Uzasadnienie z 23 sierpnia 2024, sygn. III Ca 2343/22

UZASADNIENIE

Zaskarżonym postanowieniem z dnia 3 października 2022 roku w sprawie o sygn. akt I Ns 1158/19 z wniosku Spółdzielczej Kasy Oszczędnościowo-Kredytowej im. F. S. z siedzibą w G. z udziałem M. K. (1), M. K. (2) Sąd Rejonowy dla Łodzi-Widzewa w Łodzi postanowił w punkcie:

1.  ustalić, że w skład majątku wspólnego byłych małżonków M. K. (3) i K. K. wchodzi nieruchomość w postaci odrębnej własności lokalu mieszkalnego numer (...) położonego w Ł. przy ulicy (...), składającego się
z dwóch pokoi, kuchni, łazienki z ubikacją, przedpokoju oraz pomieszczenia przynależnego – komórki oznaczonej numerem 194 o łącznej powierzchni użytkowej 45,17 m ² dla której Sąd Rejonowy dla Łodzi-Śródmieścia w Łodzi, XVI Wydział Ksiąg Wieczystych prowadzi księgę wieczystą numer (...) wraz z udziałem wynoszącym (...) części w częściach wspólnych budynków i innych urządzeń, które nie służą do wyłącznego użytku właścicieli poszczególnych lokali oraz w takiej samej części w prawie własności, działki gruntu na której wzniesiony jest budynek w którym znajduje się opisany lokal, dla której
to działki Sąd Rejonowy dla Łodzi-Śródmieścia w Łodzi, XVI Wydział Ksiąg Wieczystych prowadzi księgę wieczystą numer (...), o wartości 248 368 zł;

2.  ustalić, że udziały w majątku wspólnym byłych małżonków M. K. (3)
i K. K. są równe;

3.  ustalić, że w skład spadku po M. K. (3) wchodzi udział wynoszący 1/2 części w nieruchomości szczegółowo opisanej w punkcie 1 niniejszego postanowienia o wartości 124 184 zł;

4.  ustalić, że w skład spadku po K. K. wchodzi udział wynoszący 1/2 części w nieruchomości szczegółowo opisanej w punkcie 1 niniejszego postanowienia o wartości 124 184 zł;

5.  dokonać podziału majątku wspólnego byłych małżonków M. K. (3) i K. K. oraz działów spadku po M. K. (3) i K. K. poprzez zniesienie współwłasności prawa własności nieruchomości, w ten sposób, że zarządzić sprzedaż licytacyjną odrębnej własności lokalu mieszkalnego numer (...) położonego w Ł. przy ulicy (...);

6.  dokonać podziału sumy uzyskanej ze sprzedaży licytacyjnej nieruchomości opisanej w punkcie 1 postanowienia w ten sposób że:

a)  ½ środków pieniężnych uzyskanych ze sprzedaży lokalu przyznać uczestniczce postępowania M. K. (1),

b)  ½ środków pieniężnych uzyskanych ze sprzedaży lokalu przyznać uczestniczce postępowania M. K. (2) z tym zastrzeżeniem, że do wysokości wierzytelności przysługującej Spółdzielczej Kasie Oszczędnościowo – Kredytowej im. F. S. z siedzibą w G. wobec M. K. (2), wynikającej z nakazu zapłaty wydanego przez Sąd Rejonowy Lublin – Zachód w Lublinie z dnia 9 lutego 2017 roku w sprawie VI Nc-e (...) wraz z kosztami prowadzonych przez wnioskodawcę przeciwko M. K. (2) postępowań egzekucyjnych, spłata płatna będzie bezpośrednio do rąk wnioskodawcy, a ewentualna nadwyżka do rąk uczestniczki postępowania M. K. (2);

7.  znieść wzajemnie między wnioskodawcą a uczestniczką postępowania M. K. (1) koszty zastępstwa procesowego oraz ustalić, iż w pozostałym zakresie każdy z uczestników ponosi koszty postępowania związane ze swoim udziałem
w sprawie;

