Wyrok z 22 czerwca 2023, sygn. VII U 409/23

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

22 czerwca 2023 r.

Sąd Okręgowy Warszawa-Praga w Warszawie VII Wydział Pracy
i Ubezpieczeń Społecznych

w składzie:

Przewodniczący: SSO Małgorzata Kosicka

Protokolant: st. sekr. sądowy Maria Nalewczyńska      

po rozpoznaniu na rozprawie 22 czerwca 2023 r. w Warszawie

odwołania M. N. (1)

od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (...) Oddziału w W.

o prawo do rekompensaty

z 7 grudnia 2022 r., znak: (...)

zmienia zaskarżoną decyzję w ten sposób, że przyznaje M. N. (1) prawo do rekompensaty od listopada 2022 r.

Sygn. akt VII U 409/23

Uzasadnenie

M. N. (1) złożył odwołanie od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (...) Oddziału w W. z 7 grudnia 2022 r., znak: (...) odmawiającej przyznania mu prawa do rekompensaty i wniósł o jej zmianę poprzez przyznanie mu prawa do emerytury z rekompensatą.

W uzasadnieniu stanowiska odwołujący wskazał, że nie przedłożył nowych dokumentów do organu rentowego, ponieważ zakłady pracy, w których pracował już nie istnieją, a w archiwach są tylko listy płac, na podstawie których nie da się stwierdzić, że odwołujący pracował jako kierowca samochodów ciężarowych. Odwołujący na te okoliczność wskazał zeznania świadków. Z kolei okoliczność, że praca w warunkach szczególnych była przez niego wykonywana w pełnym wymiarze czasu pracy potwierdzają, jego zdaniem, świadectwa pracy i dokumentacja zgromadzona w aktach organu rentowego (odwołanie, k. 3-6 a.s.).

W odpowiedzi na odwołanie Zakład Ubezpieczeń Społecznych (...) Oddziału w W. wniósł o oddalenie odwołania na podstawie art. 477 ¹⁴ § 1 k.p.c.

Uzasadniając stanowisko organ rentowy wyjaśnił, że zaskarżoną decyzją odmówił odwołującemu prawa do rekompensaty z tytułu wykonywania pracy w szczególnych warunkach lub szczególnym charakterze przez co najmniej 15 lat do 31 grudnia 2008 r. Organ rentowy podniósł, że odwołujący nie przedłożył świadectw wykonywania pracy w szczególnych warunkach ani świadectw z adnotacją o takiej pracy (odpowiedź na odwołanie, k. 7-7v. a.s.).

Sąd ustalił następujący stan faktyczny:

M. N. (1) (urodzony (...)) od dnia 9 grudnia 2018 r., tj. od osiągnięcia wieku emerytalnego pobiera emeryturę powszechną przyznaną mu na podstawie decyzji Zakład Ubezpieczeń Społecznych (...) Oddziału w W. z 14 stycznia 2019 r., znak: (...) (decyzja ZUS z 14 stycznia 2019 r. – akta ZUS).

8 listopada 2022 r. M. N. (1) złożył w ZUS wniosek o ponowne przeliczenie emerytury wraz z rekompensatą (wniosek z 8 listopada 2022 r. – akta ZUS).

Zakład Ubezpieczeń Społecznych (...) Oddziału w W. decyzją z 7 grudnia 2022 r., znak: (...) odmówił M. N. (1) prawa do ponownego ustalenia wysokości emerytury z uwzględnieniem rekompensaty. W uzasadnieniu decyzji organ rentowy wskazał, że ubezpieczony nie spełnia warunku posiadania na dzień 31 grudnia 2008 r. 15 letniego okresu pracy w szczególnych warunkach. Do wniosku z 8 listopada 2022 r. nie zostały dołączone żadne nowe dokumenty mające wpływ na prawo i wartość kapitału początkowego (decyzja ZUS z 7 grudnia 2022 r. – akta ZUS).

Ubezpieczony w okresie od 13 czerwca 1975 r. do 20 grudnia 1978 r. był zatrudniony na podstawie umowy o pracę w pełnym wymiarze czasu pracy w Jednostce Wojskowej (...) na stanowisku kierowcy. Za rodzaj prowadzonego pojazdu samochodowego ubezpieczony od 13 czerwca 1975 r. otrzymywał funkcyjny dodatek zagwarantowany w umowie o pracę (umowa o pracę z dnia 13 czerwca 1975 r., zmiana umowy z 1 sierpnia 1977 r., świadectwo pracy z dnia 19 grudnia 1978 r. – akta ZUS).

