części strony głównej internetowej (...) bez możliwości zamknięcia informacji przez użytkownika (oświadczenie nie może przybrać formy np. rotacyjnego banera czy slajdera),

c) oświadczenia nr 2 zostanie zamieszczone na podstronie strony internetowej (...) do której odsyłać będzie oświadczenie nr 1, bez możliwości zamknięcia informacji przez użytkownika (oświadczenie nie może przybrać formy np. rotacyjnego banera czy slajdera),

d) tekst oświadczeń nr 1 i 2 będzie wyjustowany oraz napisany fontem Arial w kolorze czarnym (kod szesnastkowy RGB #000000) na białym tle (kod szesnastkowy RGB #ffffff),

e) wielkość znaków użyta w oświadczeniach powinna odpowiadać wielkości znaków zwyczajowo używanych na ww. stronie internetowej,

f) w przypadku zmiany adresu, pod jakim dostępna jest strona internetowa (...) S.A. z siedzibą w W. oświadczenia nr 1 i 2 zostaną opublikowane na każdej innej stronie internetowej zastępującej stronę (...)

IV. Na podstawie art. 23b ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. z 2021 r. poz. 275), po przeprowadzeniu postępowania w sprawie o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone, Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów nakłada na (...) Spółkę Akcyjną z siedzibą w W. (dawniej: (...) Spółka Akcyjna z siedzibą w W.) środek usunięcia trwających skutków naruszenia zakazu, o którym mowa w art. 23a ww. ustawy, stwierdzonego w pkt I niniejszej sentencji decyzji, w postaci zamieszczenia komunikatu w serwisie (...), o następującej treści (dalej: „komunikat”):

„Konsumencie, w związku z decyzją Prezesa #UOKiK wydaną w dniu X kwietnia 2022 r. nr (...) #(...) informuje, że w stosowanych przez nią (a wcześniej przez (...) Spółka Akcyjna z siedzibą w W.) wzorcach umów ubezpieczenia na życie z #UFK znajdowały się niedozwolone postanowienia umowne. #decyzjaUOKiK

Szczegółowe informacje dostępne są na stronie internetowej #(...) [w tym miejscu należy zamieścić hiperłącze odsyłające do oświadczenie nr 2, o którym mowa w pkt III niniejszej decyzji].”.

(...) Spółka Akcyjna z siedzibą w W. opublikuje komunikat w terminie 1 (jednego) miesiąca od dnia uprawomocnienia się niniejszej decyzji, na swój koszt, na publicznie dostępnym profilu marki (...) w serwisie (...) (na dzień wydania decyzji serwis ten jest dostępny pod adresem (...) w ten sposób, że:

a) komunikat będzie dostępny i utrzymywany na publicznie dostępnym profilu marki (...) prowadzonym w języku polskim (na dzień wydania decyzji profil ten jest dostępny pod adresem (...) przez okres 4 (czterech) miesięcy od dnia zamieszczenia przedmiotowej informacji na ww. profilu,

b) komunikat zostanie zamieszczony w serwisie (...) w sposób umożliwiający stałe zapoznanie się użytkownika z jego treścią, tj. w taki sposób, aby tekst komunikatu wyświetlany był jako najbardziej aktualna informacja na ww. profilu,

c) wielkość znaków i rodzaj fontu powinna odpowiadać zwyczajowo używanym na profilu marki (...) w serwisie (...),

d) w przypadku zmiany profilu marki (...), do czasu zakończenia realizacji obowiązku komunikat zostanie opublikowany na innym polskojęzycznym profilu w serwisie (...) prowadzonym przez (...) Spółkę Akcyjną z siedzibą w W.,

e) w przypadku zmiany nazwy (...) Spółka Akcyjna z siedzibą w W., jej przekształcenia lub przejścia praw i obowiązków na inny podmiot pod jakimkolwiek tytułem, publikacja zostanie zrealizowana odpowiednio przez lub za pośrednictwem ww. przedsiębiorcy lub jego następcy prawnego, ze wskazaniem nazwy dawnej i nowej.

V. Na podstawie art. 106 ust. 1 pkt 3a w zw. z art. 112 ust. 2 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. z 2021 r. poz. 275), po przeprowadzeniu postępowania w sprawie o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone, Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów nakłada na (...) Spółkę Akcyjną z siedzibą w W. (dawniej: (...) Spółka Akcyjna z siedzibą w W.) karę pieniężną w wysokości 10 018 523 zł (słownie: dziesięć milionów osiemnaście tysięcy pięćset dwadzieścia trzy złote), płatną na rzecz (...), z tytułu naruszenia zakazu, o którym mowa w art. 23a ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. z 2021 r. poz. 275), w zakresie określonym w pkt I niniejszej decyzji.

VI. Na podstawie art. 77 ust. 1 w zw. z art. 80 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. z 2021 poz. 275) oraz na podstawie art. 263 § 1 i 264 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r. poz. 735 z późn. zm.) w zw. z art. 83 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. z 2021 poz. 275) Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów obciąża (...) Spółkę Akcyjną z siedzibą w W. (dawniej: (...) Spółka Akcyjna z siedzibą w W.) kosztami niniejszego postępowania w sprawie o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone, zobowiązując tego przedsiębiorcę do zwrotu Prezesowi Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów kosztów postępowania w kwocie 41,10 zł (słownie: czterdzieści jeden złotych i dziesięć groszy), w terminie 14 (czternastu) dni od dnia uprawomocnienia się niniejszej decyzji.

Odwołanie od całości decyzji wniosła (...) Spółka Akcyjna zarzucając jej:

1) naruszenie art. 23a i 23b ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów w zw. z art. 385 ¹ § 1 kodeksu cywilnego („k.c.") poprzez uznanie za niedozwolone postanowień umownych określających główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie (pkt I Decyzji, „Zarzut nr 1”),

2) z ostrożności procesowej, na wypadek nieuwzględnienia Zarzutu nr 1 — naruszenie art. 385 ¹ § 1 k.c. w zw. z art. 23a i 23b ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów poprzez uznanie za niedozwolone postanowień umownych nienaruszających dobrych obyczajów nienaruszających interesów konsumenta, zwłaszcza w sposób rażący (pkt I Decyzji, Zarzut nr 2),

3) z ostrożności procesowej, na wypadek nieuwzględnienia Zarzutów nr 1 i 2 — naruszenie art. 106 ust. 1 pkt 3a oraz art. 111 ust. 1 pkt 1, ust. 2, ust. 3 pkt 2 w zw. z pkt 1 lit. a-d ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów w zw. z art. 8 § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego („k.p.a.”) w zw. z art. 83 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów oraz art. 2, art. 31 ust. 3, art. 42 ust. 1 Konstytucji RP oraz art. 7 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i podstawowych Wolności poprzez bezpodstawne nałożenie kar pieniężnych w pkt V Decyzji na przedsiębiorcę, w sytuacji w której rzekome naruszenia zarzucane w punkcie I Decyzji miały precedensowy charakter i dotyczyły zagadnień nieuregulowanych szczegółowo w przepisach prawa, a zatem stosowania przez Spółkę spornych klauzul nie można uznać za działanie „choćby nieumyślne" — a tylko za takie działanie — zgodnie z art. 106 ust. 1 Ustawy można nałożyć karę pieniężną („Zarzut nr 3"); ,

4) z ostrożności procesowej, na wypadek nieuwzględnienia Zarzutów nr 1 i 2 — naruszenie przepisu art. 23b ust. 2 pkt 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów oraz art. 2 i art. 31 ust. 3 Konstytucji RP poprzez nałożenie na spółkę środków usunięcia trwających skutków naruszenia zakazu polegających na złożeniu oświadczenia na stronie internetowej (...) nieadekwatnych do zarzucanego naruszenia (pkt III Decyzji, „Zarzut nr 4");

5) z ostrożności procesowej, na wypadek nieuwzględnienia Zarzutów nr 1 i 2 — naruszenie przepisu art. 23b ust. 2 pkt 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów oraz art. 2 i art. 31 ust. 3 Konstytucji RP poprzez nałożenie na spółkę środków usunięcia trwających skutków naruszenia zakazu polegających na zamieszczeniu komunikatu w serwisie (...) nieadekwatnych do zarzucanego naruszenia (pkt IV Decyzji, „Zarzut nr 5");

6) z ostrożności procesowej, na wypadek nieuwzględnienia Zarzutu nr 1, 2 i 3 naruszenie przepisu art. 106 ust. 1 pkt. 3a w zw. z art. 111 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów oraz art. 2 i art. 31 ust. 3 Konstytucji RP poprzez nałożenie na Spółkę kary niewspółmiernej do stopnia zarzucanego naruszenia (pkt V Decyzji, „Zarzut nr 6").

W związku z powyższymi zarzutami strona odwołująca wniosła o:

1) uchylenie decyzji w całości;

2) względnie z ostrożności procesowej na wypadek nieuwzględnienia wniosku ad 1) wydanie orzeczenia zmieniającego decyzję w części odnoszącej się do kary pieniężnej poprzez uchylenie nałożonej kary (uchylenie pkt V Decyzji);

3) względnie z ostrożności procesowej na wypadek na wypadek nieuwzględnienia wniosków ad 1) i 2) - wydanie orzeczenia zmieniającego decyzję w części odnoszącej się do kary pieniężnej poprzez znaczące obniżenie kary (zmiana Pkt V Decyzji);

4) ponadto z ostrożności procesowej na wypadek nieuwzględnienia wniosku ad 1) (niezależnie od wniosków ad 2) i ad 3)) - wydanie orzeczenia zmieniającego decyzję w części odnoszącej się do usunięcia trwających skutków naruszenia poprzez uchylenie obowiązku publikacji oświadczeń ń na stronie internetowej (...) (uchylenie pkt III Decyzji);

5) ponadto z ostrożności procesowej na wypadek nieuwzględnienia wniosku ad 1) (niezależnie od wniosków ad 2), ad 3) i ad 4)) - wydanie orzeczenia zmieniającego Decyzję w części odnoszącej się do usunięcia trwających skutków naruszenia poprzez uchylenie obowiązku publikacji oświadczeń w serwisie (...) (Uchylenie pkt IV Decyzji).

Ponadto spółka wniosła o zasądzenie od pozwanego kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według spisu kosztów, który zostanie złożony na rozprawie, a w razie jego niezłożenia, według norm przepisanych, przy czym wypadku kosztów zastępstwa procesowego według 6-krotności stawki minimalnej, ze względu na znaczny wkład pełnomocników odwołującej w wyjaśnienie sprawy i ze względu na wartość przedmiotu sprawy, a co najmniej w wysokości przewyższającej stawkę minimalną, określoną we właściwych przepisach, oraz z odsetkami ustawowymi w wysokości odsetek za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego od dnia uprawomocnienia się orzeczenia, w którym te koszty zostaną zasądzone, do dnia zapłaty.

W toku postępowanie strony składały następujące pisma procesowe:

- Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów – pismo z dnia 02 grudnia 2022 r. stanowiące odpowiedź na odwołanie k. 108-121,

- (...) Spółka Akcyjna – pismo z dnia 31 stycznia 2023 r. stanowiące replikę na odpowiedź pozwanego k. 126-133,

- Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów – pismo z dnia 31 maja 2023 r. stanowiące załącznik d protokołu k. 178-186,

- (...) Spółka Akcyjna – pismo z dnia 29 maja 2023 r. stanowiące załącznik d protokołu k. 188-194.

Sąd Okręgowy – Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów ustalił następujący stan faktyczny:

W wyniku połączenia spółek w trybie art. 492 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 15 września 2000 r. Kodeks spółek handlowych (Dz. U. z 2020 r. poz. 1526 z późn. zm.) w dniu 9 kwietnia 2021 r. (...) Spółka Akcyjna z siedzibą w W. jako spółka przejmująca, połączyła się z (...) Spółka Akcyjna z siedzibą w Ł. (spółka przejmowana).

Następnie spółka przejmująca zmieniła firmę pod którą działa z (...) Spółka Akcyjna na (...) Spółka Akcyjna z siedzibą w W..

(...) Spółka Akcyjna z W. jest wpisana do Rejestru Przedsiębiorców Krajowego Rejestru Sądowego pod numerem (...).

Dowód: odpis pełny z Krajowego Rejestru Sądowego k. 47-65

Jeszcze przed połączeniem w/w spółek, w ofercie ubezpieczyciela (...) Spółka Akcyjna zawarte były indywidualne ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowymi funduszami kapitałowymi. Przedmiotem umów było życie ubezpieczonego (część ochronna umowy ubezpieczenia). Aktywa, pochodzące ze składek pomniejszonych o opłaty były inwestowane na rachunek i ryzyko ubezpieczającego (część inwestycyjna umowy ubezpieczenia). Zakres umów obejmował zdarzenie ubezpieczeniowe w postaci śmierci ubezpieczonego w okresie ochrony ubezpieczeniowej.

Dowód: okoliczność bezsporna

pismo (...) Spółka Akcyjna z dnia -2 października 2017 r. k. 9 akt

administracyjnych

Wśród oferowanych przez Spółkę po dniu 1 stycznia 2016 r. umów ubezpieczenia na życie z UFK znajdowały się m.in. następujące produkty:

1) Indywidualne ubezpieczenie na życie z ubezpieczeniowymi funduszami kapitałowymi (...) o indeksie (...) (dalej: (...)),

2) Indywidualne ubezpieczenie na życie z ubezpieczeniowymi funduszami kapitałowymi (...) (dalej: (...)),

3) Indywidualne ubezpieczenie na życie z ubezpieczeniowymi funduszami kapitałowymi (...),

4) Indywidualne ubezpieczenie na życie z ubezpieczeniowymi funduszami kapitałowymi (...).

Ad 1) (...):

Jest to produkt ze składką regularną, z minimalną sumą ubezpieczenia z tytułu umowy podstawowej wynoszącą w pierwszych 5 latach polisy 10,1-krotność rocznej składki podstawowej, zaś od 6. roku polisy – 10 000 zł. Umowy zawierane były na czas nieokreślony, przy czym minimalny rekomendowany okres trwania umowy wynosi 10 lat.

Przedmiotem ubezpieczenia jest życie ubezpieczonego, z możliwością rozszerzenia zakresu ubezpieczenia na wypadek pogorszenia stanu zdrowia z powodu chorób bądź nieszczęśliwych wypadków. W przypadku zajścia zdarzenia ubezpieczeniowego w postaci śmierci ubezpieczonego wypłacane jest świadczenie w wysokości wyższej z wartości: sumy ubezpieczenia powiększonej o wartość dodatkową polisy lub wartości podstawowej polisy powiększonej o wartość dodatkową (a także ewentualne świadczenia wynikające z umów dodatkowych). W przypadku rozwiązania umowy z przyczyn innych niż śmierć ubezpieczonego wypłacana jest wartość wykupu, stanowiąca całość środków zgromadzonych na rachunkach podstawowym i dodatkowym, w przypadku rozwiązania umowy w okresie od 2. do 10. roku umowy pomniejszona o dodatkową opłatę dystrybucyjną określoną kwotowo w wysokości 250 zł.

Składka podstawowa jest przeznaczana na pokrycie ochrony ubezpieczeniowej z tytułu umowy podstawowej oraz zakup jednostek uczestnictwa. Ubezpieczający może wpłacać również składki dodatkowe ochronne z tytułu umów dodatkowych oraz składki dodatkowe inwestycyjne z tytułu umowy podstawowej, przeznaczone wyłącznie na zakup jednostek uczestnictwa.