8.  przyznać i nakazać wypłacić ze Skarbu Państwa – Sądu Rejonowego dla Łodzi-Widzewa w Łodzi na rzecz adwokata P. F. kwotę 4 428 zł tytułem zwrotu kosztów pomocy prawnej udzielonej uczestniczce M. K. (2) z urzędu z uwzględnieniem podatku od towarów i usług;

9.  nakazać pobranie na rzecz Skarbu Państwa – Sądu Rejonowego dla Łodzi –Widzewa w Łodzi od wnioskodawcy Spółdzielczej Kasy Oszczędnościowo – Kredytowej im. F. S. z siedzibą w G. oraz uczestniczki postępowania M. K. (1) kwoty po 1 112,39 zł tytułem zwrotu nieuiszczonych kosztów sądowych związanych z opinią biegłego;

10.  nieuiszczone koszty sądowe obciążające M. K. (2) w związku opinią biegłego sądowego przejąć na rachunek Skarbu Państwa

Apelację od powyższego postanowienia wniosła uczestniczka postępowania M. K. (2) zaskarżając postanowienie w części tj. w zakresie pkt 5 i 6. Zaskarżonemu postanowieniu zarzuciła naruszenie prawa procesowego, które miało wpływ na wynik sprawy, to jest przepisu art. 233 § 1 k.p.c. przez brak wszechstronnej oceny zebranego materiału dowodowego, prowadzącego do dowolnej, a nie swobodnej oceny materiału dowodowego, co doprowadziło do nieprawidłowego uznania, że zasadnym i racjonalnym jest dokonanie podziału majątku wspólnego byłych małżonków M. K. (3) i K. K. oraz działów spadku po M. K. (3) i K. K. poprzez zniesienie współwłasności prawa własności nieruchomości i zarządzenie sprzedaży licytacyjnej odrębnej własności lokalu mieszkalnego numer (...) położonego w Ł. przy ulicy (...) i w konsekwencji dokonanie podziału sumy uzyskanej ze sprzedaży licytacyjnej nieruchomości opisanej w punkcie 1 (pierwszym) postanowienia w ten sposób że: 1/2 (jedną drugą) środków pieniężnych uzyskanych ze sprzedaży lokalu przyznać uczestniczce postępowania M. K. (1) i 1/2 (jedną drugą) środków pieniężnych uzyskanych ze sprzedaży lokalu przyznać uczestniczce postępowania M. K. (2) z zastrzeżeniem, że do wysokości wierzytelności przysługującej Spółdzielczej (...) — Kredytowej im. F. S. z siedzibą w G. wobec M. K. (2), wynikającej z nakazu zapłaty wydanego przez Sąd Rejonowy Lublin – Zachód w Lublinie z dnia 9 lutego 2017 roku w sprawie VI Nc-e (...) wraz z kosztami prowadzonych przez wnioskodawcę przeciwko M. K. (2) postępowań egzekucyjnych, spłata płatna będzie bezpośrednio do rąk wnioskodawcy, a ewentualna nadwyżka do rąk uczestniczki postępowania M. K. (2), podczas gdy jak wynika z dowodu w postaci przesłuchania uczestniczki M. K. (2) logicznym i zasadnym byłoby przyznanie przedmiotowego lokalu na wyłączną własność uczestniczce M. P. z jednoczesnym obciążeniem ją obowiązkiem spłaty w ratach udziału tej pierwszej w przedmiotowym lokalu.

W oparciu o tak sformułowany zarzut uczestniczka M. K. (2) wniosła o zmianę postanowienia w zaskarżonej części poprzez;

1.  dokonanie podziału majątku wspólnego byłych małżonków M. K. (3) i K. K. oraz działów spadku po M. K. (3) i K. K. poprzez zniesienie współwłasności prawa własności nieruchomości, w ten sposób, że prawo własności lokalu mieszkalnego numer (...) położonego w Ł. przy ulicy (...) w całości przyznać M. P.,