Następnie w okresie od 20 grudnia 1978 r. do 31 stycznia 1981 r. pracował w Przedsiębiorstwie (...) W. na podstawie umowy o pracę w pełnym wymiarze czasu pracy na stanowisku kierowcy. W umowie o pracę ubezpieczony miał zagwarantowany dodatek za prowadzenie samochodu (umowa o pracę z 1 maja 1979 r., świadectwo pracy z dnia 31 stycznia 1981 r. – akta osobowe M. N. (2)).

W Bazie (...) w W. ubezpieczony pracował na akord, około 10 godzin dziennie, zdarzała się także praca w soboty i niedziele, w zależności od potrzeb i transportów koleją. Do obowiązków M. N. (2) na stanowisku kierowcy należało prowadzenie samochodów ciężarowych o masie powyżej 3,5 tony, którymi przewoził rury, szkło, materiały do budowy szklarni oraz żwir. Były to samochody typu wywrotka S. (...) i K.. W tym okresie zatrudnienia nie przebywał na zwolnieniach lekarskich i urlopach bezpłatnych (zeznania świadka A. B. k., 42 a.s., zeznania świadka S. T., k. 42 a.s., zeznania M. N. (1), k. 43-44 a.s.).

W okresie od 23 lutego 1981 r. do 30 kwietnia 1994 r. ubezpieczony był zatrudniony w (...) Przedsiębiorstwie Budownictwa (...) w W. w pełnym wymiarze czasu pracy na stanowisku kierowcy (umowa o pracę z 21 lutego 1981 r., świadectwo pracy z dnia 30 kwietnia 1994 r. – akta osobowe M. N. (2)).

W (...) Przedsiębiorstwie Budownictwa (...) w W. odwołujący przewoził maszyny, koparki i inny sprzęt ciężki, ponadto materiały sypkie takie jak żwir i piasek samochodami ciężarowymi o masie powyżej 3,5 tony takimi jak K., T. oraz J. wraz z naczepą o nośności 18 ton. Poza tym ubezpieczony jeździł także samochodem betoniarką tzw. „gruszką” z betonem. Praca była wykonywana w pełnym wymiarze czasu pracy przez 8, 12 lub 16 godzin dziennie. W tym okresie zatrudnienia nie przebywał na zwolnieniach lekarskich i urlopach bezpłatnych (zeznania świadka M. K. k., 43 a.s., zeznania świadka B. L., k. 43 a.s., zeznania M. N. (1), k. 43-44 a.s.).

Sąd ustalił powyższy stan faktyczny na podstawie zgromadzonych w toku postępowania dowodów obejmujących wymienione dokumenty oraz dowód z zeznań świadków A. B., S. T., M. K., B. L. i zeznań ubezpieczonego M. N. (1).

Sąd dał wiarę zeznaniom świadków A. B., S. T., M. K., B. L. i ubezpieczonego odnośnie przebiegu zatrudnienia w Przedsiębiorstwie (...) W. i (...) Przedsiębiorstwie Budownictwa (...) w W. oraz rodzaju i charakteru wykonywanej przez niego pracy. Sad miał przede wszystkim na uwadze, że świadkowie pracowali w tym samym czasie co odwołujący oraz na tych samych stanowiskach, mieli więc wiedzę na temat tego czym odwołujący się zajmował oraz jakimi pojazdami kierował. Ich zeznania zostały więc ocenione jako spójne i nie budzące wątpliwości co do ich wiarygodności.

Sąd zważył, co następuje:

Odwołanie M. N. (1) od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (...) Oddziału w W. z 7 grudnia 2022 r., znak: (...), podlegało uwzględnieniu.

Regulacja dotycząca prawa do rekompensaty z tytułu zatrudnienia w warunkach szczególnych, o którą ubiegał się M. N. (1) została wprowadzona do ustawy z 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych (tekst jednolity Dz. U. z 2023r., poz. 164). Art. 2 pkt 5 tej ustawy zawiera definicję rekompensaty rozumianej jako odszkodowanie za utratę możliwości nabycia prawa do wcześniejszej emerytury z tytułu pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze dla osób, które nie nabędą prawa do emerytury pomostowej. Z kolei warunki jej przyznawania oraz sposób jej obliczenia wskazują art. 21 – 23 zamieszczone w Rozdziale III „Rekompensata”. Art. 23 stanowi, że ustalenie rekompensaty następuje na wniosek ubezpieczonego o emeryturę oraz, że przyznawana jest ona w formie dodatku do kapitału początkowego, o którym mowa w przepisach art. 173 i art. 174 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. W art. 21 ust. 1 ustawy wskazano natomiast, że rekompensata przysługuje ubezpieczonemu, jeżeli ma okres pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze w rozumieniu przepisów ustawy o emeryturach i rentach z FUS, wynoszący co najmniej 15 lat. Z art. 21 ust. 2 ustawy wynika zaś, że rekompensata nie przysługuje osobie, która nabyła prawo do emerytury na podstawie przepisów ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

