Uzasadnienie z 23 sierpnia 2024, sygn. III Ca 1742/22

UZASADNIENIE

Zaskarżonym wyrokiem z dnia 29 czerwca 2022 r., Sąd Rejonowy dla Łodzi – Śródmieścia w Łodzi w sprawie o sygn. akt I C 1560/20 z powództwa (...) Bank (...) Spółki Akcyjnej w W. przeciwko J. D. w punkcie:

1.  zasądził od J. D. na rzecz (...) Bank (...) Spółki Akcyjnej z siedzibą w W. kwotę 2 118,91 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 2 marca 2022 r do dnia zapłaty;

2.  oddalił powództwo w pozostałym zakresie;

3.  nie obciążył pozwanej obowiązkiem zwrotu kosztów procesu;

4.  zasądził od (...) Bank (...) Spółki Akcyjnej z siedzibą w W. na rzecz J. D. kwotę 321,03 zł tytułem zwrotu części kosztów pomocy prawnej udzielonej pozwanej z urzędu przez adwokat D. S. prowadzącą Kancelarię Adwokacką w Ł.;

5.  przyznał i nakazał wypłacić na rzecz adwokat D. S. prowadzącej Kancelarię Adwokacką w Ł. ze Skarbu Państwa Sądu Rejonowego dla Łodzi Śródmieścia w Łodzi kwotę 785,97 zł tytułem pozostałej części nieopłaconych kosztów pomocy prawnej udzielonej pozwanej z urzędu;

6.  zasądził od (...) Bank (...) Spółki Akcyjnej z siedzibą w W. na rzecz Skarbu Państwa Sądu Rejonowego dla Łodzi Śródmieścia w Łodzi kwotę 151,91 zł tytułem nieuiszczonych kosztów sądowych.

Apelację od powyższego wyroku wniosła pozwana, zaskarżając wydane rozstrzygnięcie w części, tj. co do punktu 1 wyroku, tj. w zakresie zasądzenia od pozwanej na rzecz powódki kwoty 2 118,91 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 2 marca 2022 roku do dnia zapłaty. Zaskarżonemu wyrokowi zarzuciła:

l) naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art.409 k.c., przez jego niewłaściwe zastosowanie prowadzące do zasądzenia od pozwanej na rzecz powódki kwoty 2118,91 zł w zakresie bezpodstawnego wzbogacenia pozwanej, pomimo zaistnienia podstawy do stwierdzenia, że obowiązek zwrotu zużytej korzyści wygasł.

2) naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 5 k.c przez jego niewłaściwe nie zastosowanie, ponieważ roszczenie rozumieniu art. 5 k.c. i jest sprzeczne z zasadami słuszności;

3) błąd w ustaleniach faktycznych poprzez nieuzasadnione przyjęcie, że pozwana stała się bezpodstawnie wzbogacona względem powódki w zakresie kwoty 2118,91 zł, podczas gdy obowiązek zwrotu zużytej korzyści wygasł.

4) błąd w ustaleniach faktycznych poprzez nieuzasadnione przyjęcie, że pozwana ma możliwość zaspokojenia powódki w kwocie 2118,91 zł wraz z ustawowymi odsetkami liczonymi od 2 marca 2022 r., podczas gdy faktyczna sytuacja finansowa i życiowa pozwanej uniemożliwia uregulowanie w/w kwoty.

5) naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 233 § 1 k.p.c., przez dowolną, a nie swobodną ocenę części zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, polegającą na uznaniu przez sąd, że pozwana stała się bezpodstawnie wzbogacona względem powódki w zakresie kwoty 2 118,91 zł, podczas gdy materiał dowodowy zgromadzony w niniejszym postępowaniu potwierdził, iż obowiązek zwrotu zużytej korzyści wygasł.

W związku z powyższym wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez zmianę i oddalenie powództwa w całości oraz zasądzenie od powódki na rzecz pozwanej kosztów niniejszego postępowania. Nadto składający w imieniu pozwanej apelację jej pełnomocnik z urzędu wniósł o zasądzenie kosztów pomocy prawnej udzielonej pozwanej z urzędu w postępowaniu apelacyjnym oświadczając, że nie zostały one uiszczone ani w całości ani w części.

W odpowiedzi na apelację powódka wniosła o jej oddalenie i zasądzenie od pozwanej na rzecz powoda kosztów procesu za obie instancje, powiększonych o uiszczone opłaty skarbowe od złożonych pełnomocnictw wg norm przepisanych.

Sąd Okręgowy zważył, co następuje:

Apelacja jest zasadna i skutkuje zmianą zaskarżonego wyroku.

Sąd Okręgowy podziela poczynione przez Sąd pierwszej instancji ustalenia i przyjmuje za swoje, uznając za zbędne powielanie ich w treści uzasadnienia. Z ich treści wynika bowiem, iż pozwana w całości uzyskała środki pieniężne pożyczone jej na mocy umowy z dnia 22 lutego 2019 roku, iż obecnie nie posiada jakiegokolwiek majątku, na co Sąd Rejonowy zwrócił uwagę w uzasadnieniu skarżonego wyroku, uzyskuje jedynie niewielkie dochody nie pozwalające jej na samodzielnie utrzymanie się przebywając od dłuższego czasu w Domu Pomocy Społecznej. Treść tych ustaleń pozwala więc w sposób nie budzący wątpliwości przyjąć, iż uzyskane środki pieniężne uzyskane na mocy pożyczki zostały zużyte, gdyż pozwana nie posiada obecnie jakiegokolwiek majątku, oraz, że zostały one zużyte w sposób bezproduktywny. Należy jednak zauważyć, iż podnoszone przez skarżącą przy zarzucie błędu w ustaleniach faktycznych i naruszeniu art. 233 § 1 k.p.c. kwestie związane z oceną tych okoliczności w kontekście bezpodstawnego wzbogacenia się pozwanej, czy też wygaśnięcia obowiązku zwrotu uzyskanych bezpodstawnie korzyści nie są już związane z oceną dowodów. Przepis art. 233 § 1 k.p.c. statuuje zasady oceny wiarygodności i mocy dowodów tj. rozstrzygania kwestii spornych w warunkach niezawisłości, na podstawie własnego przekonania sędziego, przy uwzględnieniu całokształtu zebranego materiału (vide: wyrok SN z 16.02.1996 r., II CRN 173/95, LEX nr 1635264). Skarżący natomiast podnosząc zarzut naruszenia w/w przepisu nie odwołuje się do oceny dowodów w oparciu o które Sąd Rejonowy miałby dokonać nieprawidłowych ustaleń w sprawie lecz do ich oceny w kontekście art. 409 i 410 k.c., które regulują przesłanki obowiązku zwrotu bezpodstawnie uzyskanej korzyści. Nadanie natomiast określonego znaczenia ustalonym faktom, dokonanie oceny tych okoliczności bądź pominięcie ich jako nieistotnych na etapie rozstrzygania sprawy odnosi się już do przyporządkowania (podciągnięcia) stanu faktycznego pod ogólną normę (regułę) prawną czyli subsumpcji określonej normy prawnej tj. stosowania prawa materialnego i nie ma żadnego związku ze stosowaniem do oceny wiarygodności i mocy dowodów (w kontekście dokonywanych ustaleń faktycznych) w/w przepisów. Wnioski wyciągnięte ze wskazanych ustaleń i kwestionowane przez skarżącego podlegają więc ocenie w kontekście zgłoszonego zarzutu naruszenia przepisów prawa materialnego.

Za zasadny należy natomiast uznać podniesiony przez skarżącą zarzut naruszenia art. 409 k.c., który wyłącza obowiązek zwrotu korzyści uzyskanych z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia w sytuacji, gdy została ona utracona, a wzbogacony nie liczył się z powinnością jej zwrotu. Liczenie się z powinnością zwrotu korzyści w momencie jej wyzbycia się lub zużycia oznacza w praktyce konieczność zbadania okoliczności poprzedzających rozporządzenie lub zużycie przez pryzmat tego, czy z punktu widzenia racjonalnie oceniającego sytuację postronnego obserwatora pierwotnie wzbogacony co najmniej powinien mieć świadomość tego, że jego przysporzenie jest bezpodstawne w rozumieniu art. 405 k.c. Należy natomiast zauważyć, iż choć samo obiektywne istnienie stanu rzeczy wynikającego z norm przewidujących w danym stanie faktycznym np. nieważność umowy, a za tym nienależność świadczenia, nie jest okolicznością wystarczającą dla wyłączenia zasady wygaśnięcia obowiązku wydania korzyści lub zwrotu jej wartości (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 lipca 1952 r., C 809/52, OSN 1954, Nr 2, poz. 27; komentarz do art. 409 k.c. w: System Prawa Prywatnego, tom 6, red. A. Olejniczak, wyd. 2, 2014 rok, opubl. w systemie Legalis), to w komentarzach wskazuje się, że do przyjęcia złej wiary konieczne jest, aby wzbogacony działał z dostatecznym rozeznaniem, a rozeznania takiego nie można przypisać osobie niepoczytalnej (P. Księżak w: Komentarz do art. 409 Kodeksu cywilnego 2015, pod red. K. Osajdy, Legalis 2015). Podzielając wskazane poglądy Sąd Okręgowy, odmiennie niż Sąd Rejonowy, uznał, że od pozwanej – ujawniającej cechy otępienia naczyniowego w stopniu umiarkowanym, chwiejność emocjonalną, męczliwość psychofizyczną, deficyty pamięci, luki pamięciowe, zaburzenia lokalizacji zdarzeń w siatce czasu i upośledzenie myślenia przyczynowo-skutkowego, która nawet obecnie nie może być przesłuchana z uwagi na swój stan psychofizyczny, nie można oczekiwać by zachowywała się racjonalnie i liczyła się z obowiązkiem zwrotu uzyskanej korzyści. Wobec tego rację ma reprezentujący ją pełnomocnik, iż obowiązek pozwanej zwrotu nienależnego świadczenia wygasł stosownie do art. 409 k.c.

Niezależnie od powyższego, nawet przy przyjęciu produktywnego zużycia uzyskanych przez pozwaną części środków, zdaniem Sądu Okręgowego w tych konkretnych realiach sprawy domaganie się przez powódkę zapłaty przez pozwaną kwoty z tytułu uzyskanych bezpodstawnie korzyści stanowiło nadużycie prawa podmiotowego - nie zasługiwało więc na ochronę. Zgodnie z art. 5 k.c. nie można czynić ze swego prawa użytku, który by był sprzeczny ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem tego prawa lub z zasadami współżycia społecznego. Takie działanie lub zaniechanie uprawnionego nie jest uważane za wykonywanie prawa i nie korzysta z ochrony.

Norma zawarta w tym przepisie ma charakter wyjątkowy i może być stosowana tylko po wykazaniu wyjątkowych okoliczności w sytuacji, gdy w inny sposób nie można zabezpieczyć interesu osoby zagrożonej wykonaniem prawa podmiotowego przez inną osobę oraz w tych szczególnych przypadkach, w których wykorzystywanie uprawnień wynikających z przepisów prawa prowadziłoby do skutku nie aprobowanego w społeczeństwie ze względu na przyjętą zasadę współżycia społecznego (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 27 lutego 2019 r., II CSK 29/18)

Zastosowanie zasad współżycia społecznego pozostaje w nierozłącznym związku z całokształtem okoliczności każdej, indywidualnie ocenianej, konkretnej sprawy. W takim całościowym ujęciu wymienione zasady wyznaczają podstawy, granice i kierunek ich zastosowania w wyjątkowych sytuacjach rozstrzyganej sprawy. Nie można więc w oderwaniu od stanu faktycznego danej sprawy formułować ogólnych dyrektyw co do stosowania tych zasad. Mają one bowiem stanowić podstawę dokonania korektury w ocenie nietypowej sytuacji konkretnej, nienadającej się do ogólnego abstrakcyjnego unormowania prawnego. Sąd, stosując art. 5 k.c., nie ma obowiązku konkretyzacji zasady współżycia społecznego (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 2 października 2015 r., II CSK 757/14)

Klauzula generalna ujęta w art. 5 k.c. ma zatem na celu zapobieganie stosowaniu prawa w sposób schematyczny, prowadzący do skutków niemoralnych lub rozmijających się z celem, dla którego dane prawo zostało ustanowione. Przewidziana w tym przepisie możliwość odmowy udzielenia ochrony prawnej musi być uzasadniona istnieniem okoliczności rażących i nieakceptowanych w świetle powszechnie uznawanych w społeczeństwie wartości (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 28 października 2015 r., II CSK 831/14).

W ocenie Sądu Okręgowego rozstrzygając o żądaniu dochodzonym pozwem nie można było pomijać okoliczności zawarcia umowy w wyniku której pozwana bezpodstawnie się wzbogaciła, a którą podpisała przy pracowniku banku. Umowa ta została bowiem udzielona, mimo, że stwierdzony stan pozwanej pozwalałby pracownikowi banku przynajmniej przypuszczać, iż pozwana może nie zawierać jej świadomie. Z opinii nie wynika, iżby stan zdrowia pozwanej miałby się pogorszyć, a trzeba podkreślić, iż komunikacja z pozwaną w trakcie badania pozwalała skonstatować, iż fakt, iż pozwana nie rozumiała znaczenia podejmowanych czynności przy zawieraniu umowy, winien być dostrzeżony przez pracownika banku, gdyż wypowiedzi pozwanej są chaotyczne, a wypowiadane treści zmienne i sprzeczne z wcześniejszymi wyjaśnieniami. Jest oczywiste, że w takiej sytuacji pracownik banku nie powinien udzielić jej pożyczki. Nie ulega też wątpliwości, iż obecnie pozwana jest osobą chorą, żyjącą w ubóstwie, nie posiadającą jakiegokolwiek majątku, której przetrwanie umożliwia tylko i wyłącznie fakt, że pozostaje w Domu Pomocy Społecznej bez szans na poprawę tego stanu, tak więc domagania się obecnie przez Bank zwrotu środków przekazanych pozwanej na skutek własnych zaniedbań udzielonych osobie, która z usprawiedliwionych przyczyn nie liczyła się z obowiązkiem ich zwrotu, zdaniem Sądu Okręgowego stanowi nadużycie prawa podmiotowego.

Mając powyższe na uwadze, zgodnie z art. 386 § 1 k.p.c., Sąd Okręgowy zmienił więc zaskarżony wyrok, w ten sposób, że w oddalił powództwo

Zmiana orzeczenia w zakresie roszczenia głównego skutkować musiała również zmianą rozstrzygnięcia o kosztach procesu. Zgodnie z zasadą odpowiedzialności za wynik sporu (art. 98 k.p.c.) zasądził od powódki na rzecz pozwanej kwotę 900 zł. Na kwotę tą złożyło się wynagrodzenie pełnomocnika pozwanego, ustalone stosownie do § 2 pkt 3) Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 roku w sprawie opłat za czynności adwokackie (tekst jedn. - Dz. U. z 2023 roku, poz. 1964), w wysokości 900 zł.

Sąd nakazał także pobranie od powódki na rzecz Skarbu Państwa - Sądu Rejonowego dla Łodzi-Śródmieścia w Łodzi kwoty 523,85 zł tytułem nieuiszczonych wydatków na opinię biegłego stosownie do dyspozycji art. 113 ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 roku o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (tekst jedn. – Dz. U. z 2022 r., poz. 1125).

O kosztach postępowania apelacyjnego Sąd Okręgowy orzekł zgodnie z wyrażoną w art. 98 § 1 i § 3 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. zasadą odpowiedzialności za wynik sporu i zasądził od przegrywającego spór powódki na rzecz pozwanej kwotę 450 zł. Na kwotę tą złożyło się wynagrodzenie pełnomocnika pozwanej, ustalone stosownie do § 2 pkt 3) w zw. z § 10 ust. 1 pkt 1) Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 roku w sprawie opłat za czynności adwokackiej.

Sąd nakazał także pobranie od powódki na rzecz Skarbu Państwa - Sądu Okręgowego w Łodzi kwoty 200 zł tytułem nieuiszczonych kosztów sądowych w postępowaniu apelacyjnym związanych z opłatą od apelacji, której powódka nie uiściła, stosownie do dyspozycji art. 113 ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 roku o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (tekst jedn. – Dz. U. z 2022 r., poz. 1125).