2.  zasądzenie od M. P. na rzecz M. K. (2) kwoty 124 193 złotych tytułem spłaty z przysługującego jej udziału w prawie własności lokalu mieszka/ w Ł. przy ulicy (...) z tym zastrzeżeniem, że do wysokości zadłużenia posiadanego przez M. K. (2) wobec (...) im. (...) z siedzibą w G. wynikającego z nakazu zapłaty wydanego przez Sąd Rejonowy Lublin-Zachód w Lublinie z dnia 9.02.2017 roku w sprawie VI Nc-e (...) wraz z kosztami prowadzonych przez wnioskodawcę przeciwko M. K. (2) postępowań egzekucyjnych, spłata płatna będzie bezpośrednio do rąk wnioskodawcy ewentualnie do Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym dla Łodzi Widzewa w Łodzi – K. P. – do sprawy KM 1087/18, a jedynie ewentualna nadwyżka płatna będzie M. K. (2),

3.  rozłożenie spłaty, o której mowa w punkcie 2 na 124 raty, przy czym pierwsze 123 raty będą wynosić po 1000 zł każda, a 124 rata będzie wynosić 1193 zł, płatne do dnia 10 każdego miesiąca kalendarzowego, począwszy od miesiąca następującego bezpośrednio po miesiącu, w którym nastąpi uprawomocnienie się orzeczenia wydanego w niniejszej sprawie, z ustawowymi odsetkami za opóźnienie w przypadku uchybienia terminowi płatności którejkolwiek z rat.

Jednocześnie z ostrożności procesowej apelująca wniosła o nieobciążanie jej kosztami sprawy, gdyby apelacja została oddalona, z uwagi na sytuację materialną uczestniczki. Nadto składający w imieniu uczestniczki apelację jej pełnomocnik z urzędu wniósł o zasądzenie kosztów pomocy prawnej udzielonej uczestniczce z urzędu w postępowaniu apelacyjnym oświadczając, że nie zostały one uiszczone ani w całości ani w części.

W odpowiedzi na apelację wnioskodawca wniósł o oddalenie apelacji w całości i zasądzenie od uczestniczki M. K. (2) na rzecz wnioskodawcy kosztów postępowania apelacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego wg norm przepisanych.

Także uczestniczka postępowania M. K. (1) wniosła o oddalenie apelacji w całości.

W toku postępowania odwoławczego do sprawy wstąpili w charakterze uczestników postępowania P. 1 Niestandaryzowanego Sekurytyzacyjnego Funduszu Inwestycyjnego Zamkniętego z siedzibą w K. i Spółdzielnia Mieszkaniowej Towarzystwo (...) w Ł..

Uczestnik postępowania Spółdzielnia Mieszkaniowa Towarzystwo (...) w Ł. wniosła o zmianę zaskarżonego postanowienia w pkt 6 lit. B w ten sposób, aby powyższe rozstrzygnięcie zostało uzupełnione poprzez dodanie roszczeń drugiego wierzyciela jakim jest Spółdzielnia Mieszkaniowa Towarzystwo (...) w Ł., gdyż uczestniczka jest wierzycielem wobec M. K. (2), przeciwko której toczyły się postępowania egzekucyjne w związku z nieuiszczaniem przez M. K. (2) wobec uczestniczki opłat eksploatacyjnych co do lokalu zlokalizowanego przy ul. (...).

Sąd Okręgowy zważył, co następuje:

Apelacja jest zasadna o tyle, że skutkowała zmianą zaskarżonego orzeczenia w części.