Celem rekompensaty, o której mowa w cytowanych przepisach, podobnie jak i emerytury pomostowej, jest łagodzenie skutków utraty możliwości przejścia na emeryturę przed osiągnięciem wieku emerytalnego przez pracowników zatrudnionych przy pracach w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze. W przypadku rekompensaty realizacja tego celu polega jednak nie na stworzeniu możliwości wcześniejszego zakończenia aktywności zawodowej, lecz na odpowiednim zwiększeniu podstawy wymiaru emerytury z FUS, do której osoba uprawniona nabyła prawo po osiągnięciu powszechnego wieku emerytalnego.

Wskazywane art. 2 pkt 5 i art. 21 ust. 1 ustawy o emeryturach pomostowych formułują dwie zasadnicze przesłanki nabycia prawa do rekompensaty: 1) nienabycie prawa do emerytury pomostowej oraz 2) osiągnięcie okresu pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze w rozumieniu ustawy o emeryturach i rentach z FUS wynoszącego co najmniej 15 lat. Z kolei w art. 21 ust. 2 tej ustawy została zawarta przesłanka negatywna, którą stanowi nabycie prawa do emerytury na podstawie przepisów ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Może ona budzić wątpliwości, gdyż literalna wykładnia tego wyrwanego z kontekstu normatywnego przepisu może prowadzić do wniosku, że prawo do rekompensaty przysługuje wyłącznie tym osobom, które nie nabyły prawa do jakiejkolwiek emerytury z FUS. Do prawidłowej interpretacji tego przepisu konieczne jest jednak zastosowanie wykładni systemowej, która prowadzi do przepisu art. 23 ustawy o emeryturach pomostowych, zgodnie z którym rekompensata przyznawana jest w formie dodatku do kapitału początkowego. Z kolei z art. 173 ust. 1 ustawy emerytalnej wynika, że kapitał początkowy ustala się dla ubezpieczonych urodzonych po dniu 31 grudnia 1948 r., za których były opłacane składki na ubezpieczanie społeczne przed dniem 1 stycznia 1999 r. W tych okolicznościach warunek sformułowany w art. 21 ust. 1 ustawy o emeryturach pomostowych należy rozumieć w taki sposób, że rekompensata jest adresowana wyłącznie do ubezpieczonych objętych systemem emerytalnym zdefiniowanej składki, którzy przed osiągnięciem podstawowego wieku emerytalnego nie nabyli prawa do emerytury z FUS w obniżonym wieku emerytalnym z uwagi na prace w warunkach szczególnych, obliczanej według formuły zdefiniowanego świadczenia. Nabycie prawa do takiego tylko świadczenia stanowi przesłankę negatywną przyznania prawa do rekompensaty. Natomiast nabycie prawa do emerytury na zasadach ogólnych nie wpływa w żaden sposób na uprawnienia do rekompensaty (wyrok Sadu Apelacyjnego w Gdańsku z 5 maja 2017 r., III AUa 2047/16, wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 14 grudnia 2015 r., III AUa 1070/15, wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 22 września 2017 r., III AUa 529/16).

Przenosząc powyższe rozważania na grunt rozpatrywanej sprawy należy wskazać, że nie zachodzi negatywna przesłanka przyznania M. N. (1) prawa do rekompensaty. Ubezpieczony nie miał przyznanego prawa do wcześniejszej emerytury z uwagi na pracę w warunkach szczególnych. Decyzją z 14 stycznia 2019 r. przyznano mu prawo do emerytury w powszechnym wieku emerytalnym.

Wobec powyższego, celem ustalenia czy ubezpieczonemu przysługuje prawo do rekompensaty należało zbadać spełnienie przesłanek pozytywnych, o których była mowa. Analiza cytowanych przepisów ustawy o emeryturach pomostowych, prowadzi do wniosku, że prawo do rekompensaty mają osoby urodzone po 1948 r., które przed 1 stycznia 2009 r. wykonywały przez co najmniej 15 lat prace w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze w rozumieniu art. 32 i 33 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Podobnie jak przy ustalaniu tego okresu na potrzeby przyznania emerytury w niższym wieku emerytalnym, tak przy ustalaniu prawa do rekompensaty będą uwzględnione tylko okresy, w których praca była wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy.