Warunki ww. umowy określone były m.in. we wzorcach pn. Ogólne warunki indywidualnego ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowymi funduszami kapitałowymi (...) o indeksie (...), Tabela Opłat i Limitów do indywidualnego ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym (...) o indeksie (...) oraz Tabela Opłat i Limitów do indywidualnego ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym (...) o indeksie (...). Wzorce te zawierały postanowienia wskazane w pkt I.1. sentencji niniejszej decyzji.

Produkt pn. nazwą (...) był oferowany przez Spółkę konsumentom w okresie od 21 grudnia 2015 r. do 25 stycznia 2018 r.

Ad 2) (...):

Jest to produkt ze składką regularną, z minimalna sumą ubezpieczenia z tytułu umowy podstawowej wynoszącą w pierwszych 5 latach polisy (...)-krotność rocznej składki podstawowej, zaś od 6. roku polisy – 10 000 zł. Umowy zawierane były na czas nieokreślony, przy czym minimalny rekomendowany okres trwania umowy wynosi 10 lat, a w przypadku ubezpieczonych, którzy nie ukończyli 50 lat – 15 lat.

Przedmiotem ubezpieczenia jest życie ubezpieczonego, z możliwością rozszerzenia zakresu ubezpieczenia na wypadek pogorszenia stanu zdrowia z powodu chorób bądź nieszczęśliwych wypadków. W przypadku zajścia zdarzenia ubezpieczeniowego w postaci śmierci ubezpieczonego wypłacane jest świadczenie w wysokości wyższej z wartości: sumy ubezpieczenia powiększonej o wartość dodatkową polisy lub wartości podstawowej polisy powiększonej o wartość dodatkową (a także ewentualne świadczenia wynikające z umów dodatkowych). W przypadku rozwiązania umowy z przyczyn innych niż śmierć ubezpieczonego wypłacana jest suma wartości podstawowej polisy i wartości dodatkowej polisy, przy czym Spółka wyraźnie zastrzegła, że pobrane opłaty alokacyjne nie są zwracane.

Składka podstawowa jest przeznaczana na pokrycie ochrony ubezpieczeniowej z tytułu umowy podstawowej oraz zakup jednostek uczestnictwa. Ubezpieczający może wpłacać również składki dodatkowe ochronne z tytułu umów dodatkowych oraz składki dodatkowe inwestycyjne z tytułu umowy podstawowej, przeznaczone wyłącznie na zakup jednostek uczestnictwa.

W umowie przewidziano premię lojalnościową za kontynuację umowy, w wysokości 15% składki podstawowej należnej w 1. roku umowy. Była ona przyznawana w ostatnim dniu danego roku obowiązywania polisy, w zależności od wieku ubezpieczonego w dniu podpisania wniosku ubezpieczeniowego: w przypadku nieukończenia 50. rok życia – od 5. do 10. roku polisy, w przypadku ukończenia 50. roku życia – od 5. do 10. roku polisy.

Warunki ww. umowy określone były m.in. we wzorcach pn. Ogólne warunki indywidualnego ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowymi funduszami kapitałowymi (...) o indeksie (...), Tabela Opłat i Limitów do indywidualnego ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym (...) o indeksie (...) oraz Tabela Opłat i Limitów do indywidualnego ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym (...) o indeksie (...). Wzorce te zawierały postanowienia wskazane w pkt I.2. sentencji niniejszej decyzji.

Produkt pn. nazwą (...) znajdował się w ofercie Spółki w okresie od 2 listopada 2016 r. do 31 maja 2019 r.

Ad 3) (...):

Jest to produkt ze składką regularną, z minimalna sumą ubezpieczenia z tytułu umowy podstawowej wynoszącą 10,1-krotność rocznej składki podstawowej. Umowy zawierane były na czas określony, do najbliższej rocznicy polisy przypadającej po ukończeniu przez ubezpieczonego 65. roku życia (z możliwością przedłużenia na czas nieokreślony). Minimalny rekomendowany okres trwania umowy wynosi 10 lat. Zakres ubezpieczenia obejmuje śmierć ubezpieczonego albo dożycie ostatniego dnia okresu, na jaki została zawarta umowa (jeśli nie została przedłużona na czas nieokreślony). W przypadku zajścia zdarzenia ubezpieczeniowego w postaci śmierci ubezpieczonego wypłacane jest świadczenie w wysokości wyższej z wartości: sumy ubezpieczenia z tytułu śmierci ubezpieczonego powiększonej o wartość dodatkową polisy lub wartości polisy. W przypadku zajścia zdarzenia ubezpieczeniowego w postaci dożycia ubezpieczonego ostatniego dnia okresu, na jaki została zawarta umowa, wypłacane jest świadczenie w wysokości wartości polisy. W przypadku rozwiązania umowy z przyczyn innych niż śmierć ubezpieczonego lub dożycie ostatniego dnia okresu, na jaki została zawarta umowa, wypłacana jest wartość wykupu, stanowiąca całość środków zgromadzonych na rachunkach podstawowym i dodatkowym, w przypadku rozwiązania umowy w okresie od 2. do 10. roku umowy pomniejszona dodatkowo o opłatę dystrybucyjną określoną kwotowo w wysokości 250 zł.

Składka podstawowa jest przeznaczana na pokrycie ochrony ubezpieczeniowej z tytułu umowy podstawowej oraz zakup jednostek uczestnictwa. Ubezpieczający może wpłacać również składki dodatkowe inwestycyjne z tytułu umowy podstawowej, przeznaczone wyłącznie na zakup jednostek uczestnictwa.

W umowie przewidziano dwie premie przyznawane na koniec 10. roku trwania umowy: refundacyjną (100% składki podstawowej należnej za 1. rok umowy w przypadku ubezpieczonych, którzy w dniu podpisywania wniosku ubezpieczeniowego nie ukończyli 50 lat, 70% w przypadku ubezpieczonych, którzy ukończyli 50 lat) oraz lojalnościowa (10% składki podstawowej należnej za 1. rok umowy w przypadku ubezpieczonych, którzy w dniu podpisywania wniosku ubezpieczeniowego nie ukończyli 50 lat, 40% w przypadku ubezpieczonych, którzy ukończyli 50 lat). Przyznanie premii objęte jest pewnymi wyłączeniami, w przypadku m.in. zawieszenia opłacania składki czy dokonywania wypłat z rachunku podstawowego w czasie trwania umowy.

Warunki ww. umowy określone były m.in. we wzorcach pn. Ogólne warunki indywidualnego ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowymi funduszami kapitałowymi (...) o indeksie (...), Tabela Opłat i Limitów do indywidualnego ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym (...) o indeksie (...). Wzorce te zawierały postanowienia wskazane w pkt I.3. sentencji niniejszej decyzji.

Produkt pn. nazwą (...) znajdował się w ofercie Spółki w okresie od 21 grudnia 2015 r. do 30 czerwca 2016 r.

Ad 4) (...)

Jest to produkt ze składką regularną, z minimalna sumą ubezpieczenia z tytułu umowy podstawowej wynoszącą 10,1-krotność rocznej składki podstawowej. Umowy zawierane były na czas określony, wynoszący: w przypadku ubezpieczonych, którzy w dniu podpisania wniosku ubezpieczeniowego nie ukończyli 55. roku życia - do najbliższej rocznicy polisy przypadającej po ukończeniu przez ubezpieczonego 65. roku życia, zaś w przypadku ubezpieczonych, którzy w dniu podpisania wniosku ubezpieczeniowego ukończyli 55. rok – na okres 10 lat. Minimalny rekomendowany okres trwania umowy wynosi 10 lat.

Zakres ubezpieczenia obejmuje śmierć ubezpieczonego albo dożycie ostatniego dnia okresu, na jaki została zawarta umowa (jeśli nie została przedłużona na czas nieokreślony). W przypadku zajścia zdarzenia ubezpieczeniowego w postaci śmierci ubezpieczonego wypłacane jest świadczenie w wysokości wyższej z wartości: sumy ubezpieczenia z tytułu śmierci ubezpieczonego powiększonej o wartość dodatkową polisy lub wartości polisy. W przypadku zajścia zdarzenia ubezpieczeniowego w postaci dożycia ubezpieczonego ostatniego dnia okresu, na jaki została zawarta umowa, wypłacane jest świadczenie w wysokości wartości polisy. W przypadku rozwiązania umowy z przyczyn innych niż śmierć ubezpieczonego lub dożycie ostatniego dnia okresu, na jaki została zawarta umowa, wypłacana jest wartość wykupu, stanowiąca całość środków zgromadzonych na rachunkach podstawowym i dodatkowym, w przypadku rozwiązania umowy w okresie od 2. do 10. roku umowy pomniejszona o dodatkową opłatę dystrybucyjną określoną kwotowo w wysokości 250 zł.

Składka podstawowa jest przeznaczana na pokrycie ochrony ubezpieczeniowej z tytułu umowy podstawowej oraz zakup jednostek uczestnictwa. Ubezpieczający może wpłacać również składki dodatkowe inwestycyjne z tytułu umowy podstawowej, przeznaczone wyłącznie na zakup jednostek uczestnictwa.

W umowie przewidziano dwie premie przyznawane na koniec 10. roku trwania umowy: refundacyjną (100% składki podstawowej należnej za 1. rok umowy w przypadku ubezpieczonych, którzy w dniu podpisywania wniosku ubezpieczeniowego nie ukończyli 50 lat, 70% w przypadku ubezpieczonych, którzy ukończyli 50 lat) oraz lojalnościowa (25% składki podstawowej należnej za 1. rok umowy w przypadku ubezpieczonych, którzy w dniu podpisywania wniosku ubezpieczeniowego nie ukończyli 50 lat, 55% w przypadku ubezpieczonych, którzy ukończyli 50 lat). Przyznanie premii objęte jest pewnymi wyłączeniami, w przypadku m.in. zawieszenia opłacania składki czy dokonywania wypłat z rachunku podstawowego w czasie trwania umowy.

Warunki ww. umowy określone były m.in. we wzorcach pn. Ogólne warunki indywidualnego ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowymi funduszami kapitałowymi (...) o indeksie (...), Tabela Opłat i Limitów do indywidualnego ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym (...) o indeksie (...). Wzorce te zawierały postanowienia wskazane w pkt I.4. sentencji niniejszej decyzji.

Produkt pn. nazwą (...) znajdował się w ofercie Spółki w okresie od 21 grudnia 2015 r. do 31 lipca 2016 r.

Dowód: okoliczność bezsporna

pismo (...) Spółka Akcyjna z dnia -2 października 2017 r. k. 9 akt administracyjnych

zestawienie produktów ubezpieczeniowych k. 16v-1 akt administracyjnych,

Regulamin – ubezpieczeniowe fundusze kapitałowe oferowane do umów ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowymi funduszami kapitałowymi k. 25-34, 47-57, 70-81 akt administracyjnych,

Ogólne Warunki Ubezpieczenia - (...) k. 35-46 akt administracyjnych,

Ogólne Warunki Ubezpieczenia - (...) k. 58-70 akt administracyjnych,

Ogólne Warunki Ubezpieczenia - (...) spektrum k. 82-94 akt administracyjnych,

Ogólne Warunki Ubezpieczenia - (...) k. 95-105 akt administracyjnych.

W czasie trwania umowy ubezpieczenia na życie z UFK Spółka pobierała różnego rodzaju opłaty, pobierane poprzez odpisanie odpowiedniej liczby jednostek uczestnictwa z rachunku podstawowego według cen jednostek obowiązujących w dacie pobrania danej opłaty.

W ramach produktu pn. (...) pobierane były następujące opłaty:

1) opłata dystrybucyjna określona procentowo (w korespondencji i kanale komunikacji online nazywana opłatą wstępną) - z tytułu ponoszenia przez Spółkę kosztów związanych z zawarciem umowy ubezpieczenia, pobierana z rachunku podstawowego od składki podstawowej:

a) wymagalnej w 1. roku polisy, w zależności od wieku ubezpieczonego oraz wysokości sumy składek podstawowych:

- gdy ubezpieczony nie ukończył 50. roku życia oraz wysokość sumy składek podstawowych wymagalnych w 1. roku polisy jest mniejsza lub równa 1 800 zł - 90%,

- gdy ubezpieczony nie ukończył 50. roku życia oraz wysokość sumy składek podstawowych wymagalnych w 1. roku polisy przewyższa kwotę 1 800 zł - 80%,

- gdy ubezpieczony ukończył 50. rok życia oraz wysokość sumy składek podstawowych wymagalnych w 1. roku polisy jest mniejsza lub równa 1 800 zł - 70%,

- gdy ubezpieczony ukończył 50. rok życia oraz wysokość sumy składek podstawowych wymagalnych w 1. roku polisy przewyższa kwotę 1 800 zł - 60%,

b) wymagalnej w 2. roku polisy - 50%,

c) wymagalnej od 3. roku polisy - 5%;

2) opłata dystrybucyjna określona kwotowo – pobierana w przypadku rozwiązania umowy podstawowej po upływie 1. roku polisy, ale przed upływem 10. roku polisy – 250 zł;

3) opłata administracyjna określona procentowo – z tytułu bieżącej obsługi i wykonywania umowy ubezpieczenia, pobierana rocznie w wysokości:

- 1% wartości rachunku podstawowego w trakcie pierwszych 10 lat polisy,

- 0,5% wartości rachunku podstawowego od 11. roku polisy.

W ramach produktu pn. (...) pobierane były następujące opłaty:

1) opłata alokacyjna (w korespondencji i kanale komunikacji online nazywana opłatą wstępną) - z tytułu ponoszenia przez Spółkę kosztów związanych z zawarciem umowy ubezpieczenia, pobierana z rachunku podstawowego od składki podstawowej:

a) wymagalnej w 1. roku polisy, w zależności od wieku ubezpieczonego w dniu podpisania wniosku ubezpieczeniowego:

- gdy ubezpieczony nie ukończył 50. roku życia - 80%,

- gdy ubezpieczony ukończył 50. rok życia - 60%,

b) wymagalnej w 2. roku polisy - 50%,

c) wymagalnej w 3. i 4. roku polisy - 5%;

2) opłata administracyjna określona procentowo – z tytułu bieżącej obsługi i wykonywania umowy ubezpieczenia, pobierana rocznie, w zależności od wieku ubezpieczonego w dniu podpisania wniosku ubezpieczeniowego w wysokości:

a) gdy ubezpieczony nie ukończył 50. roku życia:

- w pierwszych 15 latach polisy – 1,95%,

- od 16. roku polisy – 0,5%,

b) gdy ubezpieczony ukończył 50. rok życia:

- w pierwszych 10 latach polisy – 1,95%,

- od 11. roku polisy – 0,5%,

3) opłata transakcyjna z tytułu zapisania jednostek uczestnictwa funduszu zagranicznego – 0,15% wartości zapisywanych jednostek.

W ramach produktów pn. (...) i (...) pobierane były następujące opłaty:

1) opłata dystrybucyjna określona procentowo - z tytułu ponoszenia przez Spółkę kosztów związanych z zawarciem umowy ubezpieczenia, pobierana z rachunku podstawowego od składki podstawowej należnej w 1. roku polisy, w zależności od wieku ubezpieczonego w dniu podpisania wniosku ubezpieczeniowego w wysokości:

a) gdy ubezpieczony nie ukończył 50. roku życia - 100%,

b) gdy ubezpieczony ukończył 50. rok życia - 70%;

2) opłata dystrybucyjna określona kwotowo – pobierana w przypadku rozwiązania umowy podstawowej po upływie 1. roku polisy, ale przed upływem 10. roku polisy – 250 zł;

3) opłata administracyjna określona procentowo – z tytułu bieżącej obsługi i wykonywania umowy ubezpieczenia, pobierana rocznie w wysokości:

a) od 1. do 10. roku polisy – 1,95% wartości rachunku podstawowego,

b) od 11. do 20. roku polisy – 0,95% wartości rachunku podstawowego,

c) od 21. roku polisy – 0,5% wartości rachunku podstawowego.

W § 38 pkt 2 OWU (...) oraz OWU (...) Spółka zastrzegła, że „jeżeli Towarzystwo nie może pobrać opłaty z powodu zbyt niskiej wartości rachunku, opłata ta jest pobierana, gdy wartość rachunku odpowiednio wzrośnie. W przypadku wypłaty wartości wykupu niepobrane opłaty pobierane są z wartości polisy przed naliczeniem i wypłatą wartości wykupu”.

Ponadto, w przypadku każdego z ww. produktów Spółka pobierała:

1) opłatę administracyjną określona kwotowo – z tytułu bieżącej obsługi i wykonywania umowy ubezpieczenia, w wysokości 12,18 zł miesięcznie z możliwością indeksacji;

2) opłatę za zarządzanie – z tytułu zarządzania funduszami będącymi portfelami modelowymi, w wysokości, w zależności od portfela, od 0,1% do 0,5% wartości rachunku procentowego rocznie;

3) opłatę transakcyjną – określona kwotowo w wysokości zależnej od rodzaju transakcji;

4) opłatę za ryzyko ubezpieczeniowe – z tytułu świadczenia ochrony ubezpieczeniowej, pobierana miesięcznie i określona kwotowo w wysokości zależnej od wieku ubezpieczonego za każde 10 000 zł tzw. kwoty na ryzyku (tj. różnicy pomiędzy aktualną sumą ubezpieczenia a aktualną wartościową polisy).

(...) [TAJEMNICA PREDSIĘBIORSTWA].

Jak wskazano we wszystkich Ogólnych Warunkach Ubezpieczenia (§ 33 ust. 1 pkt 2 OWU (...), § 34 ust. 1 pkt 2 OWU (...), § 37 ust. 1 pkt 2 OWU (...) i OWU (...)), w związku z którymi pobierana była opłata dystrybucyjna / alokacyjna, koszty związane z zawarciem umowy, czyli koszty akwizycji, obejmowały w szczególności:

a) prowizje pośredników ubezpieczeniowych,

b) wynagrodzenia z narzutami pracowników zajmujących się akwizycją,

c) koszty wystawienia polis,

d) koszty włączenia umowy ubezpieczenia do portfela ubezpieczeń,

e) koszty reklamy i promocji produktów ubezpieczeniowych,

f) koszty ogólne związane z badaniem wniosków i wystawianiem polis (…).

Za pośrednictwo przy zawieraniu umów ubezpieczenia ubezpieczyciel wypłacał pośrednikom wynagrodzenie w postaci:

- (...)),

- (...),

- (...) [TAJEMNICA PRZEDSIĘBIORSTWA]

W umowach agencyjnych zawieranych z pośrednikami ubezpieczeniowymi, w związku z umowami ubezpieczenia na życie z UFK zawieranymi na podstawie OWU (...) i OWU (...), przewidziano następujące stawki prowizji podstawowej (...)

(...)

(...)

(...)

(...)

(...)

(...)

[TAJEMNICA PRZEDSIĘBIORSTWA].

Średnie koszty przypadające na polisę dla umów zawartych w roku kalendarzowym w 2016 r. i 2017 r. wyniosły:

(...)	2016	2017
(...)	(...) %	(...) %
(...)	(...)	(...)
(...)	(...) %	(...) %
(...)	(...)%	(...)
(...)	(...)%	(...)

[TAJEMNICA PRZEDSIĘBIORSTWA]

Dowód: Ogólne Warunki Ubezpieczenia - (...) k. 35-46 akt administracyjnych,

Ogólne Warunki Ubezpieczenia - (...) k. 58-70 akt administracyjnych,

Ogólne Warunki Ubezpieczenia - (...) spektrum k. 82-94 akt administracyjnych,

Ogólne Warunki Ubezpieczenia - (...) k. 95-105 akt administracyjnych,

pismo z dnia 05 października 2018 r. k. 311-331 akt administracyjnych,

wyliczenie średnich kosztów na polisę k. 338 akt administracyjnych,

umowy agencyjna k. 340-354 akt administracyjnych

Na podstawie wyżej opisanych wzorców umownych spółka zawarła łącznie (...) umów ubezpieczenia, w tym:

- (...) umów w ramach produktu (...),

- (...) umów w ramach produktu (...),

- (...) umów w ramach produktu (...),

- (...) umów w ramach produktu (...).

[TAJEMNICA PRZEDSIEBIORSTWA],

Łączna suma opłat dystrybucyjnych i alokacyjnych pobranych przez Spółkę od konsumentów na podstawie postanowień uznanych w decyzji Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów za niedozwolone wyniosła(...) zł, w tym:

- (...) zł tytułem opłat dystrybucyjnych w ramach produktu (...),

- (...) zł tytułem opłat alokacyjnych w ramach produktu (...),

- (...) zł tytułem opłat dystrybucyjnych w ramach produktu (...),

- (...) zł tytułem opłat dystrybucyjnych w ramach produktu (...).

[TAJEMNICA PRZEDSIEBIORSTWA]

Średnia wartość pobranych opłat dystrybucyjnych / alokacyjnych w przeliczeniu na jedną zawartą umowę wyniosła (...) zł, przy czym dla poszczególnych produktów ta wartość kształtuje się następująco:

- (...) zł dla produktu (...),

- (...) zł dla produktu (...),

- (...) zł dla produktu (...),

- (...) zł dla produktu (...).

[TAJEMNICA PRZEDSIEBIORSTWA]

Dowód: pismo z dnia 11 marca 2022 r. k. 363-368 akt administracyjnych

Obrót Spółki w 2021 r. wyniósł (...) zł [TAJEMNICA PRZEDSIEBIORSTWA]. Obrót ten uwzględnia dane po połączeniu spółek (...) S.A. i (...) S.A. z siedzibą w Ł..

Dowód: rachunek zysków i strat oraz wyliczenie obrotu k. 412-417 akt administracyjnych.

Powyższy stan faktyczny Sąd ustalił w oparciu o materiał zgromadzany w aktach administracyjnych. Treść przedstawionych dokumentów nie była kwestionowana przez żadną ze stron.

W toku postepowania sądowego został przesłuchany świadek K. Z. (vide protokół z dnia 17 maja 2023 r.). Zeznania w/w były wiarygodne.

Sąd Okręgowy – Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów zważył, co następuje:

Zarzut nr 1 - naruszenie art. 23a i 23b ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów w zw. z art. 385 ¹ § 1 k.c. poprzez uznanie za niedozwolone postanowień umownych określających główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie (pkt I Decyzji, „Zarzut nr 1”),

W myśl art. 385 ¹ § 1 k.c. postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nieuzgodnione indywidualnie nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (niedozwolone postanowienia umowne). Nie dotyczy to postanowień określających główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny.

Treść przywołanego przepisu wskazuje, że ustawodawca wyłączył dopuszczalność kontroli abuzywności postanowień, które stanowią główne świadczenia stron, w tym m.in. wynagrodzenie.

Przy odwołaniu do zacytowanej normy strona skarżąca podniosła, że opłata dystrybucyjna i alokacyjna pobierane przy umowach ubezpieczenia oferowanych w latach 2016-2019, pokrywały koszty prowadzenia działalności gospodarczej ubezpieczyciela, a więc stanowiły wynagrodzenie. Ponadto ich sposób zdefiniowania i opisania w Ogólnych Warunkach Ubezpieczenia był jednoznaczny. W konsekwencji opłaty te nie podlegają reżimowi kontroli dokonywanej przez Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów i Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów .

Przedstawiony zarzut, jako najdalej idący, jako pierwszy podlegał ocenie Sądu. Uznanie bowiem zastrzeżenia dopuszczalności traktowania opłaty dystrybucyjnej/alokacyjnej jako głównego świadczenia stron, eliminowałoby możliwość rozpatrywania tego postanowienia pod kątem jego abuzywności. To z kolei czyniło koniecznym wyjaśnienie istoty umowy ubezpieczenia z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym, a następnie przyjętego przez Sąd wyodrębnionego w ramach tej umowy świadczenia głównego.

Tego typu umowa ma charakter mieszany, o cechach ochronnych z dodatkową funkcją inwestycyjną, zakładającą lokowanie zgromadzonych w Ubezpieczeniowym Funduszu Kapitałowym (dalej UFK) aktywów pochodzących ze składek. Wydzielony fundusz aktywów stanowi rezerwę tworzoną ze składek ubezpieczeniowych, inwestowaną w sposób określony w umowie ubezpieczenia. W konsekwencji na ubezpieczycielu spoczywa obowiązek wypłaty dwojakiego rodzaju świadczeń tj. świadczenia o charakterze ubezpieczeniowym wypłacanego w razie zajścia przewidzianego w umowie wypadku (zgonu lub dożycia ubezpieczonego do końca okresu ochrony ubezpieczeniowej) oraz świadczenia zawiązanego z inwestycyjnym charakterem umowy tj. całkowity i częściowy wykup ubezpieczenia ( co do mieszanego charakteru umowy zob. uchwałę Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 10 sierpnia 2018 r. sygn. akt III CZP 13/18, opubl. OSNC 2019 nr 5, poz. 57, str. 62, wyrok Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 25 listopada 2020 r. sygn. akt V CSK 16/19, Legalis nr 2503877).

Normy dotyczące tego typu umowy w ustawodawstwie krajowym określone zostały w ustawie o działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej z dnia 11 września 2015 r. (Dz.U. z 2015 r. poz. 1844, dalej ustawa uir), natomiast w prawie europejskim zostały zawarte w Dyrektywie Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/138/we z dnia 25 listopada 2009 r. w sprawie podejmowania i prowadzenia działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej (wypłacalność II) z dnia 25 listopada 2009 r. (Dz.Urz.UE.l nr 335, str. 1). Przepisy zawarte w tych aktach nie określają definicji umowy, ani nie wskazują jej elementów przedmiotowo istotnych. Jedynie niektóre elementy treści stosunku zobowiązaniowego, a właściwie jego ramy prawne, zostały określone w art. 23 ustawy uir. Dlatego przyjąć należy, że przywołany przepis w zakresie, w jakim odnosi się do treści umowy ubezpieczenia z UFK, pozwala ustalić essentialia negotii tej umowy w tej jej części, która związana jest z inwestowaniem środków pochodzących ze składek, natomiast art. 805 k.c. określa essentialia negotii części ochronnej umowy ( zob. M. Szczepańska, Nowe ujęcie umowy ubezpieczenia z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym w świetle art. 23 ustawy o działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej, Prasek 2017, Nr 2). Umowy ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym „genetycznie” oparte zostały na konstrukcji umowy ubezpieczenia, przewidując - obok elementu zarządzania przez ubezpieczyciela kapitałem ubezpieczającego - także typowe elementy wskazane w art. 805 k.c. jako essentialia negotii tej umowy. Ujmując rzecz w pewnym uproszczeniu, z konstrukcyjnego punktu widzenia umowy tego typu stanowią umowę ubezpieczenia „wzbogaconą” o element inwestycyjny - polegający na zarządzaniu przez ubezpieczyciela środkami wpłaconymi w ramach składek w celu wypracowania zysku dla ubezpieczającego ( tak wyrok Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 22 listopada 2017 r. sygn. akt IV CSK 61/17, opubl. Legalis nr 1706590).

Do elementów przedmiotowo istotnych umowy zaliczyć zatem należy świadczenie główne ubezpieczyciela, którym jest wypłata świadczenia w razie zajścia przewidzianego w umowie wypadku oraz inwestowanie środków pochodzących ze składek w UFK ( zob. też M. Szczepańska, Wypłata wartości wykupu w umowie ubezpieczenia na życiu z UFK – charakter prawny świadczenia, Wiadomości Ubezpieczeniowe 2015, nr 3, s. 97). Świadczenie drugiej strony – ubezpieczającego – polega na zapłacie składki ubezpieczeniowej ( por. wyrok Sądu Okręgowego w Warszawie z dnia 03 marca 2017 r. sygn. akt V Ca 2664/16. opubl. Legalis nr 2125896). Składka ta pełnił zarówno funkcję typowej składki ubezpieczeniowej, a także ma charakter inwestycji.

Jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 24 stycznia 2020 r. sygn. akt III CZP 51/19 ( opubl. OSNC 2020 nr 12, poz. 100, str. 1) konstrukcja umowy o charakterze mieszanym oparta na konstrukcji umowy ubezpieczenia wzbogaconej o element inwestycyjny, powoduje że element pierwszy umowy odpowiada zwykłym składnikom umowy ubezpieczenia, zaś w pozostałym zakresie mamy do czynienia z elementami umowy zawieranej w celu przekazania środków finansowych do ich inwestowania i uzyskiwania z tego tytułu zysku. Przy takiej konstrukcji, za podstawowe świadczenie w ramach umowy ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym można uznać obowiązek zapłaty składek przez ubezpieczającego oraz obowiązek zarządzania wniesionymi w ten sposób środkami przez ubezpieczyciela i dokonania wypłat w razie zaistnienia jednego ze zdarzeń objętych ubezpieczeniem (śmierci lub dożycia do określonego dnia).

Powyższy podział ma znaczenie z punktu widzenia granic kontroli abuzywności umów, wynikających z przytoczonego na wstępnie art. 385 ^{( 1)} k.c. Przede wszystkim pozwala on na określenie świadczenia głównego ubezpieczonego, poprzez posiłkowanie się pojęciem przedmiotowo istotnych elementów umowy. Powszechnie przyjmuje bowiem się, że pojęcie „głównych świadczeń stron” należy interpretować raczej wąsko. Przemawia za tym treść przepisu, w którym ustawodawca posłużył się terminem „postanowienia określające główne świadczenia stron”, a nie zwrotem „dotyczące” takiego świadczenia, który ma szerszy zakres ( tak wyrok Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 8 czerwca 2004 r. sygn. akt I CK 635/03, opubl. Legalis nr 208591, wyrok Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 1 marca 2017 r. sygn. akt IV CSK 285/16, opubl. Mon.Pr.Bank. 2018 nr 7-8, str. 18). Natomiast skoro należy zastosować wykładnię zawężającą, to wszelkie wątpliwości co do uznania postanowienia za dotyczące głównych świadczeń stron należy interpretować na korzyść konsumenta. Generalnie natomiast, należy uznać, że chodzi o te postanowienia, które odnoszą się do przedmiotowo istotnych elementów umowy ( tak T. Szanciło, Prawna ochrona konsumenta rynku usług bankowych, opubl. Legalis, i cytowane tak wyroki Sądu Najwyższego z dnia 08 listopada 2012 r., sygn. akt I CSK 49/12, opubl. OSNC 2013, Nr 6, poz. 76, z dnia 30 września 2015 r. sygn. akt I CSK 800/14, opubl. OSNC 2016, Nr 9, poz. 105). Dla porządku odnotować także trzeba, że w doktrynie akcentuje się, że w przypadku umów nienazywanych – a z taką mamy do czynienia w omawianej sprawie – konieczna jest nadto wykładnia autonomiczna, odnosząca się do elementów konstytutywnych dla danego rodzaju czynności prawnej, pozwalająca na jej identyfikację ( zob. np. M. Bednarek [w:] System Prawa Prywatnego..., komentarz do art. 385 ^{( 1)} k.c., s. 756, Nb 364; zob. także wyrok Sądu Najwyższego z dnia 08 czerwca 2004 r., sygn. akt I CK 635/03, opubl. LEX nr 846537).

Ocenę analizowanych postanowień umownych w kontekście art. 385 ¹ k.c. poprzedzić należy krótkimi, ogólnymi wyjaśnieniami dotyczącymi samego użytego w tym przepisie pojęcia świadczenia głównego stron (pojęcie nie jest definiowane kodeksowo). Co do zasady, przyjmuje się – co zasygnalizowano już w poprzedzającym akapicie - że konieczna jest jego wąska interpretacja. Sformułowanie to obejmować zatem może swym zakresem tylko te zapisy, które wprost odnoszą się do obowiązku głównego, podstawowego, realizowanego w ramach umowy. Wszelkie wątpliwości co do granic pojęcia „główne świadczenia stron” powinny być zatem rozstrzygane na rzecz uznania danej klauzuli za leżącą poza jego granicami – a tym samym mogącą podlegać kontroli z perspektywy testu abuzywności. Wątpliwości te należy zatem rozstrzygać na rzecz objęcia klauzuli kontrolą merytoryczną.

Wykładnia pojęcia „świadczenia głównego” nie powinna przy tym wykraczać poza interpretację wynikającą z art. 4 ust. 2 Dyrektywa Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich z dnia 5 kwietnia 1993 r. (Dz.Urz.UE.L Nr 95, str. 29). W myśl przywołanego przepisu cena nieuczciwego charakteru warunków nie dotyczy ani określenia głównego przedmiotu umowy, ani relacji ceny i wynagrodzenia do dostarczonych w zamian towarów lub usług, o ile warunki te zostały wyrażone prostym i zrozumiałym językiem. Świadczenie główne z art. 385 ^{( 1)} k.c. jest odpowiednikiem użytego w cytowanej normie pojęcia głównego przedmiotu umowy. Natomiast treści przepisu prawa Unii, który nie zawiera wyraźnego odesłania do prawa państw członkowskich w celu określenia jego znaczenia i zakresu, należy zwykle nadawać w całej Unii Europejskiej autonomiczną i jednolitą wykładnię, dokonaną z uwzględnieniem kontekstu tego przepisu i celu danego uregulowania. Konieczne jest przy tym uwzględnienie celu jaki ma realizować przywołana dyrektywa tj. zobowiązanie państw członkowskich do ustanowienia mechanizmu zapewniającego, że ewentualnie nieuczciwy charakter wszelkich warunków umownych, które nie były indywidualnie negocjowane, może zostać poddany kontroli w celu ochrony, jaką należy przyznać konsumentowi ze względu na to, że jest on stroną słabszą niż przedsiębiorca, zarówno pod względem możliwości negocjacyjnych, jak i ze względu na stopień poinformowania ( zob. wyrok Trybunału Sprawiedliwości z dnia 26 lutego 2015 r. C-143/13 B. M., I. M. v. (...) SA, opubl. MoP 2015 nr 6, str. 287). Z głównym przedmiotem umowy mamy natomiast do czynienia tylko wówczas, gdy że w świetle charakteru, ogólnej systematyki i postanowień całości stosunku umownego, w którą ten warunek się wpisuje, a także kontekstu prawnego i faktycznego tego stosunku umownego, dany warunek określa podstawowy element całości, który jako taki ją charakteryzuje ( zob. wyrok Trybunału Sprawiedliwości z dnia 23 kwietnia 2015 r. C-96/14 MoP 2015 nr 12, str. 621). Dlatego też ponieważ stosowne wyłączenie zawarte w art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13/EWG stanowi wyjątek od zasady kontroli treści nieuczciwych warunków, wyłączenie to również należy interpretować w sposób zawężający ( tak Kodeks cywilny. Komentarz red. serii prof. dr hab. Konrad Osajda, red. tomu dr Witold Borysiak 2023, opubl. Legalis i cytowane tam wyrok Trybunału Sprawiedliwości z dnia 30 kwietnia 2014 r. C-26/13, opubl. Legalis nr 966197).

Powracając do zagadnienia świadczenia głównego w ramach umowy ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym, przyjmuje się po stronie ubezpieczonego świadczenie tym jest obowiązek zapłaty składek, a po stronie ubezpieczającego obowiązek zarządzania wniesionymi w ten sposób środkami i dokonania wypłat w razie zaistnienia jednego ze zdarzeń objętych ubezpieczeniem ( zob. uchwała Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 24 stycznia 2020 r. sygn. akt III CZP 51/19, opubl. OSNC 2020 nr 12, poz. 100, str. 1). Uwzględniając powyższe należało rozważyć, czy oceniane opłaty alokacyjne/dystrybucyjne powiązane są ze składką uiszczaną przez ubezpieczonego. Nie chodzi tu przy tym o powiązanie konstrukcyjne, zakładające potrącenie opłaty z uiszczanej składki, ale uwzględniające cel składki w ramach głównych zobowiązań stron, oraz cel opłat alokacyjnych/dystrybucyjnych.

Decyzja Prezesa Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów odnosiła się do opłaty dystrybucyjnej występującej przy umowach (...), (...) i (...) oraz opłaty alokacyjnej występującej przy umowie (...). Opłata dystrybucyjna była pobierana z tytułu ponoszenia przez ubezpieczyciela kosztów związanych z zawarciem umowy ubezpieczenia oraz z tytułu rozwiązania umowy przed upływem określonego roku polisy, a opłata alokacyjna była pobierana z tytułu ponoszenia przez ubezpieczyciela kosztów związanych z zawarciem umowy ubezpieczenia. Zgodnie z zapisami Ogólnych Warunków Umownych ( k. 42, 63v, 89v, 101v akt administracyjnych) opłatami tymi szczególności są:

a)  prowizje pośredników ubezpieczeniowych,

b)  wynagrodzenie z narzutami pracowników zajmujących się akwizycją,

c)  koszty wystawienia polis,

d)  koszty włączenia umowy ubezpieczenia do portfela ubezpieczeń,

e)  koszty reklamy i promocji produktów ubezpieczeniowych,

f)  koszty ogóle związane z badaniem wniosków i wystawianiem polis.

Powyższe wyszczególnienie odnosi się do tzw. kosztów akwizycji (pośrednich i bezpośrednich) określonych w § 2 ust. 1 pkt 19 rozporządzenia Ministra Finansów w sprawie szczególnych zasad rachunkowości zakładów ubezpieczeń i zakładów reasekuracji z dnia 12 kwietnia 2016 r. (Dz.U. z 2016 r. poz. 562), jakkolwiek nie stanowi jego całkowitego odzwierciedlenia.

Co do zasady omawiane opłaty odnosiły się zatem do kosztów prowadzenia działalności gospodarczej jakie ponosi ubezpieczający. Nie ulega wątpliwości, że opłaty te nie były powiązane z inwestowaniem funduszy ubezpieczonego, ani z wypłatą środków w razie wystąpienia zdarzenia ubezpieczeniowego. Nie były zatem, jak słusznie podnosi pozwany ( vide pismo z dnia 02 grudnia 2022 r., k. 112), skorelowane wprost z podstawowym obowiązkiem ubezpieczyciela. Jako takie opłaty te uznać należy za świadczenia uboczne, posiłkowe względem klauzul określających główne świadczenia stron.

Zaakcentować przy tym należy, że nie ulega wątpliwości, że ze składek ubezpieczeniowych mogą być pokrywane koszty działalności ubezpieczyciela, co zresztą wprost wynika z art. 33 ust. 2 ustawy o działalności ubezpieczeniowej i reasekuracji. Przepis ten stanowi odbicie generalnej zasady, że wysokość składek ubezpieczeniowych ustala zakład ubezpieczeń na podstawie oceny ryzyka ubezpieczeniowego. Składka ubezpieczeniowa powinna być określona w wysokości, która zapewnia co najmniej wykonanie wszystkich zobowiązań z umów ubezpieczenia i pokrycie kosztów wykonywania działalności ubezpieczeniowej zakładu ubezpieczeń. Dopuszczalność ponoszenia takich kosztów przez ubezpieczonego nie jest kwestionowana. Niewątpliwie, strona prowadząca działalność gospodarczą ponosi koszty funkcjonowania w przestrzeni rynkowej i jest uprawniona do kształtowania stosunków zobowiązaniowych nawiązywanych z konsumentami w sposób zapewniający pokrycie tych kosztów i osiągnięcie zysku. Istotą rozstrzygnięcia Sądu było jednak przede wszystkim to, czy po pierwsze koszty ponoszone przez odwołującą spółkę faktyczne mogą być zaliczone do kategorii należnego wynagrodzenia w ramach świadczenia głównego, a dalej czy zasadna jest ich wysokość i sposób obliczenia w odniesieniu do okresu w jakim kosztami tymi obciążeni byli ubezpieczeni.

W kontekście powyższego po pierwsze wskazać trzeba, że podlagających ocenie, ukształtowanych przez ubezpieczyciela ogólnych warunkach ubezpieczenia, zarówno w odniesieniu do opłat alokacyjnych i dystrybucyjnych, zawarto otwarty katalog kosztów podlegających pokryciu. Świadczy o tym użyte sformułowanie „w szczególności”. Tym samym przyjęta forma otwarta nie wyklucza przeznaczenie tych opłat także inne, pozakatalogowe cele. Jak wynika z zeznań przesłuchanego świadka K. Z., ubezpieczyciel ponosił m.in. koszty związane z wynagrodzeniem pośredników, agentów ubezpieczeniowych, reklamą, szkoleniami, marketingiem ( adnotacja 00:10:23 k. 175), przygotowaniem materiałów reklamowych ( adnotacja 00:16:06 k. 175v). Wskazuje to, że pobierane opłaty częściowo przeznaczane były na pokrycie kosztów występujących na etapie przedkontraktowym, bez związku ze świadczeniami do jakich zobowiązane są strony w przypadków umów ubezpieczeniowych z UFK. Oczywiście niekwestionowane jest samo uprawnienie przedsiębiorcy do uwzględnienia takich kosztów operacyjnych, wątpliwie jest jednak przyjęcie, że w tym wypadku mamy do czynienia ze świadczeniem głównym umowy wynikającym ze składki ubezpieczeniowej (wynagrodzenie ubezpieczyciela), która to powinna być ściśle związana z wykonywaniem umowy.

Dla przykładu warto wskazać, iż w judykaturze przyjmuje się, że:

- kosztów (związanych z prowizjami pośredników ubezpieczeniowych, czy reklamami i promocjami swoich produktów) w żaden sposób nie można uznać za koszty zawarcia i wykonania konkretnej umowy ubezpieczenia. Są to koszty działalności prowadzonej przez każdy podmiot gospodarczy i ubezpieczyciel nie może na podstawie samej umowy ubezpieczenia żądać ich zwrotu od ubezpieczonego ( tak wyrok Sądu Okręgowego w Gdańsku

z dnia 25 czerwca 2018 r. sygn. akt III Ca 366/18, opubl. Legalis nr 1838326),

- koszty związane z działalnością marketingową i aktywnym poszukiwaniem klientów nie są kosztami ponoszonymi bezpośrednio w związku z umową i nie mogą być traktowane jako konieczny ekwiwalentny składnik świadczeń ubezpieczonego. Są to ogólne koszty działalności ubezpieczyciela, objęte jego ryzykiem gospodarczym; odzyskanie ich od klientów następuje poprzez pobieranie określonych świadczeń o charakterze marży, wynagrodzenia, prowizji czy opłaty (…). Koszty te nie są związane z wykonywaniem umowy (a jedynie z pozyskaniem klienta) i są objęte zwykłym ryzykiem gospodarczym ( tak wyrok Sądu Rejonowego dla Wrocławia – Śródmieścia we Wrocławiu z dnia 27 października 2014 r. sygn. akt I C 1318/14, niepubl.);

- nie każde świadczenie pieniężne ubezpieczonego na rzecz zakładu ubezpieczeń służy realizacji celu ubezpieczenia. Zgodnie z kodeksową regulacją świadczeniem tym jest tylko składka, a zatem ekonomiczny ekwiwalent i odpłata za ryzyko, jakie ponosi ubezpieczyciel za ochronę ubezpieczeniową. Takiemu celowi nie służy opłata dystrybucyjna, której umownym uzasadnieniem jest konieczność zwrotu kosztów pośrednictwa poniesionych przy zawarciu umowy. (…) Taka funkcja opłaty dystrybucyjnej odrywa ją od ekonomicznego celu składki ubezpieczeniowej, pozwala ją natomiast zaszeregować do świadczeń typowo ubocznych, powstających w określonych warunkach, nietworzących istoty umowy ubezpieczenia ( tak wyrok Sądu Rejonowego dla Warszawy-Mokotowa w Warszawie - I Wydział Cywilny z dnia 8 września 2016 r. sygn. akt I C 504/16, opubl. Legalis nr 2130120),

- opłata za dystrybucję i wystawienie polisy stanowi de facto świadczenie konsumenta, niebędące świadczeniem głównym z umowy ubezpieczenia ( tak wyrok Sądu Okręgowego w Warszawie z dnia 05 lipca 2017 r. sygn. akt V Ca 2665/16, opubl. www.orzeczenia.ms.gov.pl).

Podobnie w poglądach doktryny (wyrażanych jeszcze na tle tzw. opłat likwidacyjnych) akcentowano, że nie zasługują na rekompensatę koszty nieprzekraczające granic zwykłego ryzyka gospodarczego i koszty pozyskania klienta, gdyż nie jest to wykonywanie umowy, o którym można mówić dopiero po jej zawarciu (zob. np. A. Wilk, Opłaty likwidacyjne w umowach ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym – wybrane problemy orzecznictwa sądowego, PRASEK 2017, Nr 3).

Zapatrywania, że opłaty dystrybucyjne/alokacyjne nie stanowią świadczenia głównego (wynagrodzenia) ubezpieczyciela nie zmienia art. 23 ust. 1 pkt 1 ustawy. Owszem, zgodnie z jego treścią w umowie ubezpieczenia na życie, jeżeli jest związana z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym, zakład ubezpieczeń określa tytuły i wysokość opłat pobieranych ze składek ubezpieczeniowych, z aktywów ubezpieczeniowych funduszy kapitałowych lub przez umorzenie jednostek uczestnictwa ubezpieczeniowych funduszy kapitałowych. Jak już podkreślono wyżej, nie jest podważane samo uprawnienie ubezpieczyciela do pokrywania ze składek kosztów swojej działalności. Przywołany przepis stanowi natomiast gwarancję, że ubezpieczający uzyska informacje istotne dla tego rodzaju ubezpieczenia, w szczególności ze względu na jego inwestycyjny charakter. Niewątpliwie jednak część tych opłat, a zwłaszcza tzw. opłaty wstępne, w umowach ubezpieczenia z UFK nie są powiązane z zarządzaniem wniesionymi środkami, ani ich wypłatą w razie zajścia zdarzenia ubezpieczeniowego. W konsekwencji mają one charakter pomocniczy, posiłkowy w stosunku do świadczenia głównego wynikającego z umowy ubezpieczenia.

Zdaniem Sądu przytoczone opłaty nie mogą być także utożsamienie z pojęciem wynagrodzenia ze zdania drugiego art. 385 ¹ k.c. Ich rola posiłkowa względem klauzul definiujących istotę stosunku umownego wynika chociażby z braku spełnienia kryterium występowania świadczenia wzajemnego drugiej strony ( zob. uchwała Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 17 lipca 2020 r. sygn. akt III CZP 75/19, opubl. Legalis nr 2399259). Podobnie na tle dyrektywy 93/13/EWG przyjmuje się, że razie ustalenia, że strona nie świadczy żadnej faktycznej usługi, która może stanowić świadczenie wzajemne za opłatę, nie znajduje zastosowania wyłączenie przewidziane w jej art. 4 ust. 2, a w konsekwencji dopuszczalne jest badanie abuzywności ( tak powołany już wyżej wyr. TSUE z 26 lutego 2015 r., C-143/13).

Oceny Sądu nie zmienia także ustalenie, że omawiane opłaty stanowią świadczenie bezpośrednio związane z zawieraną umową i pobieraną składką. Należy bowiem odróżnić to, jakie ma zasadnicze znaczenie składka w umowach ubezpieczenia, czyli wykonanie wszystkich zobowiązań z umów ubezpieczenia, od jej przeznaczenia pobocznego związanego z działalnością ubezpieczyciela. Tylko to pierwsze jej przeznaczenie stanowi ekwiwalent zobowiązania ubezpieczyciela i może być traktowane jako świadczenie główne. Natomiast możliwość przeznaczenia składki na częściowe pokrycie innych wydatków ubezpieczyciela nie może być za takie świadczenie uznane. Podobnie nie można przyjąć, że stanowi ono wynagrodzenie za wykonane usługi. Rację ma więc pozwany wskazując, że nie mamy do czynienia z wykonywaniem bądź wykonaniem świadczenia wzajemnego – opłaty wstępne mają bowiem na celu pokrycie kosztów poniesionych na etapie przedkontraktowym i pozostają bez związku ze świadczeniami do jakich zobowiązane są strony umowy z UFK. Jak wynika z postanowień OWU rzeczone opłaty w szczególności miały być przeznaczane na prowizje pośredników, wynagrodzenia pracowników zajmujących się akwizycją, koszty reklamy i promocji, koszty związane z badaniem wniosków i wystawieniem polis, czy koszty związane ze szkoleniami. Zasadna jest zatem konkluzja, ze trudno przyjąć, że w umowie ubezpieczenia z UFK świadczeniem głównym jest np. reklama czy promocja ( vide pismo z dnia 31 maja 20123 r. k. 181).

Nie każde więc świadczenie pieniężne ubezpieczonego na rzecz zakładu ubezpieczeń służy realizacji celu ubezpieczenia. Zgodnie z kodeksową regulacją świadczeniem tym jest tylko składka, a zatem ekonomiczny ekwiwalent i odpłata za ryzyko, jakie ponosi ubezpieczyciel za ochronę ubezpieczeniową. Takiemu celowi nie służy opłata dystrybucyjnej/alokacyjna, których umownym uzasadnieniem jest m.in. konieczność zwrotu kosztów związanych z dążeniem do zawarcia umowy. Nie jest to świadczenie typowe dla umowy ubezpieczenia z UFK, stanowiące istotę zawieranego porozumienia, a wręcz przeciwnie pozostaje bez związku ze zobowiązaniami jakie przyjmuje na siebie ubezpieczyciel. Nie można tracić z pola widzenia, że umowa ubezpieczenia jest umową wzajemnie zobowiązującą, a zatem świadczenia stron winny być ekwiwalentne. Kryterium subiektywne ekwiwalentności świadczeń wymaga, aby świadczenia wzajemne stron były względem siebie równowartościowe.

W dotychczasowym orzecznictwie sądów powszechnych, w przypadku kontroli indywidualnej postanowień umownych, również prezentowane jest stanowisko zakładające, że opłaty dystrybucyjne stanowią świadczenie uboczne, podlegające ocenie przez pryzmat art. 385 ¹ k.c. ( zob. np. wyrok Sądu Okręgowego w Warszawie z dnia 3 marca 2017 r. sygn. akt V Ca 1702/16, opubl. LEX nr 2388776, z dnia 10 marca 2017 r. sygn. akt V Ca 1417/16, opubl. LEX nr 2292644, z dnia 04 lipca 2017 r. sygn. akt V Ca 2664/16, opubl. Legalis).

Przedstawione wywody prowadził do uznania, że zarzut nr 1 odwołania nie jest zasadny.

Zarzut nr 2 - naruszenie art. 385 ¹ § 1 k.c. w zw. z art. 23a i 23b ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów poprzez uznanie za niedozwolone postanowień umownych nienaruszających dobrych obyczajów i nienaruszających interesów konsumenta, zwłaszcza w sposób rażący (pkt I Decyzji, Zarzut nr 2),

Przesądzenie, iż opłaty dystrybucyjne/alokacyjne nie stanowią świadczenia głównego w ramach umowy ubezpieczenia z UFK, ani wynagrodzenia w rumieniu art. 385 ¹ k.c., czyniło koniecznym przeprowadzenie dalszej oceny odnoszącej się do ustalenia, czy mamy do czynienia z pozostałymi przesłankami warunkującymi uznanie określonych postanowień za abuzywne.

Tytułem wstępu Sąd wyjaśnia, iż aby wzorzec umowny został uznany za niedozwolony, jego postanowienia muszą rażąco naruszać interesy konsumentów oraz dobre obyczaje.

Naruszeniem interesów ogólnie jest nieusprawiedliwiona dysproporcja praw i obowiązków na niekorzyść konsumenta. W szczególności odnosi się to do postanowień, które są nietransparentne i pozostawiają pole do arbitralnego działania drugiej strony. W ten sposób obarczają jedną ze stron nieprzewidywalnym ryzykiem oraz naruszają równorzędność stron. Inaczej ujmując rażące naruszenie interesów konsumenta oznacza nieusprawiedliwioną dysproporcję - na niekorzyść konsumenta - praw i obowiązków stron, wynikających z umowy.

Z kolei poprzez dobre obyczaje rozumie się pewien powtarzalny wzorzec zachowań, który jest aprobowany przez daną społeczność lub grupę. Są to pozaprawne normy postępowania, którymi przedsiębiorcy winni się kierować. W szczególności zaś dobre obyczaje to normy postępowania polecające nienadużywanie w stosunku do słabszego uczestnika obrotu posiadanej przewagi ekonomicznej. Klauzula dobrych obyczajów nakazuje dokonać oceny postępowania kontrahenta w kontekście norm moralnych i obyczajowych, powszechnie akceptowanych lub znajdujących uznanie w określonej sferze działań w stosunkach z konsumentem. Za sprzeczne z dobrymi obyczajami kwalifikowane będą zatem wszelkie postanowienia, które zmierzają do naruszenia równorzędności stron stosunku prawnego, nierównomiernie rozkładając uprawnienia i obowiązki między partnerami umowy ( por. wyrok Sądu Najwyższego - Izba Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych z dnia 16 lutego 2022 r. sygn. akt I NSNc 446/21, opubl. Legalis nr 2660924).

Strona odwołująca w uzasadnieniu podniesionych zarzutów wskazała, że konsumenci otrzymywali pełną i transparentną informację o wysokości opłat wstępnych i ich przeznaczeniu na pokrycie kosztów ponoszonych przez ubezpieczyciela. W podstawowych informacjach dołączonych do OWU wszystkich produktów, ubezpieczyciel w sposób przejrzysty informował klientów, jakie opłaty są pobierane. Natomiast o rażącym naruszeniu interesów konsumentów można mówić, gdy dochodzi do znacznego odchylenia przyjętego uregulowania od zasad uczciwego wyważenia praw i obowiązków. Tym samym nierównowaga praw i obowiązków stron na niekorzyść konsumenta musi być istotna, znacząca. Sam fakt, że określone postanowienie może być w jakimś zakresie niekorzystne dla konsumenta nie wystarcza do stwierdzenia, że klauzula umowna ma niedozwolony charakter ( vide odwołanie k. 37v-38v).

Przedstawione uzasadnienie zarzutu nr 2 wskazuje, że ten opierał się faktycznie na założeniu, że w okolicznościach sprawy nie doszło do rażącego naruszenia praw konsumentów, gdyż po pierwsze byli oni informowani o konieczności poniesienia opłat wstępnych, a pod drugie nawet uznanie, że opłaty te były dla nich niekorzystne, nie jest równoznaczne z tym, że ujawniona nierównowaga była rażąca.

Rozpatrzenie tak sformułowanego zarzutu odwołującej spółki rozpocząć należy od przypomnienia ustalonego w sprawie stanu faktycznego.

W przypadku wzorca wskazanego w pkt I.1. sentencji decyzji (dotyczącego umowy pn. (...)) spółka zastrzegła opłatę dystrybucyjną, której wysokość, w zależności od wieku ubezpieczonego oraz sumy składek podstawowych wymagalnych (składki należnej) w 1. roku polisy, wynosiła od 60% do 90% składek podstawowych należnych w 1. polisy, 50% składek wymagalnych w 2. roku polisy oraz 5% składek wymagalnych w 3. roku polisy. W przypadku wzorca wskazanego w pkt I.2. sentencji decyzji (dotyczącego umowy pn. (...)) spółka zastrzegła opłatę alokacyjną, której wysokość, w zależności od wieku ubezpieczonego, wynosiła 80% lub 60% składek podstawowych należnych w 1. roku polisy, 50% składek wymagalnych w 2. roku polisy oraz 5% składek wymagalnych w 3. i 4. roku polisy. W przypadku wzorców wskazanych w pkt I.3. sentencji decyzji (dotyczących umów pn. (...) i (...)) spółka zastrzegła opłatę dystrybucyjną, której wysokość, w zależności od wieku ubezpieczonego, wynosiła 100% lub 70% składek podstawowych należnych w 1. roku polisy. Wskazane opłaty pobierane były poprzez odpisanie jednostek uczestnictwa z rachunku podstawowego i rachunku dodatkowego w dniu przeliczenia środków pieniężnych pochodzących ze składki podstawowej i składki dodatkowej inwestycyjnej na jednostki uczestnictwa, co oznacza zmniejszenie wysokości każdej składki podstawowej należnej i opłaconej we wskazanych okresach o opłatę dystrybucyjną/alokacyjną określoną w Tabeli.

Bezspornym jest, że w naturę produktów ubezpieczeniowych z UFK wpisana jest ich długotrwałość. W tym kontekście nie ulega wątpliwości, że przyjęty przez ubezpieczyciela mechanizm naliczania i pobierania opłat dystrybucyjnych i alokacyjnych miał wpływ na wartość świadczenia wypłacanego ubezpieczonemu w przypadku wcześniejszego rozwiązania umowy. Natomiast umowa z UFK, jako umowa ubezpieczenia osobowego, może być wypowiedziana przez ubezpieczającego na dowolnym etpie. Jak stanowi art. 830 k.c. przy ubezpieczeniu osobowym ubezpieczający może wypowiedzieć umowę w każdym czasie z zachowaniem terminu określonego w umowie lub ogólnych warunkach ubezpieczenia, a w razie jego braku - ze skutkiem natychmiastowym. Oznacza to, że ubezpieczający może umowę ubezpieczenia wypowiedzieć na każdym etapie jej wykonywania, nie podając żadnych powodów. Skutkiem takiego wypowiedzenia jest to, że składka ubezpieczeniowa powinna zostać zapłacona przez ubezpieczającego za okres świadczonej ochrony ubezpieczeniowej, a jeżeli składka została zapłacona za czas dłuższy niż okres rzeczywiście świadczonej ochrony ubezpieczeniowej, wówczas ubezpieczyciel obowiązany jest do zwrotu składki za okres niewykorzystanej ochrony ubezpieczeniowej (art. 813 § 1 k.c.). Żadne regulacje nie przewidują, aby w wypadku wypowiedzenia umowy ubezpieczający był obowiązany pokryć jakiejkolwiek inne koszty ubezpieczyciela. Ratio legis uregulowania zakłada możliwość natychmiastowego zakończenia stosunku zobowiązaniowego bez żadnych ograniczeń. Ubezpieczający nie może być zmuszony do pozostawania wbrew swej woli w stosunku prawnym.

Dla Sądu oczywistym natomiast jest, że wskazane opłaty narzucone przez ubezpieczyciela faktycznie stanowiły rozwiązanie, które w swym założeniu miało zniechęcać do wcześniejszego zakończenia stosunku zobowiązaniowego. Cel wprowadzonej regulacji zbliżony był zatem do tego, jaki wiązał się z występującymi w latach ubiegłych tzw. „opłatami likwidacyjnymi”. Zarówno opłaty wstępne (tzw. front-end-load), jak i końcowe (back-end-load) stanowić w swym założeniu miały bodziec dla ubezpieczającego do wykonywania umowy przez cały okres ustalony w chwili jej zawarcia, a nadto jako forma zrekompensowania ubezpieczycielowi utraty zysku spodziewanego w związku z obracaniem środkami wpłaconymi w ramach składek ubezpieczeniowych oraz z tytułu wynagrodzenia za zarządzanie.

Długi czas współpracy w ramach umów z UFK stanowi swoistą premie dla ubezpieczyciela – im dłuższy okres korzystania z powierzonego kapitału, tym większe korzyści z tytułu zarządzania programem uzyskuje ubezpieczyciel. Strony dokonują podziału wypracowanych zysków w ten sposób, że partycypuje w nich ubezpieczyciel. Obciążenie kosztami wstępnymi w pierwszych dwóch/trzech latach umowy ubezpieczającego powoduje, że ponoszenie strat przez ubezpieczyciela jest praktycznie wyłączone. Oczekuje on już tylko na swe zyski. Natomiast umowa ubezpieczenia z UFK powinna być przede wszystkim podporządkowana regułom ochrony ubezpieczeniowej. Powinna dawać ochronę przed nadmiernymi stratami finansowymi, a nie narażać na nie. Przedterminowe rozwiązanie umowy powinno pozostawać w proporcji do części ubezpieczeniowej, a nie całości powierzonych środków ( tak R. Pacud. Mechanizmy redukujące poziom świadczeń zwrotnych w umowach ubezpieczeń na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym. Analiza prawno – ekonomiczna, w: Studia Oeconomica Posnaniensia 2018 vol. 6 no.7).

Jak słusznie w uzasadnieniu decyzji wskazał Prezes Urzędu, niedozwolone są postanowienia umowne uszczuplające ustawowe uprawnienia konsumenta. Odnosi się to do sytuacji, w których skorzystanie przez konsumenta z prawa przyznanego mu w ustawie jest ekonomicznie nieopłacalne ( zob. wyrok Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 23 marca 2005 r. sygn. akt I CK 586/04, opubl. OSNC 2006 nr 3, poz. 51, str. 75). Jeszcze raz przypomnieć należy, że umowa ubezpieczenia z UFK, jako umowa ubezpieczenia osobowego, może być na podstawie art. 830 k.c. wypowiedziana w każdym czasie. Zachodzi tu zatem sytuacja, w której oferowane jest konsumentom ubezpieczenie w swej istocie zakładające długotrwały okres obowiązywania umowy, która faktycznie na mocy obowiązujących przepisów prawa może być zakończona w każdej chwili. Dlatego też ubezpieczyciele powszechnie poszukiwali sposobu mitygacji ryzyka związanego z niepewnością co do wcześniejszego zakończenia stosunku zobowiązaniowego. Takim rozwiązaniem okazało się zwiększenie finansowego obciążenia konsumenta na wypadek zakończenia stosunku umownego przed upływem rekomendowanego okresu trwania umowy z UFK. Różnica pomiędzy opłatami dystrybucyjnymi/alokacyjnymi a opłatami likwidacyjnymi polega na tym, że nie są one pobierane po zakończeniu trwania stosunku zobowiązaniowego, ale w czasie jego trwania poprzez „potrącanie” z wpłaconej składki lub aktywów zgormadzonych na rachunku. Opłaty te co do zasady nie mają natomiast związku z rzeczywiście poniesionymi przez ubezpieczyciela kosztami wykonania konkretnej umowy, a najczęściej rekompensują koszty oferowania, reklamowania, czy dystrybucji umów. Przyznał to sam ubezpieczyciel w piśmie z dnia 05 października 2018 r. ( k. 314 akt administracyjnych) wskazując, że w odniesieniu do umów ubezpieczenia z UFK występują wysokie koszty początkowe tj. koszty pośrednictwa ubezpieczeniowego, wynagrodzenia pracowników zajmujących się akwizycją, koszty wystawienia polis oraz koszty promocji i reklamy. W piśmie tym dalej wskazano „ Konieczność pokrycia wysokich kosztów zawarcia umowy ubezpieczenia uzasadnia konstrukcje opłaty wstępnej obciążającej tymi kosztami danego konsumenta (…). W przeciwnym wypadku umowa ubezpieczenia na życie z UFK stanowiłaby produkt, który z założenia przynosiłby stratę (…)”. Obrony ubezpieczyciela nie może uzasadniać stwierdzenia, że naliczenie opłat dystrybucyjnych/alokacyjnych jest niezależne od faktu i terminu zakończenia umowy. Istotne jest to, że opłata taka, która pobierana była w znaczne wysokości przez pierwsze dwa lata trwania umowy (a w odniesieniu do niektórych umów rekompensowania w postaci premii lojalnościowych), faktycznie służyła początkowemu zabezpieczeniu interesów tylko jednej ze stron umowy tj. ubezpieczyciela. Zwiększała jego pewność, że koszty wstępne związane z oferowaniem danego produktu na rynku zostaną pokryte, przy jednoczesnym ograniczeniu inwestycji w aktywa w UFK. W konsekwencji w przypadku rozwiązania umowy ubezpieczenia w pierwszych latach jej obowiązywania wartość wykupu wypłacana ubezpieczającemu była niewielka. Jak zatem inaczej można odczytywać cel i założenia jakie miały służyć zaoferowanemu mechanizmowi opłat dystrybucyjnych/alokacyjnych, niż zniechęcenie konsumentów do rozwiązania umowy ubezpieczenia w pierwszych latach jej obowiązywania. Gdyby konsumenci zdecydowali się na taki krok zostaliby pozbawieni znacznej części ulokowanych środków. Pełne ryzyko przedwczesnego rozwiązania umowy zostało w ten sposób przerzucone na konsumentów. Nie temu miało natomiast służyć zakazanie stosowania tzw. „opłat likwidacyjnych”. Założonym celem była przecież taka modyfikacja modelu biznesowego, aby ryzyko związane z czasem trwania umów ubezpieczenia z UFK zostało rozłożone równomiernie na obie strony stosunku zobowiązaniowego. Oczywiście wysokość składek ubezpieczenia powinno ustalać się w wysokości zakładającej, co najmniej wykonanie wszystkich zobowiązań z umów ubezpieczenia i pokrycia kosztów wykonywania działalności ubezpieczeniowej, ale regulacja art. 33 ustawy uir nie może być rozumiana w ten sposób, że cały ciężar pokrycia tych kosztów zostaje w początkowych latach trwania umowy przerzucony jedynie na konsumenta, przy braku zaoferowania zakładanej ochrony adekwatnej do wysokości wpłaconych składek. Owszem, Sąd zdaje sobie sprawę, że inny rozkład ciężaru pokrywania kosztów umowy mógłby powodować wzrost kosztów produktu ubezpieczeniowego, a dalej że produkt ten stałby się nieatrakcyjny tak dla ubezpieczycieli, jak i ubezpieczających. Ocena taka nie może jednak uzasadniać dotychczas stosowanych rozwiązań, które faktycznie poprzez określony efekt ekonomiczny uszczuplały ustawowe uprawnienia konsumenta. Jeszcze raz przy tym Sąd podkreśla, że istotą problemu jest tutaj nie sama zasadność pobierania opłat służących pokryciu kosztów działalności ubezpieczyciela, ale ich powiązanie z wykonywaniem konkretnej umowy oraz sposób przełożenia tych kosztów na wysokość opłat w pierwszych latach obowiązywania umowy, a w konsekwencji na wysokość inwestowanych środków ubezpieczającego. Wartość zgromadzonych przez konsumenta środków mogła faktycznie zacząć wzrastać dopiero po pobraniu opłat dystrybucyjnych/alokacyjnych, a więc potencjalnym pokryciu szeroko rozumianych wydatków ubezpieczyciela.

Jak już zasygnalizowano wyżej, analiza treści OWU nakazuje odwołanie się także do innych jego postanowień. W przypadku wzorca wskazanego w pkt I.2. decyzji, od 5. do 15. roku włącznie ubezpieczającemu przysługiwało prawo do premii lojalnościowej wynoszącej 15% składki podstawowej należnej w 1. roku polisy, jednak nie więcej niż 15% składki podstawowej należnej w danym roku polisy. Natomiast w przypadku wzorców wskazanych w pkt I.3. decyzji przewidziano premie refundacyjne i premie lojalnościowe wypłacane w ostatnim dniu 10. roku polisy. W sytuacji, gdy konsument kontynuował umowę ubezpieczenia i regularnie opłacał składki przez określony czas, to wartość rachunku konsumenta była odpowiednio powiększana o wartość tych premii, które obliczane były od wartości składek wpłacanych w 1. roku polisy. Tym samym perspektywa stopniowego zwrotu opłaty w postaci opisanych wyżej premii miała za zadanie skłaniać ubezpieczonego do jak najdłuższego kontynuowania umowy. To potwierdza funkcję opłaty dystrybucyjnej i alokacyjnej poprzez skłonienie konsumenta do utrzymania stosunku ubezpieczenia przez jak najdłuższy czas. Takie założenie tychże opłat uzasadnia przyjęte w decyzji odwołanie się do czasowego ograniczenia uprawnienia do wypowiedzenia umowy.

Przytoczyć warto cytowane już orzeczenia Sądu Okręgowego w Warszawie sygn. akt V Ca 1702/16, V Ca 1417/16 i sygn. akt V Ca 2664/16 w których wprost określono, że konstrukcja opłaty dystrybucyjnej prowadzi do wniosku, że jest ona swym celem zbliżona do odstępnego. W odniesieniu do tej funkcji opłaty należy analizować jej dozwolony lub niedozwolony charakter.

W orzecznictwie sądów powszechnych słusznie nadto akcentuje się, że niedopuszczalne jest przerzucanie na konsumentów kosztów poniesionych przy zawarciu umowy czy wręcz kosztów ogólnych prowadzenia własnej działalności gospodarczej, próbując całkowicie wyłączyć ryzyko finansowe związane z prowadzoną działalnością. To ubezpieczyciel posiada pełną autonomię co do podejmowanych decyzji o zorganizowaniu swej działalności. To on decyduje o strategii sprzedaży produktów ubezpieczeniowych, o tym, w jakim stopniu korzystać będzie z własnych zasobów a w jakim z usług akwizycyjnych innych firm. Bierze udział w ustalaniu prowizji dla pośredników. Na powyższą okoliczność ubezpieczony nie ma żadnego wpływu. To przedsiębiorca decyduje także o innych aspektach swej działalności w tym co do liczby otwartych placówek, zatrudnionych tam pracowników, czy wydatkach związanych z reklamą i promocją a zatem o tzw. kosztach pośrednich ( zob. np. wyrok Sądu Okręgowego w Warszawie - XXV Wydział Cywilny z dnia 24 marca 2021 r. sygn. akt XXV C 2094/17, Legalis nr 2590278, z dnia 20 maja 2019 r. sygn. akt XXV C 573/17, opubl. Legalis nr 2131669, z dnia 19 grudnia 2018 r. sygn. akt XXV C 562/17, opubl. Legalis nr 2499660).

Należy także podzielić wyrażony w uzasadnieniu decyzji pogląd, że konsument nie ma możliwości zweryfikowania, dlaczego opłata dystrybucyjna/alokacyjna została określona w danej wysokości. Brak informacji o tym, czy środki zostały zatrzymane w wysokości ekwiwalentnej i uzasadnionej, nie pozwala zweryfikować wysokości kosztów uwzględnionych przez ubezpieczyciela przy kalkulowaniu pobranej opłaty.

Zdaniem Sądu nie można też określać wysokości opłat dystrybucyjnych/alokacyjnych w oderwaniu od kosztów związanych z zawarciem konkretnej umowy. Natomiast stosowany przez ubezpieczyciela mechanizm naliczania tychże opłat był taki sam, bez względu na wysokość wpłacanych składek. W omawianej sprawie mamy zaś do czynienia ze stanem, w którym opłaty te były po pierwsze niezależnie od faktycznie poniesionych z wykonywaniem konkretnej umowy kosztów, a po drugie niezależnie od wysokości środków wpłaconych w dwóch/trzech pierwszych latach umowy przez ubezpieczającego. Nie ma przy tym decydującego znaczenia powoływanie się spółkę na wysokość kosztów faktycznie poniesionych w latach objętych decyzją. Procedura kontroli wzorca umownego dokonywana przez Sąd Ochrony Konsumentów i Konkurencji ma charakter tzw. kontroli abstrakcyjnej. Taka ocena oparta jest wyłącznie na analizie dokonanej pod kątem abuzywności treści wzorca umowy i wzorców z nim funkcjonalnie powiązanych, co oznacza pominięcie wszelkich okoliczności związanych z zawarciem i realizacją konkretnej umowy zawartej na podstawie rozwiązań prawnych przyjętych we wzorcu. U podstaw dopuszczenia kontroli postanowień samego wzorca leży założenie o jego odrębnym od umowy bycie prawnym ( zob. E. Łetowska, Prawo umów konsumenckich, C.H.Beck 2002, str. 355). W przypadku kontroli abstrakcyjnej ocenie podlega treść postanowienia umownego, a nie sposób jego wykorzystania. Istotą kontroli tego rodzaju jest bowiem eliminacja określonych postanowień wzorców z obrotu i dostarczenie przedsiębiorcom oraz konsumentom informacji, jakiego rodzaju postanowienia wzorców są niedozwolone we współczesnej gospodarce rynkowej ( zob. wyrok Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 6 października 2004 r. sygn. akt I CK 162/04, opubl. MoP 2004 nr 21, str. 966, wyrok Sądu Najwyższego - Izba Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych z dnia 11 października 2007 r. sygn. akt III SK 19/07, opubl. Legalis nr 309584). W przeciwnym razie kontrola abstrakcyjna straciłaby swój charakter i stałaby się indywidualną kontrolą wzorca umownego ( tak wyrok Sądu Najwyższego - Izba Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych z dnia 19 marca 2007 r. sygn. akt III SK 21/06, opubl. Legalis nr 100228). Dlatego przy przeprowadzaniu kontroli abstrakcyjnej Sąd bada treść stosowanego przez przedsiębiorcę w stosunkach z konsumentami wzorca umowy, a nie postanowienia konkretnej umowy, zawartej według tego wzorca. Postępowanie w sprawie abstrakcyjnej kontroli klauzul używanych we wzorcach umownych ma na celu wyeliminowania pewnych postanowień wzorców, a nie postanowień umów ( tak wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie - V Wydział Cywilny z dnia 19 grudnia 2011 r. sygn. akt VI ACa 630/11, opubl. Legalis nr 739261). Powyższe dotyczy także stanu faktycznego omawianej sprawy, w której Sąd badał, czy stosowany wzorzec umowny zawierał wszelkie niezbędne dane pozwalające konsumentowi ocenić zasadność ich zastosowania. Nie było przedmiotem postępowania poszukiwanie uzasadnienia przyjętych we wzorcu założeń w następczo występujących okolicznościach – tu związanych z rzeczywiście poniesionymi przez ubezpieczyciela wydatkami. Abuzywność stosowania wzorca umownego wynika w tym przypadku nie z samej wysokości wydatków ubezpieczyciela i możliwości obciążenia nimi ubezpieczającego, ale z narzuconego automatyzmu obciążania tymi wydatkami w wysokości niemożliwej do zweryfikowania, a nawet określonej przy całkowitym oderwaniu od poniesionych przez ubezpieczyciela wydatków i ryzyka.

Zdaniem Sądu kontrolowane postanowienie umowne jest sprzeczne z także zasadą lojalności przedsiębiorcy wobec konsumenta, nie może być usprawiedliwione ponoszeniem przez towarzystwo ubezpieczeniowe znacznych kosztów zawarcia umowy. Zakłada ono bowiem priorytet amortyzacji deficytu początkowego ubezpieczyciela, wykluczenie jego ryzyka gospodarczego. To że działalność ubezpieczyciela ma być rentowna nie oznacza przyzwolenia na początkowe obciążanie wszelkimi kosztami tej działalności jedynie konsumenta w pierwszych latach obowiązywania umowy. Sprzeczna z równowagą kontraktową jest redukcja powierzonego kapitału w początkowym okresie umowy, na rzecz kosztów przedsiębiorcy.

Powyższe stwierdzenie ma szczególe znaczenie w kontekście regulacji art. 26 ust. 3 ustawy uir. Zgodnie z jego treścią w przypadku odstąpienia lub wystąpienia z umowy ubezpieczenia na życie, w której wysokość świadczenia jest ustalana w oparciu o określone indeksy lub inne wartości bazowe, o której mowa w dziale I w grupie 3 załącznika do ustawy, oraz umowy ubezpieczenia na życie lub dożycie, w której świadczenie zakładu ubezpieczeń z tytułu dożycia jest równe składce ubezpieczeniowej powiększonej o określony w umowie ubezpieczenia wskaźnik, zakład ubezpieczeń wypłaca wartość opłaconych składek pomniejszonych nie więcej niż o 4%. Zakład ubezpieczeń może pomniejszyć wypłacane kwoty o koszt udzielanej ochrony ubezpieczeniowej, chyba że koszty te zostały rozliczone wcześniej. Jeżeli ubezpieczony finansował koszt składki ubezpieczeniowej, ubezpieczający niezwłocznie zwraca ubezpieczonemu kwoty wypłacone przez zakład ubezpieczeń. Odstąpienie takie jest dopuszczalne w oparciu o ust. 1 tegoż przepisu, który to reguluje, że ubezpieczający może odstąpić od umowy ubezpieczenia w terminie 60 dni od dnia otrzymania po raz pierwszy rocznej informacji, o której mowa w art. 20 ust. 3 (o wysokości świadczeń przysługujących z tytułu zawartej umowy ubezpieczenia, jeżeli wysokość świadczeń ulega zmianie w trakcie obowiązywania umowy ubezpieczenia, a także o wartości wykupu ubezpieczenia, jeżeli z tytułu zawartej umowy ubezpieczenia przysługuje wykup ubezpieczenia. W przypadku gdy z umowy ubezpieczenia przysługuje świadczenie ustalane na podstawie sumy ubezpieczenia wyrażonej w ustalonej kwocie, zakład ubezpieczeń informuje ubezpieczającego o zmianie w zakresie sumy ubezpieczenia). Przepis ten uprawnia zatem ubezpieczonego do zakończenia stosunku umownego przy nieznacznych nakładach finansowych. Abstrahując od wyrażanej w doktrynie krytyki rozwiązania przyjętego w cytowanej normie, faktem jest że ustawodawca wprowadził regulacje, która zakłada możliwość odstąpienia od umowy, w swym założeniu długoterminowej, po pierwszym roku jej obowiązywania, przy nieznacznych kosztach po stronie ubezpieczającego. Przepis ten nie powinien być omijany poprzez wprowadzanie rozwiązań o treści objętej decyzją Prezesa Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów.

Zgodnie z art. 23 ust. 5 ustawy uir w umowie ubezpieczenia na życie, jeżeli jest związana z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym, zawartej na okres nie dłuższy niż 5 lat zakład ubezpieczeń w zakresie wynagrodzenia pośrednika ubezpieczeniowego kieruje się zasadą równomiernego rozłożenia w czasie wydatków z tytułu prowizji pośrednika ubezpieczeniowego w okresie ubezpieczenia określonym w umowie ubezpieczenia. Z regulacji tej ubezpieczyciel wyprowadził wniosek, że przy umowach ubezpieczenia z UFK, w których przewidziano odpowiednio wysoką sumę ubezpieczenia na wypadek śmierci (vide art. 23 ust. 7 ustawy uir) dozwolona jest jednorazowa wypłata wynagrodzenia na rzez pośrednika ubezpieczeniowego. Oczywiście obowiązujące przepisy prawa są niepodważalne. W stanie sprawy nie można jednak abstrahować od tego, że jak wynikało z wyszczególnienia przedstawionego w OWU opłaty dystrybucyjne/alokacyjne miały być przeznaczane również na inne cele. Nie wszystkie natomiast koszty akwizycji mogą być rozliczane jednorazowo.

Podsumowując w ocenie Sądu we wzorcach objętych decyzją Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów wystąpiła istotna aberracja w ukształtowaniu obowiązków i praw konsumentów, względem sytuacji ubezpieczyciela. Priorytet nadano pokryciu kosztów ubezpieczyciela, przy jednoczesnym ograniczeniu uprawnień konsumentów, jakie związane są z ubezpieczeniem osobowym. W dwóch/trzech pierwszych latach trwania umowy niemal całkowicie pominięta została funkcja ochronna umowy. Prowadziło to do minimalizacji ryzyka zawarcia umowy po stronie ubezpieczyciela, z jednoczesnym ograniczeniem - ze względów finansowych – uprawnienia konsumenta do wcześniejszego zakończenia zawiązanego stosunku umownego. Takie postanowienia wzorców, asymetryczne i służące zabezpieczeniu tylko jednej strony umowy, były nieuczciwe i godziły w dobre obyczaje. Jest wyrazem nielojalności polegającej na nieuwzględnieniu słusznych interesów konsumenta. W szczególności wobec faktu, że postanowienia zostały narzucone przez silniejszą stronę kontraktu, jakim jest przedsiębiorca prowadzący zakreśloną na szeroką skalę działalność ubezpieczeniową. Rażąco narusza interesy konsumentów postanowienie służące początkowemu pokryciu tylko kosztów jednej ze stron, i to przy braku powiązania tych kosztów z konkretna umowa. W szczególności, iż takie zapisy wpływają chociażby w psychice konsumenta na ograniczenie zakończenia stosunku umownego, nawet gdy ten okazał się dlań niesatysfakcjonujący.

Zarzut nr 3 - naruszenie art. 106 ust. 1 pkt 3a oraz art. 111 ust. 1 pkt 1, ust. 2, ust. 3 pkt 2 w zw. z pkt 1 lit. a-d ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów w zw. z art. 8 § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego („k.p.a.”) w zw. z art. 83 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów oraz art. 2, art. 31 ust. 3, art. 42 ust. 1 Konstytucji RP oraz art. 7 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i podstawowych Wolności poprzez bezpodstawne nałożenie kar pieniężnych w pkt V Decyzji na przedsiębiorcę, w sytuacji w której rzekome naruszenia zarzucane w punkcie I Decyzji miały precedensowy charakter i dotyczyły zagadnień nieuregulowanych szczegółowo w przepisach prawa, a zatem stosowania przez Spółkę spornych klauzul nie można uznać za działanie „choćby nieumyślne" — a tylko za takie działanie — zgodnie z art. 106 ust. 1 Ustawy można nałożyć karę pieniężną,

oraz

Zarzut nr 6 - naruszenie przepisu art. 106 ust. 1 pkt. 3a w zw. z art. 111 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów oraz art. 2 i art. 31 ust. 3 Konstytucji RP poprzez nałożenie na Spółkę kary niewspółmiernej do stopnia zarzucanego naruszenia.

Strona odwołująca podniosła, że zastosowanie kar pieniężnych w Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów powinno nastąpić jedynie wówczas, gdy możliwe było przewidzenie określonych konsekwencji przez karany podmiot. Dlatego też kary pieniężne nie powinny być stosowane jeśli nie istnieją wcześniej wykształcone reguły interpretacyjne, które wskazywałyby na bezprawny charakter działań. Strona wskazała nadto, że w orzecznictwie nie wykształciło się żadne stanowisko pozwalające na przyjęcie, że opłaty wstępne mogą mieć charakter abuzywny. Natomiast „jeżeli istnienie rozbieżności w orzecznictwie stanowić może podstawę uchylenia kary pieniężnej, to tym bardziej brak dotychczasowego rzecznictwa i precedensowy charakter sprawy przemawiają za takim rozstrzygnięciem” (vide odwołanie str. 22).

Odnosząc się do powyższego, Sąd stwierdza że analiza orzecznictwa sądów powszechnych oraz Sądu Najwyższego wskazuje, iż sądy te różnie podchodziły do skutków ewentualnego precedensowego charakteru naruszenia. Z jednej strony prezentowane jest stanowisko, że sytuacja taka nie daje podstaw do odstąpienia od wymierzenia kary w sytuacji, w której obiektywnie oceniając strona naruszyła art. 24 ust. 1 i 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Okoliczności towarzyszące naruszeniu mogą być jedynie uwzględniane w kontekście wysokości nałożonej kary pieniężnej ( zob. np. wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 16 grudnia 2014 r. sygn. akt VI ACa 294/14, opubl. LEX nr 1649155, wyrok Sądu Okręgowego w Warszawie – Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów z dnia 10 października 2019 r. sygn. akt XVII AmA 43/17, opubl Legalis nr 2257958). Z drugiej wskazuje się, że jedną z fundamentalnych zasad państwa prawa jest pewność co do tego, jakie działania są zabronione ( nullum crimen sine lege) przez przepisy prawa pod groźbą kary. Z tego też względu organ antymonopolowy powinien powstrzymać się od nałożenia kary pieniężnej, jeżeli jego rozstrzygnięcia mają charakter precedensowy lub opierają się na nowej interpretacji przepisów prawa ( zob. wyrok Sądu Okręgowego - Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów z dnia 21 maja 2013 r. sygn. akt XVII AmA 212/10, opubl. Legalis nr 776183). Należy zatem uwzględniać precedensowy charakter podejmowanego rozstrzygnięcia zgodnie z regułą, że tam gdzie prawne granice zachowań przedsiębiorców na rynku zostały już wyznaczone w orzecznictwie sądowym dopuszczalne jest orzekanie kar pieniężnych lub nakładanie wyższych kar pieniężnych, niż w przypadku praktyk, które cechuje swoista „nowość” ( zob. wyrok Sądu Najwyższego - Izba Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych z dnia 21 kwietnia 2011 r. sygn. akt III SK 45/10, opubl. Legalis nr 432334).

Niezależnie od przychylenia się do którejkolwiek z przedstawionych linii orzeczniczych, Sąd uznał, że w omawianej sprawie nie mamy do czynienia ze stanem faktycznym, który można kwalifikować jako swoiste novum, a w konsekwencji że odwołująca spółka nie mogła się spodziewać - w związku ze stosowaniem określonych wzorców umownych - sankcji administracyjnych. Chociaż bowiem oceniana decyzja była jedną z pierwszych dotyczących tzw. opłat wstępnych, to nie można pomijać okoliczności, że Prezes Urzędu, sądy powszechne oraz Sąd Najwyższy w przeszłości wypowiadali się już w odniesieniu do tzw. opłat likwidacyjnych lub świadczeń wykupu, które realizowały zbliżone interesy ubezpieczycieli. Ich skutek ekonomiczny dla konsumenta był taki sam jak w przypadku opłat dystrybucyjnych/alokacyjnych, a jedynie naliczane były na innym etapie umowy. Opłat likwidacyjnych w nadmiernej wysokości zostały uznane za klauzule abuzywne, co oparte było na argumentacji, zgodnie z którą pobieranie opłat w wysokości nieweryfikowalnej i oderwanej od rozmiaru uiszczonych składek oraz poniesionych przez ubezpieczyciela kosztów, rażąco narusza interesy konsumentów, a nadto jest wyrazem nierówności stron tego stosunku zobowiązaniowego, kształtując prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami ( zob. np. wyrok Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 18 grudnia 2013 r. sygn. akt I CSK 149/13, opubl. Legalis nr 753681). Stanowisko judykatury stanowiło asumpt do poszukiwania nowych rozwiązań. W doktrynie wskazuje się, że jednym z nich była „gra nazewnictwem”, na którą wskazuje fakt, że omawiane opłaty, początkowo zwane likwidacyjnymi, po niekorzystnych wyrokach sądów zaczęły przybierać nazwy świadczenia wykupu, opłaty za wykup, za dystrybucję czy też opłaty dystrybucyjnej ( tak np. A. Gadomska-Orłowska, W. Kamieński, M. Kościelniak, C. Orłowski, A. Piekarniak, „Ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym” – Raport Rzecznika Finansowego, cz. II, Warszawa 2016, http://www.rf.gov.pl– cz. II, s. 8, A. Wilk Opłaty likwidacyjne w umowach ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym – wybrane problemy orzecznictwa sądowego, PRASEK 2017, Nr 3). Natomiast zarówno opłaty back-end-load oraz front-end-load miały na celu wydłużenie okresu obowiązywania umów ubezpieczenia z UFK i to bez powiązania z realnie ponoszonymi wydatkami na wykonanie konkretnej umowy.

W 2015 r. Prezes Urzędu przeprowadził postępowanie w sprawie podejrzenia stosowania przez ubezpieczyciela praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, polegających na:

1) stosowaniu we wzorcach umów ubezpieczeń na życie z UFK opłat z tytułu rozwiązania umowy ubezpieczenia (w przypadku indywidualnych umów ubezpieczenia) albo odpowiednio opłat z tytułu rezygnacji z ubezpieczenia (w przypadku ubezpieczeń grupowych), które pobierane były z tytułu wypłaty wartości polisy lub wypłaty części wartości podstawowej polisy, ze środków pieniężnych zgromadzonych przez konsumentów na właściwych rachunkach, co mogło stanowić czyn nieuczciwej konkurencji w rozumieniu art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 16 kwietnia 1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji (Dz. U. z 2020 r. poz. 1913 z późn. zm.),

2) stosowaniu we wzorcach umów ubezpieczeń na życie z UFK mechanizmu opartego na ustalaniu wartości wykupu polisy w oparciu o tzw. wskaźnik wykupu, w związku z rozwiązaniem przez konsumenta umowy ubezpieczenia (w przypadku indywidualnych umów ubezpieczenia) albo odpowiednio w związku z rezygnacją przez konsumenta z ubezpieczenia (w przypadku ubezpieczeń grupowych), który to mechanizm obciążał środki pieniężne zgromadzone przez konsumentów na właściwych rachunkach.

Postępowanie zostało zakończone wydaniem decyzji z 2 listopada 2015 r. nr (...), zobowiązującej spółkę do usunięcia skutków zarzucanego naruszenia m.in. ograniczenia kwot pobieranych w wyniku zastosowania opłaty likwidacyjnej lub wskaźnika wykupu w przypadku rozwiązania umowy ubezpieczenia indywidualnego przez ubezpieczającego lub wystąpienia przez ubezpieczonego z umowy ubezpieczenia grupowego, w odniesieniu do wymienionych w decyzji umów ubezpieczenia na życie z UFK do określonego odsetka wartości rachunku indywidualnego bądź podstawowego. Następnie w drodze porozumienia zawartego ze Spółką w dniu 20 grudnia 2016 r. rozszerzono zakres zobowiązania Spółki na umowy zawierane z konsumentami na podstawie wzorców umownych innych niż wskazane w decyzji nr (...).

Stosowanie powyższych mechanizmów powodowało znaczące pomniejszenie kwoty przeznaczonej do wypłaty dla konsumenta w ramach wypłaty wartości polisy i były stosowane w celu zrównoważenia poniesionych przez ubezpieczyciela kosztów zawarcia umów ubezpieczenia na życie z UFK. Nie można zatem uznać, że chociażby stanowisko Prezesa Urzędu było w tym zakresie dla ubezpieczyciela nieznane lub niejasne.

Oczywiście wpisanie dla do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone (klauzula nr 2161 , klauzula nr 3834 , klauzula nr 4632 , klauzula nr 4633 , klauzula 5608) – na co wskazano już wyżej - skłoniło ubezpieczycieli do poszukiwania nowych rozwiązań pozwalających na zabezpieczenie kosztów prowadzonej działalności gospodarczej. Jednakowoż przesunięcie określonych opłat na początkowy etap trwania umowy i zmiana konstrukcji ich pobrania nie stanowiła na tyle wyjątkowego rozwiązania, że nie można było powiedzieć negatywnej oceny przez Prezesa Urzędu, a dalej sądów.

Nie sposób uznać, że podmiot profesjonalny, od lat działający na rynku ubezpieczeniowym, nie mógł przypuszczać, że dalsze przerzucanie rentowności produktu, pod zmienionym jedynie mechanizmem działania, pozostanie bez reakcji. Dopuszczając się naruszenia konkretnych, powszechnie znanych i wymaganych w uczciwym obrocie gospodarczym normy postępowania, trudno następnie zasłaniać się precedensowym charakterem sprawy.

Okoliczność, że wcześniej Prezes Urzędu nie wypowiadał się co do niedopuszczalności stosowania opłat wstępnych nie może mieć wpływu na ocenę zasadności samej decyzji i nałożenia kary pieniężnej wobec stwierdzenia stosowania zakazanej praktyki. Inne zapatrywanie prowadziłoby do sytuacji, w której każda decyzja Prezesa Urzędu, która związana jest z odmiennym od dotychczas ustalonych stanów faktycznych, musiałaby być traktowana jako precedensowa z określonymi skutkami dotyczącymi karania przedsiębiorcy.

Ustalając wysokość kar pieniężnych należy uwzględnić okoliczności łagodzące oraz obciążające, które wystąpiły w sprawie. W myśl art. 111 ustawy okik Prezes Urzędu, ustalając wysokość nakładanej kary pieniężnej, uwzględnia w szczególności okoliczności naruszenia przepisów ustawy oraz uprzednie naruszenie przepisów ustawy, a także, w przypadku kary pieniężnej, okres, stopień oraz skutki rynkowe naruszenia przepisów ustawy, przy czym stopień naruszenia Prezes Urzędu ocenia biorąc pod uwagę okoliczności dotyczące natury naruszenia, działalności przedsiębiorcy, która stanowiła przedmiot naruszenia. Ponadto ustalając wysokość kar pieniężnych Prezes Urzędu bierze pod uwagę okoliczności łagodzące lub obciążające, które wystąpiły w sprawie.

Okolicznościami łagodzącymi są w szczególności:

a) dobrowolne usunięcie skutków naruszenia,

b) zaniechanie stosowania zakazanej praktyki przed wszczęciem postępowania lub niezwłocznie po jego wszczęciu,

c) podjęcie z własnej inicjatywy działań w celu zaprzestania naruszenia lub usunięcia jego skutków,

d) współpraca z Prezesem Urzędu w toku postępowania, w szczególności przyczynienie się do szybkiego i sprawnego przeprowadzenia postępowania.

Natomiast okolicznościami obciążającymi są:

a) znaczny zasięg terytorialny naruszenia lub jego skutków,

b) znaczne korzyści uzyskane przez przedsiębiorcę w związku z dokonanym naruszeniem,

c) dokonanie uprzednio podobnego naruszenia,

d) umyślność naruszenia.

Na podstawie zgromadzonego w toku postępowania materiału dowodowego za okoliczność obciążającą Prezes Urzędu uznał znaczny zasięg terytorialny naruszenia i jego skutków. Praktyka odwołującej objęła swoim zasięgiem konsumentów korzystających z jej usług na terytorium całego kraju. Prezes zauważył, że spółka jest jednym największych zakładów oferujących ubezpieczenia osobowe, a tym samym jej praktyki mogły wywrzeć wpływ na sytuację wielu konsumentów.

Słusznie także uznano, że stopień naruszenia jest znaczny. Wynika to z wykorzystania swej silniejszej pozycji, co prowadziło do zachwiana równowagi w zakresie praw i obowiązków określonych w stosowanych wzorcach.

Prawidłowo uznano także, że mamy tu do czynienia z długotrwałym okresem stosowania klauzul abuzywnych - (...) i (...) przez okres kilku miesięcy, a dwa pozostałe produkty przez okres 2-3 lat.

Zupełnie bezzasadny okazał się przy tym zarzut, że brak wykazania winy stał na przeszkodzie ukaraniu spółki (vide pkt 7.5. odwołania).

Warto w tym zakresie przytoczyć argumenty związane z koncepcją winy zaprezentowane w najnowszym orzecznictwie Sądu Najwyższego ( zob. np. wyrok z dnia 25 maja 2023 r. sygn.. akt II NSKP 8/23, opubl. Legalis nr 2954830, z dnia 31 maja 2022 r. sygn. akt I NSKP 1/22, opubl. Legalis nr 2850181). Wskazuje się w nich, że na zasadzie winy oparta jest odpowiedzialność karna. Odpowiedzialność administracyjna zwykle ma charakter odpowiedzialności obiektywnej, a dla jej przypisania wystarczające jest samo naruszenie określonych norm obowiązującego prawa, a zatem bezprawność. Pewien wyłom od zasady „odpowiedzialności obiektywnej” na rzecz odpowiedzialności administracyjnej opartej na zasadzie winy wprowadzono jednak w ustawie o ochronie konkurencji i konsumentów przez użycie sformułowania, że karę pieniężną można nałożyć na podmiot, który „choćby nieumyślnie” dopuścił się określonego zachowania ( zob. M. Król-Bogomilska, Kary pieniężne w prawie, 2001, s. 89; J. Krüger (w:) Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów. Komentarz, red. A. Stawicki, E. Stawicki, Warszawa 2011, Lexonline, objaśnienia do art. 111, nb 2.3). Na gruncie tej ustawy należy przyjąć odpowiedzialność obiektywną w tym sensie, że stwierdzenie zawinionego charakteru przedmiotowego naruszenia nie jest konieczną przesłanką stwierdzenia naruszenia przepisów ustawy. Rozważania w przedmiocie winy przedsiębiorcy są zatem zbędne z punktu widzenia możliwości zastosowania przepisów prawa materialnego. Prezentowana jest także stanowisko, że należy badać czy przedsiębiorca miał świadomość, że swoim zachowaniem narusza zakaz praktyk ograniczających konkurencję, lub czy jako profesjonalny uczestnik obrotu mógł (powinien był) taką świadomość mieć ( zob. wyroki Sądu Najwyższego: z 21 kwietnia 2011 r., III SK 45/10; z 16 kwietnia 2015 r., III SK 24/14; z 20 kwietnia 2017 r., III SK 25/16).

W omawianej sprawie Prezes Urzędu przypisał przedsiębiorcy winę umyślną. Sąd przychyla się do tej kwalifikacji.

Jeszcze raz podkreślić należy, że sprawa dotyczy podmiotu profesjonalnego, od wielu lat działającego na rynku ubezpieczeń osobowych. Do tego w stosunku do spółki były już w przeszłości prowadzone działania związane z nieuzasadnionym przerzucaniem na konsumentów ryzyka związanego z kosztami umów ubezpieczenia z UFK. Po tym czasie wzorce stosowane w nowych produktach zostały tak skonstruowane, aby ograniczyć ze względów ekonomicznych ich wypowiedzenie przez konsumenta, zwłaszcza w pierwszych latach umowy. Właściwie ustalił Prezes Urzędu, że intencją spółki było wywołanie za pomocą wysokich opłat dystrybucyjnych i alokacyjnych takiego samego efektu, jak przy stosowanych wcześniej mechanizmach wyliczania świadczenia całkowitego wykupu z zastosowaniem bardzo niskich wskaźników wartości tego świadczenia bądź stosowania wysokich opłat z tytułu rezygnacji z ubezpieczenia – co w przypadku rozwiązania umowy skutkowało pozbawieniem konsumentów znacznej części środków zgromadzonych w ramach umowy ubezpieczenia, tak jak przy zastosowaniu opłat dystrybucyjnych czy alokacyjnych. Mechanizmy te miały jednakowy cel, czyli przerzucenie na ubezpieczonych kosztów początkowych ubezpieczenia (kosztów wstępnych), czyli kosztów zawarcia umowy ubezpieczenia. Taki model biznesowy miał na celu długoterminowe związanie konsumenta wyłącznie w celu odzyskania przez spółkę kosztów, niekoniecznie związanych z wykonywaniem konkretnej umowy ubezpieczenia osobowego.

Okoliczności sprawy tj. profesjonalna działalność ubezpieczyciela, charakter produktu (ubezpieczenie na życie), odpowiednio przemyślany i skalkulowany mechanizm ograniczający ryzyko finansowe ubezpieczyciela, oraz wcześniej ugruntowane stanowisko judykatury w zakresie odnoszącym się do opłat likwidacyjnych (uwzględniający ich faktyczny cel i przerzucenie ryzyka umowy na konsumenta) w pełni uzasadniają założenia przyjęte w decyzji Prezesa Urzędu. W tak ujmowanych łącznie okolicznościach nie ma wątpliwości, że przedsiębiorca, będący profesjonalistą na rynku, działał w sposób zawiniony, co najmniej w zamiarze ewentualnym. Musiał bowiem mieć świadomość, że swoim zachowaniem narusza obowiązujące normy prawne. Trudno czynić inne założenia w odniesieniu do podmiotu mającego tak duży potencjał gospodarczy, zaplecze administracyjne, profesjonalną obsługę prawną. Jest to okoliczność obciążająca i uzasadniająca zwiększenie kary pieniężnej.

Co do wysokości nałożonej kary Sąd przypomina nadto, że kwestia nałożenia oraz wysokość kar w związku ze stwierdzonym naruszeniem mieszczą się w sferze dyskrecjonalności, w ramach której organ władzy publicznej ma swobodę wyboru skutku prawnego, jaki w konkretnej sprawie będzie wiązał się z zaistnieniem danych okoliczności. Nie jest to więc tzw. decyzja związana, do której wydania obligują obowiązujące przepisy prawa ( por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 27 listopada 2019 r., sygn. akt I NSK 95/18, opubl. system Legalis, wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 09 grudnia 2021 r. sygn. akt VII AGa 1040/20, z dnia 16 stycznia 2018 r. sygn. akt VIIAGa 763/18, z dnia 07 września 2016 r. sygn. akt VI ACa 974/15). Celem ustawodawcy umieszczającego decyzję w sferze uznania administracyjnego jest poszerzenie władzy organu, a konsekwencji kontrola sądowa w tym wypadku nie może sięgać głęboko, gdyż w innym wypadku instytucja uznania administracyjnego stałaby się iluzoryczna. Jak szeroko uzasadnił to Sąd Najwyższy w sprawie o sygn. akt I NSK 95/18 ( zob. wyrok z dnia 27 listopada 2019 r., opubl. Legalis nr 2294222), należy tu pamiętać że to Prezes Urzędu kształtuje politykę wymiaru kar wobec przedsiębiorców popełniających delikty administracyjne. Dlatego też interwencja sądu w treść decyzji organu regulacyjnego powinna następować dopiero wtedy, gdy nosi ona znamiona dowolności tj. opiera się na arbitralnych przesłankach, zawiera zdawkowe i ogólnikowe uzasadnienie, odwołuje się do nieudowodnionych informacji itp. Taka sytuacja w omawianej sprawie nie wystąpiła.

Wymierzana kara powinna realizować swą funkcję represyjną,. Musi zatem być realnie dolegliwa dla przedsiębiorcy, by osiągnęła zamierzony przez ustawodawcę cel. Skuteczna kara to kara, która pozostaje dla przedsiębiorcy dotkliwa. Ponadto administracyjne kary pieniężne, jako że nie mają wyłącznie charakteru sankcji karnych, gdyż ich funkcja nie ogranicza się do represji za naruszenie nakazów i zakazów, muszą realizować funkcję prewencyjną i dyscyplinującą. Z jednej strony kara ma zatem być odczuwalną dolegliwością dla ukaranego podmiotu, jako reakcja na naruszenie przepisów prawa, ale także wyraźnym ostrzeżeniem na przyszłość, i to zarówno dla podmiotu karanego, jak i dla całego środowiska (prewencja szczególna i ogólna). Kara ta ma za zadanie motywować adresatów norm prawnych do ich respektowania i służy zapobieżeniu powtórnemu naruszeniu obowiązków w przyszłości. Należy także zgodzić się z twierdzeniem przedstawionym przez Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 14 lutego 2012 r. sygn. akt III SK 24/11 ( opubl. OSNP 2013/1-2/25), że sankcje pieniężne nie mają wyłącznie charakteru wymuszająco - prewencyjnego, wobec czego niezasadne jest uznanie, że niedopuszczalne jest nałożenie kary pieniężnej w przypadku zakończenia stanu naruszenia przepisów.

Zarzut nr 5 - naruszenie przepisu art. 23b ust. 2 pkt 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów oraz art. 2 i art. 31 ust. 3 Konstytucji RP poprzez nałożenie na spółkę środków usunięcia trwających skutków naruszenia zakazu polegających na złożeniu oświadczenia na stronie internetowej (...) nieadekwatnych do zarzucanego naruszenia;

Zarzut nr 6 - naruszenie przepisu art. 23b ust. 2 pkt 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów oraz art. 2 i art. 31 ust. 3 Konstytucji RP poprzez nałożenie na spółkę środków usunięcia trwających skutków naruszenia zakazu polegających na zamieszczeniu komunikatu w serwisie (...) nieadekwatnych do zarzucanego naruszenia.

Sąd nie podzielił nadto zarzutów odnoszących się do publikacji informacji na stronie internetowej (...) oraz (...).

Publikacje te dostarczą stosunkowo szerokiemu kręgowi konsumentów niezbędnych informacji dotyczących przysługujących im praw. Pozwoli to na realizację funkcji represyjnej wynikającej z narzucania klauzul abuzywnych, uzupełnionej funkcją prewencyjną, i ostrzegawczą. Tak opublikowana informacja pozwoli zatem na dotarcie jej treści do wszystkich uczestników rynku, w tym także innych przedsiębiorców.

Wbrew twierdzeniom odwołania, w obecnej dobie, kiedy to znaczna część działalności (w tym ubezpieczeniowej) przeniosła się do internetu, publikacja właśnie za pomocą tego nośnika informacji jest jak najbardziej właściwym środkiem do rozpowszechnienia informacji o wydanej decyzji. Zresztą odwołująca spółka właśnie w przestrzeni internetowej skupia swoja działalność promocyjną i informacyjną, a co za tym idzie stanowi ona odpowiednie tło dla przekazu o stwierdzonym naruszeniu.

W treści decyzji jednoznacznie określono przy tym (także na skutek wskazania poprzedniej firmy), że opublikowana informacja określać ma podmiot, którego dotyczy (w tym poprzednika prawnego), nie sposób zatem uznać, że będzie wprowadzała w tym zakresie w błąd. Natomiast okoliczność, że to sam przedsiębiorca zdecydował o działaniu pod jedną domeną z innymi przedsiębiorcami, nie może stanowić przeszkody dla wykonania obowiązku informacyjnego. Jako profesjonalista spółka powinna sobie zdawać sprawę z konsekwencji przyjętego modelu działania w przestrzeni internetowej. Sąd przypomina, że z poczynionych ustaleń wynika, że ubezpieczyciel w sposób świadomy i zaplanowany wprowadził do swych umów niedozwolone postanowienia, dziwi zatem przywoływanie argumentu ewentualnej stygmatyzacji z tym związanej.

Podsumowując poprzestanie, jak tego chciałby odwołująca, na przesłaniu informacji listem poleconym do konsumentów – stron ubezpieczenia, nie jest wystarczające, tak z punktu widzenia zakładanej funkcji edukacyjnej, jak i prewencyjnej.

W pkt II wyroku orzeczono o kosztach postępowania mając na uwadze jego wynik. Podstawę rozstrzygnięcia stanowił przepis art. 108 § 1 k.p.c., w zw. z art. 98 i 99 k.p.c. Podstawę ustalenia wysokości wynagrodzenia pełnomocnika strony pozwanej stanowił przepis § 14 ust. 2 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie opłat za czynności radców prawnych z dnia 22 października 2015 r. (Dz.U. z 2018 r. poz. 265).

02.08.2023 r.

SSO Małgorzata Wiliński

Sygn. akt XVII AmA 70/22

ZARZĄDZENIE

(...)

02.08.2023 r.

SSO Małgorzata Wiliński