W pierwszej kolejności należy poczynić kilka uwag ogólnych. Mianowicie, w procesie cywilnym obowiązuje system tzw. apelacji pełnej, w którym postępowanie apelacyjne jest dalszym stadium postępowania przed sądem pierwszej instancji, a sąd apelacyjny ma prawo i często obowiązek ponownego badania sprawy, przeprowadzania w niezbędnym zakresie postępowania dowodowego oraz orzekania na podstawie materiału zebranego w postępowaniu w pierwszej instancji i w postępowaniu apelacyjnym. Postępowanie apelacyjne jest zatem kontynuacją postępowania merytorycznego. Sąd drugiej instancji rozpoznaje sprawę w granicach apelacji, a nie apelację. Użyte w art. 378 § 1 k.p.c. sformułowanie, że sąd drugiej instancji rozpoznaje sprawę „w granicach apelacji”, oznacza w szczególności, iż sąd odwoławczy dokonuje własnych ustaleń faktycznych, prowadząc lub ponawiając dowody albo poprzestając na materiale zebranym w pierwszej instancji (art. 381 i art. 382 k.p.c.) i kontroluje prawidłowość postępowania przed sądem pierwszej instancji. Odmienna ocena prawna żądania przez sąd drugiej instancji, nawet jeśli łączy się z potrzebą dokonania ustaleń uzupełniających, nie uzasadnia zarzutu nierozpoznania przez sąd pierwszej instancji istoty sprawy, lecz wskazuje jedynie, że - zdaniem sądu odwoławczego - istota sprawy została rozpoznana nieprawidłowo. W takim wypadku sąd drugiej instancji, orzekając na podstawie art. 382 k.p.c., powinien naprawić dostrzeżone wadliwości i należycie zastosować prawo materialne. Jest to konsekwencją systemu apelacji pełnej, w której druga instancja ma charakter merytoryczny, czyli służy rozpoznaniu sprawy, a nie tylko środka odwoławczego (tak postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 17 października 2023 r., I (...) 191/23, LEX nr 3616809). Nadto, Sąd drugiej instancji rozpoznający sprawę na skutek apelacji nie jest związany przedstawionymi w niej zarzutami dotyczącymi naruszenia prawa materialnego, wiążą go natomiast zarzuty dotyczące naruszenia prawa procesowego; w granicach zaskarżenia bierze jednak z urzędu pod uwagę nieważność postępowania ( vide postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 11 października 2023 r., (...) 436/22, LEX nr 3614423).

Sąd Okręgowy w pełni podziela ustalenia faktyczne dokonane przez Sąd I instancji i przyjmuje je za własne, nie zgadza się natomiast z zastosowaną przez ten Sąd Rejonowy wykładnią art. 625 k.p.c. w zw. z art. 688 k.p.c. albowiem powołane przepisy przy wydaniu postanowienia zarządzającego sprzedaż rzeczy umożliwiają jedynie wydanie rozstrzygnięcia w zakresie roszczeń pomiędzy współwłaścicielami rzeczy, do których kręgu z pewnością nie należy wnioskodawca tj. Spółdzielcza Kasa Oszczędnościowo – Kredytowa im. F. S. z siedzibą w G..

Zgodnie z treścią art. 625 k.p.c. w postanowieniu zarządzającym sprzedaż rzeczy należących do współwłaścicieli sąd bądź rozstrzygnie o wzajemnych roszczeniach współwłaścicieli, bądź też tylko zarządzi sprzedaż, odkładając rozstrzygnięcie o wzajemnych roszczeniach współwłaścicieli oraz o podziale sumy uzyskanej ze sprzedaży do czasu jej przeprowadzenia. W przedmiotowej sprawie właścicielami nieruchomości, której Sąd a quo zarządził sprzedaż, są spadkobierczynie M. i K. K. – córki M. K. (1) i M. K. (2) i nie jest to kwestia sporna. Nie budzi też wątpliwości, iż roszczenie wynikające z nakazu zapłaty wydanego przez Sąd Rejonowy Lublin – Zachód w Lublinie z dnia 9 lutego 2017 roku w sprawie VI Nc-e (...) nie jest roszczeniem o którym mowa w art. 625 k.p.c. – po pierwsze nie można go zaliczyć do zakresu roszczeń pomiędzy współwłaścicielami dzielonej nieruchomości, a po drugie w przedmiocie tego żądania zapadło już prawomocne rozstrzygnięcie.

Z kolei treść art. 912 k.p.c., który umożliwił wnioskodawcy z wystąpieniem w przedmiotowej sprawie z wnioskiem (z zw. z art. 902 i 909 k.p.c. w zw. z art. 887 § 1 k.p.c.), reguluje jedynie zajęcie prawa dłużnika do działu majątku. Dłużnik ma prawo żądać działu majątku w następujących przypadkach: jako współwłaściciel rzeczy może żądać zniesienia współwłasności (art. 211 k.c. oraz art. 617 i 625 k.p.c.), jako wspólnik spółki cywilnej może żądać podziału majątku spółki wobec rozwiązania spółki (art. 868, 875 k.c.), podziału majątku wspólnego na skutek ustania wspólności majątkowej między dłużnikiem a jego małżonkiem (art. 35 i 42–46 k.r.o. oraz art. 566 i 567 k.p.c.), działu spadku jako jeden ze spadkobierców (art. 1035–1046 k.c. oraz art. 680–689 k.p.c.) i w tym też zakresie na mocy art. 912 § 2 k.p.c. na skutek zajęcia tego prawa także wierzyciel jest legitymowany do wystąpienia z wnioskiem o dział majątku.