Zdaniem sądu, M. N. (1) spełnił przesłanki pozytywne konieczne do tego, by uzyskać prawo do rekompensaty z tytułu pracy w warunkach szczególnych. Ubezpieczony nie nabył prawa do emerytury pomostowej i legitymuje się okresem 15 lat pracy w warunkach szczególnych, przypadającym przed 1 stycznia 2009 r.

Rozporządzenie Rady Ministrów z 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz. U. z 1983r., Nr 8, poz. 43) – zwane dalej rozporządzeniem w sprawie wieku emerytalnego, do którego należy się odwołać na podstawie art. 32 ust. 4 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, wskazuje w § 2 ust. 1, że okresami pracy uzasadniającymi prawo do świadczeń na zasadach określonych w rozporządzeniu są okresy, w których praca w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze jest wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na danym stanowisku pracy. W przypadku ubezpieczonego, któremu ZUS nie uwzględnił do stażu pracy w warunkach szczególnych żadnego okresu zatrudnienia, należało uwzględnić okres pracy od 20 grudnia 1978 r. do 31 stycznia 1981 r. w Przedsiębiorstwie (...) W. oraz od 23 lutego 1981 r. do 30 kwietnia 1994 r. w (...) Przedsiębiorstwie Budownictwa (...) w W.. Według organu rentowego okresów tych nie można było uwzględnić z uwagi na brak świadectw wykonywania pracy w szczególnych warunkach.

Odnosząc się do wskazanej okoliczności należy podnieść, że w sprawie o prawo do emerytury w obniżonym wieku emerytalnym z uwagi na wykonywanie pracy szczególnych warunkach – analogicznie w sprawie o prawo do rekompensaty - należy ustalić faktyczny rodzaj i zakres powierzonych do wykonywania czynności (obowiązków) pracowniczych i to one podlegają każdorazowo ocenie, a nie rodzaj stanowiska, jaki w dokumentach podał pracodawca. Ponadto, choć wykonywanie pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze powinno być stwierdzone przez pracodawcę w świadectwie wykonywania pracy w szczególnych warunkach lub szczególnym charakterze lub w świadectwie pracy (wyrok Sądu Najwyższego z 15 grudnia 1997 r., II UKN 417/97 oraz wyrok Sądu Najwyższego z 21 listopada 2001 r., II UKN 598/00), to dokumenty te podlegają każdorazowo weryfikacji. Wynika to z tego, że są to dokumenty prywatne w rozumieniu art. 245 k.p.c. i nie stanowią dowodu tego co zostało w nim odnotowane. Taki walor mają wyłącznie dokumenty urzędowe, do których w myśl stosowanego a contrario art. 244 § 1 k.p.c. nie zalicza się świadectwa pracy, skoro nie zostało sporządzone przez organy władzy publicznej ani inne organy państwowe (wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z 17 grudnia 2013 r., III AUa 783/13, Lex nr 1409118). To zatem oznacza, że nawet jeśli pracodawca ww. dokument pracownikowi wystawił, to i tak podlega on kontroli ZUS i Sądu i nie oznacza automatycznie, że praca w danym okresie była wykonywana w warunkach szczególnych. Z drugiej zaś strony, brak takiego dokumentu bądź jego wadliwości nie przesądzają o tym, że praca nie była wykonywana w warunkach szczególnych. Kwestia ta każdorazowo podlega badaniu przy uwzględnieniu tego, jakie czynności i rodzaj prac faktycznie wykonywał wnioskodawca i co ważne, w razie wszczęcia postępowania sądowego, toczącego się wskutek odwołania ubezpieczonego od odmownej decyzji organu rentowego w sprawie przyznania uprawnień do emerytury w wieku obniżonym (także w sprawie o rekompensatę), dopuszczalne jest przeprowadzanie wszelkich dowodów dla wykazania okoliczności, mających wpływ na prawo do świadczenia. Wynika to z tego, że w postępowaniu przed sądami pracy i ubezpieczeń społecznych okoliczności mające wpływ na prawo do świadczeń lub ich wysokość mogą być udowadniane wszelkimi środkami dowodowymi, przewidzianymi w kodeksie postępowania cywilnego, a nie tylko świadectwem pracy w warunkach szczególnych.

W rozpatrywanej sprawie z przeprowadzonych przez sąd dowodów jednoznacznie wynika, że M. N. (1) w spornym okresie od 20 grudnia 1978 r. do 31 stycznia 1981 r. w Przedsiębiorstwie (...) W. pracował jako kierowca samochodów ciężarowych, a jego podstawowym obowiązkiem było przewożenie materiałów takich jak rury, szkło, materiały do budowy szklarni oraz żwir. Przy tym przez cały okres zatrudnienia do wykonywania takich obowiązków ubezpieczony wykorzystywał pojazdy o masie przekraczającej 3,5 tony - marki S. (...) i K.. Ponadto praca była przez niego wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy i ubezpieczony nie jeździł innymi pojazdami, ani nie wykonywał innych czynności. Powyższe potwierdził świadek A. B. i S. T., którzy dysponowali wiedzą na temat pracy M. N. (1) ponieważ wykonywali w tym samym okresie taką samą pracę jak ubezpieczony, z ich relacji wynika taki zakres obowiązków, jaki sąd ustalił.

Praca, o której mowa, może zostać zakwalifikowana jako odpowiadająca pozycji 2 Działu VIII (w transporcie i łączności) Wykazu A stanowiącego załącznik do rozporządzenia z 7 lutego 1983 r. Wymieniono tam m.in. pracę kierowców samochodów o dopuszczalnym ciężarze całkowitym powyżej 3,5 tony, a taką pracę ubezpieczony w spornym okresie zatrudnienia niewątpliwie wykonywał. Jak wskazano, taki rodzaj i charakter pracy ubezpieczonego znajduje potwierdzenie przede wszystkim w zeznaniach świadków, którzy przez kilka lat pracowali jako kierowcy w tym samym zakładzie pracy co odwołujący.

Odnośnie drugiego ze spornych okresów zatrudnienia w warunkach szczególnych od 23 lutego 1981 r. do 30 kwietnia 1994 r. w (...) Przedsiębiorstwie Budownictwa (...) w W. sąd ustalił, że M. N. (1) pracował jako kierowca samochodów o dopuszczalnym ciężarze całkowitym powyżej 3,5 tony, a jego podstawowym obowiązkiem było przewożenie maszyn, koparek i innego ciężkiego sprzętu, ponadto przewożenie materiałów sypkich takich jak żwir i piasek. Przy tym przez cały okres zatrudnienia do wykonywania takich obowiązków ubezpieczony wykorzystywał pojazdy o masie przekraczającej 3,5 tony – marki K., T. oraz J. z naczepą o nośności 18 ton. Praca była przez niego wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy i ubezpieczony nie jeździł innymi pojazdami, ani nie wykonywał innych czynności. Powyższe potwierdzili świadkowie M. K. i B. L., którzy pracowali na takich samych stanowiskach i jeździli takimi samymi samochodami co odwołujący. Wskazane osoby niewątpliwie dysponowały wiedzą na temat pracy M. N. (1) i z ich spójnej relacji wynika taki zakres obowiązków, jaki sąd ustalił. Praca, o której mowa, może zostać zakwalifikowana jako odpowiadająca pozycji 2 Działu VIII (w transporcie i łączności) Wykazu A stanowiącego załącznik do rozporządzenia z 7 lutego 1983 r. Wymieniono tam m.in. pracę kierowców samochodów o dopuszczalnym ciężarze całkowitym powyżej 3,5 tony, a taką pracę ubezpieczony w spornym okresie zatrudnienia niewątpliwie wykonywał. Jak wskazano, taki rodzaj i charakter pracy ubezpieczonego znajduje potwierdzenie przede wszystkim w zeznaniach świadków, którzy przez wiele lat pracowali jako kierowcy w tym samym zakładzie pracy co odwołujący.

Z powyższych względów sąd uznał sporne okresy zatrudnienia ubezpieczonego
jako okresy wykonywania pracy w warunkach szczególnych. Zatrudnienia trwały od 20 grudnia 1978 r. do 31 stycznia 1981 r. oraz od 23 lutego 1981 r. do 30 kwietnia 1994 r. a zatem łączny okres zatrudnienia ubezpieczonego był na tyle długi, by przyjąć, że M. N. (1) legitymuje się okresem pracy w warunkach szczególnych ponad 15 lat, a więc więcej niż minimalny próg, o którym mowa w art. 21 ust. 1 ustawy o emeryturach pomostowych.

W tych okolicznościach należało stwierdzić, że ubezpieczony spełnia przesłanki
do uzyskania dochodzonego od organu rentowego prawa do rekompensaty. W konsekwencji odwołanie podlegało uwzględnieniu poprzez zmianę zaskarżonej decyzji na podstawie art. 477 ¹⁴ § 2 k.p.c.