Powyższe nie oznacza jednak, iż złożenie wniosku o dział majątku przez wierzyciela, na skutek zajęcia prawa dłużnika, rozszerza kognicję sądu w postępowaniu działowym, którego przedmiotem w sprawie o dział spadku niezmiennie jest: ustalenie składników majątku spadkowego, rozstrzygnięcie sporu między uczestnikami postępowania co do tego, czy konkretny przedmiot majątkowy należy do spadku oraz dokonanie rozstrzygnięcia w przedmiocie żądania zniesienia współwłasności (art. 688 k.p.c. w zw. z art. 618 k.p.c.), co umożliwia również zarządzenie sprzedaży rzeczy wspólnej (art. 625 k.p.c.). Przepis art. 912 k.p.c. powyższych zasad nie zmienia – należy bowiem zauważyć, iż z jego treści wynika, iż w wyniku działu majątku to dłużnik, a nie wierzyciel, otrzyma nieruchomość lub jej ułamkową część, na sądzie, który dokonywał działu, ciąży jedynie obowiązek zawiadomienia sądu wieczystoksięgowego o dokonaniu zajęcia celem jego ujawnienia przez wpis w księdze wieczystej lub złożenie zawiadomienia do zbioru dokumentów. Po zakończeniu działu majątku wierzyciel zaś ma miesiąc na żądanie przeprowadzenia egzekucji z mienia przypadłego dłużnikowi z działu pod rygorem zwolnienia tych przedmiotów z zajęcia. Egzekucja może zostać skierowana przez wierzyciela do całości majątku przypadającego dłużnikowi z działu lub jego części poprzez zastosowanie poszczególnych sposobów egzekucji w zależności od uzyskanego w wyniku działu majątku (E. Jaceczko [w:] Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Art.506–1217. Tom II, red. O. M. Piaskowska, Warszawa 2024, art. 912). Z powyższego wynika więc, iż rolą sądu jest jedynie umożliwienie wierzycielowi przeprowadzenie egzekucji na skutek działu majątku, a nie jego zaspokojenie, co jest już przedmiotem postępowania egzekucyjnego. Powyższą konstatację należy też odnieść do środków pieniężnych, jakie dłużnik uzyska w wyniku działu spadku na skutek sprzedaży licytacyjnej rzeczy wspólnej. Nie jest rolą sądu w postępowaniu działowym podejmowanie wiążących decyzji w zakresie możliwości zaspokojenia się z niej wierzyciela występującego z wnioskiem o dział majątku. Sąd w tym postępowaniu nie jest organem egzekucyjnym, nie posiada też wiedzy o innych wierzycielach, którzy zajęli to prawo, nie jest też uprawniony w postępowaniu działowym do podziału sumy wobec wierzycieli uzyskanej ze sprzedaży licytacyjnej. Mając powyższe na względzie rozstrzygnięcie Sądu I instancji zastrzegające zaspokojenie się wnioskodawcy z środków pieniężnych uzyskanych ze sprzedaży nieruchomości przez M. K. (2) należało wyeliminować z postanowienia działowego, co też zostało uczynione na podstawie art. 386 § 1 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c., gdyż rozstrzygnięcie to zostało objęte zakresem zaskarżenia.

W pozostałym zakresie rozstrzygnięcie Sądu należy uznać za prawidłowe, a zarzuty podniesione w apelacji przez skarżącą M. K. (2) za bezzasadne.

Za chybiony należy uznać zarzut dotyczący naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. Przepis ten statuuje zasady oceny wiarygodności i mocy dowodów tj. rozstrzygania kwestii spornych w warunkach niezawisłości, na podstawie własnego przekonania sędziego, przy uwzględnieniu całokształtu zebranego materiału (vide: wyrok SN z 16.02.1996 r., II CRN 173/95, LEX nr 1635264). Skarżąca natomiast podnosząc zarzut naruszenia w/w przepisu nie kwestionuje wiarygodności przedłożonych w sprawie dowodów, ustaleń dokonanych w oparciu o te dowody, a jedynie zasadność rozstrzygnięcia Sądu I instancji w oparciu o zasadniczo bezspornie ustalony stan faktyczny. W przedmiotowej sprawie nie jest bowiem sporna sytuacja majątkowa współwłaścicieli. Podnoszona więc przez skarżącą kwestia możliwości przyznania M. K. (1) nieruchomości w świetle niekwestionowanych ustaleń stanu faktycznego nie ma żadnego związku z oceną dowodów, związana jest jedynie z nadaniem znaczenia ustalonym faktom, z kwestionowaniem rozstrzygnięcia zapadłego w przedmiotowej sprawie. Skarżącą jednak kładąc nacisk na możliwość przyznania nieruchomości w całości M. K. (1) nie dostrzega, iż nie godzi się ona na taki podział majątku, brak natomiast zgody któregokolwiek ze współwłaścicieli na przyznanie mu rzeczy jest okolicznością, która, zgodnie z art. 212 § 2 k.c., uzasadnia właśnie sprzedaż tej rzeczy.

W myśl art. 212 § 2 k.c., rzecz, która nie daje się podzielić, może być przyznana stosownie do okoliczności jednemu ze współwłaścicieli z obowiązkiem spłaty pozostałych albo sprzedana stosownie do przepisów kodeksu postępowania cywilnego. W przedmiotowej zaś sprawie stanowiska współwłaścicieli nieruchomości w sprawie były jasne i konsekwentne – M. K. (1) nie chciała przyznania jej nieruchomości na wyłączną własności, także M. K. (2) nie widziała możliwości nie chciała jej przejąć wskazując, iż nie pozwala jej na to sytuacja finansowa. Niewątpliwie zaś przyznanie własności rzeczy jednej ze stron, wbrew jej woli, nie byłoby racjonalne. Do właściciela bowiem, a nie do sądu należy ocena, czy rzecz jest mu potrzebna. Próba wymuszenia, żeby jeden ze współwłaścicieli pozostał przy własności rzeczy, nie mogłaby być skuteczna. Prawo własności obejmuje również prawo do rozporządzania rzeczą, a więc i do jej zbycia. Skoro żaden ze współwłaścicieli nie chce rzeczy, oznacza to, że bez względu na treść orzeczenia, zostanie ona zbyta. Tym samym Sąd Rejonowy zasadnie, w oparciu o art. 212 § 2 k.c. zarządził jej sprzedaż, jeżeli żaden ze współwłaścicieli nie wyraził zgody na przyznanie mu rzeczy. Mając na względzie treść powyższego rozstrzygnięcia roztrząsanie kwestii rozłożenia spłaty udziału na raty jest bezprzedmiotowe.

Biorąc pod uwagę powyższe okoliczności, Sąd Okręgowy na podstawie art. 386 § 1 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. zmienił zaskarżony wyrok we wskazanym tylko wyżej zakresie i oddalił apelację w pozostałej części.

Mając na względzie, iż zasadniczo skarżąca, reprezentowana przez pełnomocnika z urzędu, apelację przegrała w całości Sąd Okręgowy przyznał jej pełnomocnikowi z urzędu wynagrodzenie ze Skarbu Państwa na podstawie § 11 pkt 6 w zw. z § 8 pkt 6 w zw. § 16 ust. 1 pkt 1 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 14 maja 2024 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa albo jednostki samorządu terytorialnego kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (tj. Dz. U. z 2024 r. poz. 763), uwzględniając kwotę należnego podatku od towarów i usług zgodnie z § 4 ust. 3. Sąd przy ustalaniu wysokości tego wynagrodzenia miał na względzie ustaloną wartość nieruchomości wskazaną jako wartość przedmiotu zaskarżenia oraz to, że udział skarżącej w nieruchomości wynosił ½.

O kosztach postępowania apelacyjnego Sąd Okręgowy orzekł na mocy art. 520 § 1 k.p.c. zgodnie z zasadą, iż w postępowaniu nieprocesowym każdy uczestnik ponosi koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie.