Wyrok z 13 lutego 2024, sygn. I C 611/23
Pokaż pozostałe podstawy prawne (5)
Sygn. akt I C 611/23
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 13 lutego 2024 r.
Sąd Okręgowy w Piotrkowie Trybunalskim, Wydział I Cywilny w składzie następującym:
|
Przewodniczący |
Sędzia SO Alina Gąsior |
|
Protokolant |
sekr. sąd. Izabela Małgorzaciak |
po rozpoznaniu w dniu 16 stycznia 2024 r. w Piotrkowie Trybunalskim
na rozprawie
sprawy z powództwa N. P., A. P. (1)
przeciwko (...) Bank (...) S.A. z siedzibą w W.
o zapłatę i ustalenie
1. ustala, że umowa kredytu hipotecznego (...) nr 203- (...) zawarta w dniu 30 czerwca 2008 roku pomiędzy powodami N. P. i A. P. (1) a (...) Bank (...) S.A. z siedzibą w W. jest nieważna;
2. zasądza od pozwanego (...) Bank (...) S.A. z siedzibą w W. na rzecz powodów N. P. i A. P. (1) kwotę 41.603,01 (czterdzieści jeden tysięcy sześćset trzy 01/100) złotych oraz kwotę 2.512,12 (dwa tysiące pięćset dwanaście 12/100) (...) franków szwajcarskich z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od kwoty:
37.712,43 (trzydzieści siedem tysięcy siedemset dwanaście 43/100) złotych oraz od kwoty 1.123,78 (jeden tysiąc sto dwadzieścia trzy 78/100) (...) od dnia 30 grudnia 2022 roku do dnia zapłaty;
3.890,58 (trzy tysiące osiemset dziewięćdziesiąt 58/100) złotych oraz od kwoty 1.388,34 (jeden tysiąc trzysta osiemdziesiąt osiem 34/100) (...) od dnia 30 czerwca 2022 roku do dnia zapłaty;
3. zasądza od pozwanego (...) Bank (...) S.A. z siedzibą w W. na rzecz powodów N. P. i A. P. (1) kwotę 6.434,00 (sześć tysięcy czterysta trzydzieści cztery 00/100) złotych tytułem zwrotu kosztów procesu w tym kwotę 5.400,00 (pięć tysięcy czterysta 00/100) złotych tytułem kosztów zastępstwa procesowego z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty.
Sygn. akt I C 611/23
UZASADNIENIE
Pozwem z dnia 29 marca 2023 r. powodowie N. P. i A. P. (1), reprezentowani przez pełnomocnika, wnieśli przeciwko pozwanemu (...) Bank (...) Spółce Akcyjnej z siedzibą w W. o:
1. ustalenie nieważności umowy kredytu hipotecznego (...) nr 203- (...) z dnia 30 czerwca 2008 r. zawartej pomiędzy powodami N. P. i A. P. (1) a (...) Bank (...) S.A. z siedzibą w W.,
ewentualnie
ustalenie, że nie są wiążące dla powodów: § 4 ust. 2, § 16 ust. 1, § 22 ust. 2, § 32 ust. 1, § 36 ust. 1, § 39 ust. 2 Części Ogólnej Umowy kredytu hipotecznego (...) nr 203- (...) z dnia 30 czerwca 2008 r. w zakresie w jakim postanowienia te przewidywały dokonywanie wskazanych w nich przeliczeń według kursu dla dewiz obowiązującego w (...) SA, według aktualnej Tabeli kursów,
2. zasądzenie od pozwanego (...) Bank (...) S.A. łącznie na rzecz powodów N. P. i A. P. (1) do ich majątku wspólnego kwoty 41.603,01 zł oraz kwoty 2.512,12 CHF z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi od kwoty 37.712,43 zł oraz od kwoty 1.123,78 CHF od dnia 30 grudnia 2022 r. do dnia zapłaty oraz od kwoty 3.890,58 zł i kwoty 1.388,34 CHF od 8 dnia po doręczeniu pozwanemu odpisu pozwu do dnia zapłaty,
3. zasądzenie łącznie na rzecz powodów do ich majątku wspólnego od pozwanego kosztów niniejszego postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych,
W uzasadnieniu pozwu powodowie wskazali, że zawarli w dniu 30 czerwca 2008 r. z pozwanym bankiem (...) kredytu hipotecznego (...) nr 203- (...), w wykonaniu której bank wypłacił kredyt w walucie polskiej. Powodowie wskazali, że umowa narusza granice swobody umów, a ponadto zawiera klauzule niedozwolone w postanowieniach § 4 ust. 2, § 16 ust. 1, § 22 ust. 2, § 32 ust. 1, § 36 ust. 1, § 39 ust. 2 Części Ogólnej Umowy w zakresie, w jakim określają one sposób ustalenia kursu (...). Powodowie wskazali, że zawarli umowę jako konsumenci, kwestionowane postanowienia nie były z nimi indywidualnie uzgadniane, zostały sformułowane niejednoznacznie oraz kształtują ich prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami. Niedozwolone klauzule nie wiążą powodów, co powoduje upadek umowy, w konsekwencji przysługuje im zwrot kwot zapłaconych bankowi w związku z wykonywaniem umowy kredytowej. Jako interes prawny powodowie podali niepewność prawa oraz wpis hipoteki w księdze wieczystej. Powodowie podali, że do dnia wniesienia pozwu na podstawie umowy spłacili na rzecz pozwanego łącznie 160.434,13 zł oraz 1.388,34 CHF. Z kolei nadpłata ponad wypłacony kapitał na moment wniesienia pozwu wynosi 41.603,01 zł oraz 1.388,34 CHF. Zwrotem winna być objęta również kwota 300,49 CHF oraz 823,29 CHF pobrana przez pozwanego w (...) tytułem prowizji za udzielenie kredytu i kosztów składek na ubezpieczenie. Powodowie wskazali, że żądanie zapłaty kwoty 37.712,43 zł oraz 1.123,78 CHF w terminie 30 dni zostało zawarte w piśmie z dnia 23 listopada 2022 r. doręczonym pozwanemu w dniu 29 listopada 2022 r., w pozostałym zaś zakresie żądanie zapłaty zostało zawarte dopiero w pozwie.
W odpowiedzi na pozew pozwany bank (...) S.A. z siedzibą w W., reprezentowany przez pełnomocnika, wniósł o oddalenie powództwa oraz zasądzenie solidarnie od powodów na rzecz pozwanego zwrotu kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi od dnia uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty a także opłat skarbowych od pełnomocnictw. Pozwany wskazał przede wszystkim, że umowa kredytu denominowanego kursem franka jest dopuszczalna na płaszczyźnie prawa i brak jest podstaw do stwierdzenia jej bezwzględnej nieważności, a także nie zawiera ona niedozwolonych klauzul umownych. Ponadto powodowie wynegocjowali indywidualny kurs (...) przy wypłacie kredytu. W przypadku zaś uznania klauzul za niedozwolone, brak jest podstaw do uznania upadku całej umowy. W ocenie pozwanego brak jest również podstaw do żądania zwrotu świadczenia przez powodów. Pozwany zakwestionował także istnienie interesu prawnego po ich stronie. Pozwany przed wdaniem się w spór zakwestionował wartość przedmiotu sporu i wniósł o jej sprawdzenie.
W toku postępowania powodowie wskazali, że na dochodzoną roszczeniem głównym przez nich kwotę składa się uiszczona na rzecz pozwanego przez powodów kwota 41.603,01 zł oraz 1.388,34 CHF tytułem spłaty rat kredytu, a także kwota 1.123,78 CHF tytułem prowizji od udzielenia kredytu (300,49 CHF) oraz składki na ubezpieczenie od utraty pracy (823,29 CHF). Łącznie kwoty dają kwotę podaną w petitum pozwu tj. 2.512,12 CHF.
Postanowieniem z dnia 13 lutego 2024 r. Sąd dokonał ustalenia wartości przedmiotu sporu na kwotę 172.293,13 zł.
Sąd ustalił następujący stan faktyczny:
W dniu 30 czerwca 2008 roku powodowie zawarli z pozwanym umowę kredytu hipotecznego (...) nr 203- (...). Na podstawie umowy powodowie zaciągnęli kredyt denominowany w walucie (...) w kwocie 60.097,04 CHF na nabycie i remont lokalu mieszkalnego położonego w P. T. przy ul. (...), a także spłatę zobowiązań finansowych, kwotę prowizji za udzielenie kredytu, kosztów ubezpieczenia od ryzyka utraty pracy oraz dowolny cel. Umowa została zawarta na okres do 15.06.2038 r. Oprocentowanie kredytu ustalono według zmiennej stopy procentowej, na którą składała się suma stawki referencyjnej i marży banku, przy czym stawka referencyjna zależna jest od stawki LIBOR. Zabezpieczenie spłaty kredytu stanowi m.in. hipoteka zwykła oraz kaucyjna na kredytowanej nieruchomości.
Zgodnie z umową (część ogólna):
Kredyt jest wypłacany: 1) w walucie wymienialnej - na finansowanie zobowiązań Kredytobiorcy poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej oraz w przypadku zaciągnięcia kredytu na spłatę kredytu walutowego, 2) w walucie polskiej - na finansowanie zobowiązań w Rzeczypospolitej Polskiej (§ 4 ust 1). W przypadku wypłaty kredytu albo transzy w walucie polskiej, stosuje się kurs kupna dla dewiz obowiązujący w (...) SA w dniu realizacji zlecenia płatniczego, według aktualnej Tabeli kursów (§ 4 ust 2).
(...) SA stawia kredyt albo pierwszą transzę do dyspozycji Kredytobiorcy w terminie do 3 dni roboczych, po stwierdzeniu spełnienia przez Kredytobiorcę warunków wypłaty kredytu, z zastrzeżeniem ust. 4 (§ 3 ust. 1). Wypłata kredytu albo każdej transzy wymaga złożenia przez Kredytobiorcę pisemnej dyspozycji wypłaty (§ 3 ust. 4).
Prowizja od udzielonego kredytu, płatna w dniu zawarcia umowy, będzie przeliczona na walutę polską przy zastosowaniu wynikającego z aktualnej Tabeli kursów kursu sprzedaży dla: 1) dewiz - w przypadku wpłaty w formie przelewu środków, 2) pieniędzy - w przypadku wpłaty w formie gotówkowej (§ 16 ust 1).
W przypadku dokonywania spłat zadłużenia Kredytobiorcy z: 1) (...) środki z rachunku będą pobierane w walucie polskiej w wysokości stanowiącej równowartość kwoty kredytu lub raty spłaty kredytu w walucie wymienialnej, w której udzielony jest kredyt, przy zastosowaniu kursu sprzedaży dla dewiz, obowiązującego w (...) SA w dniu, o którym mowa w § 7 ust 5 (...), według aktualnej Tabeli kursów, 2) rachunku walutowego - środki z rachunku będą pobierane: a) w walucie kredytu, w wysokości stanowiącej kwotę kredytu lub ratę spłaty kredytu, b) w walucie innej niż waluta kredytu, w wysokości stanowiącej równowartość kwoty kredytu lub raty spłaty kredytu w walucie wymienialnej, w której udzielony jest kredyt, przy zastosowaniu kursów kupna/sprzedaży dla dewiz, obowiązujących w (...) SA w dniu, o którym mowa w § 7 ust. 5 (...), według aktualnej Tabeli kursów. 3) rachunku technicznego - środki z rachunku będą pobierane w walucie kredytu w wysokości stanowiącej kwotę kredytu lub raty. Wpłaty dokonywane na rachunek techniczny w walucie innej niż waluta kredytu, będą przeliczane na walutę kredytu przy zastosowaniu kursów kupna/sprzedaży dla walut, obowiązujących w (...) SA według aktualnej Tabeli kursów. (§ 22 ust. 2).
Niespłacenie przez Kredytobiorcę części albo całości raty spłaty kredytu w terminie określonym w umowie, spowoduje, że należność z tytułu zaległej spłaty staje się zadłużeniem przeterminowanym i może zostać przez (...) SA przeliczona na walutę polską, przy zastosowaniu kursu sprzedaży dla dewiz, obowiązującego w (...) SA w dniu, o którym mowa w § 7 ust. 5 (...), według aktualnej Tabeli kursów (§ 32 ust. 1).
Jeżeli spłata zadłużenia przeterminowanego i odsetek nastąpi w walucie innej niż waluta polska: 1) w formie bezgotówkowej - kwota wpłaty zostaje przeliczona na kwotę stanowiącą równowartość w walucie polskiej - według kursu kupna dla dewiz, obowiązującego w (...) SA w dniu wpływu środków na rachunek z którego następuje spłata rat kredytu, zgodnie z aktualną Tabela kursów, 2) w formie gotówkowej - kwota wpłaty zostaje przeliczona na kwotę stanowiącą równowartość w walucie polskiej - według kursu kupna dla pieniędzy, obowiązującego w (...) SA w dniu wpływu środków na rachunek z którego następuje spłata rat kredytu, zgodnie z aktualną Tabelą kursów (§ 36 ust. 1).
W przypadku nadpłaty wyższej niż dwukrotność kosztu pocztowej przesyłki poleconej do Kredytobiorcy, wyrażonej w walucie polskiej, przy zastosowaniu kursu średniego Narodowego Banku Polskiego, obowiązującego w dniu spłaty kredytu, o którym mowa w § 7 ust. 5 (...), zgodnie z aktualną Tabelą kursów, wypłata przez (...) SA kwoty nadpłaty zostanie dokonana w formie przelewu na: 1) wskazany przez Kredytobiorcę rachunek prowadzony w walucie polskiej, przy zastosowaniu obowiązującego w (...) SA w dniu wypłaty kursu kupna dla dewiz, zgodnie z aktualną Tabelą kursów, 2) rachunek walutowy, 3) wskazany przez Kredytobiorcę rachunek prowadzony w walucie innej niż waluta kredytu, przy zastosowaniu kursów kupna/sprzedaży dla walut, obowiązujących w (...) SA w dniu wypłaty, według aktualnej Tabeli kursów (§ 39 ust. 2).
Zgodnie z umową Tabela kursów oznacza Tabelę kursów (...) SA obowiązującą w chwili dokonywania przez (...) SA określonych w umowie przeliczeń kursowych, dostępną w (...) SA oraz na stronie internetowej (...) SA (§ 1 ust 14).
/dowód: umowa kredytu k.14-21/
Zawarcie umowy kredytu zostało poprzedzone złożeniem przez stronę powodową wniosku o udzielenie kredytu mieszkaniowego. We wniosku powodowie wskazali, że wybierają spośród innych dostępnych walut jako walutę kredytu frank szwajcarski ( (...)).
Powodowie we wniosku podpisali oświadczenie o treści przygotowanej przez bank:
1. nie skorzystałem/liśmy z przedstawionej mi w pierwszej kolejności przez (...) SA oferty w walucie polskiej i dokonałem/liśmy wyboru oferty w walucie wymienialnej, mając pełną świadomość ryzyka związanego z kredytami/pożyczkami* zaciąganymi w walucie wymienialnej, polegającego na tym, iż:
a) w przypadku wzrostu kursów walut podwyższeniu ulega zarówno rata spłaty jak i kwota zadłużenia, wyrażone w walucie polskiej,
b) w przypadku wypłaty kredytu/pożyczki* w walucie polskiej, kredyt/pożyczka* jest wypłacany/a po ustalonym przez (...) SA kursie kupna dla dewiz (kursy walut zamieszczane są w Tabeli kursów (...) SA},
c) w przypadku spłaty kredytu/pożyczki* w walucie polskiej kredyt/pożyczka* jest spłacany/a po ustalonym przez (...) SA kursie sprzedaży dla dewiz (kursy walut zamieszczane są w Tabeli kursów (...) SA),
2. zostałem/liśmy poinformowany/ni o ryzyku zmiany stóp procentowych polegającym na tym, iż w przypadku wzrostu stawki referencyjnej podwyższeniu ulega oprocentowanie kredytu/pożyczki*, które spowoduje wzrost raty spłaty,
3. poniosę/poniesiemy ryzyko zmiany kursów walutowych oraz zmiany stóp procentowych,
4. zostałem/liśmy poinformowany/ni, iż w przypadku kredytu/pożyczki udzielanej w walucie wymienialnej w rozliczeniach między klientami a (...) SA w obrocie dewizowym stosuje się ustalone przez (...) SA kursy walut obcych w złotych (kursy walut zamieszczane są w Tabeli kursów (...) SA).
/dowód: wniosek o udzielenie kredytu wraz z załącznikami k.80-89/
Środki z kredytu zostały wypłacone w następujących transzach:
w dniu 7 lipca 2008 kwota w wysokości 300,49 CHE została pobrana tytułem prowizji za udzielenie kredytu,
w dniu 7 lipca 2008 kwota w wysokości 823,29 CHE została pobrano tytułem składki na ubezpieczenie od utraty pracy,
w dniu 7 lipca 2008 kwota w wysokości 16.390,03 CHF co stanowiło równowartość 33.025,91 PLN (zastosowany kurs 2,0150),
w dniu 7 lipca 2008 kwota w wysokości 42.583,23 CHF co stanowiło równowartość 85.805,21 PLN (zastosowany kurs 2,0150).
/dowód: zaświadczenie pozwanego k.26-31/
Wypłata nastąpiła według negocjowanej w dniu 7 lipca 2008 r. natychmiastowej transakcji wymiany walut.
/dowód: potwierdzenie zawarcia transakcji wymiany walut k.88/
Powodowie zgłosili się do banku celem zaciągnięcia kredytu w kwocie 120.000 zł na wykupienie mieszkania, jego remont oraz spłatę kredytu konsumpcyjnego. Powodowie nie mieli zdolności kredytowej przy kredycie złotówkowym i pracownik banku zaproponował im kredyt frankowy. Pracownik przedstawił produkt jako stabilny i bezpieczny.
Powodów poinformowano, że rata kredytu może wzrosnąć, jednak frank jest stabilną walutą obcą i wahania kursu mogą wynieść kilkadziesiąt groszy.
Powodowie otrzymali kredyt w złotówkach. Przeznaczyli środki z kredytu na wykup mieszkania i remont. Obecnie nie mieszkają oni pod adresem sfinansowanej nieruchomości. Mieszkanie wynajmują od 2021 r., a sami mieszkają w domu jednorodzinnym w P. Tryb. Powodowie nie prowadzili nigdy działalności gospodarczej.
Powodowie nadal spłacają kredyt. Harmonogram spłaty kredytu otrzymują we frankach. Bank sam pobiera odpowiednią ilość pieniędzy z ich konta w złotówkach. Powodowie sami spłacili kilka rat we frankach po zawarciu aneksu do umowy.
/dowód: zeznania powoda protokół k.113v-114, zeznania powódki k.114/
W okresie od dnia zawarcia umowy do 15 marca 2023 r. powodowie w wykonaniu umowy spełnili świadczenia w wysokości 160.434,13 zł oraz 1.388,34 CHF.
/dowód: zaświadczenie pozwanego k.26-31, potwierdzenia przelewów k.32-39/
Pismem z dnia 23 listopada 2022 r. skierowanym do pozwanego powodowie wskazali na nieważność umowy oraz, że przysługuje im zwrot kwot 37.712,43 zł i 1.123,78 CHF. Powodowie wezwali bank do zajęcia stanowiska w terminie 30 dni od otrzymania pisma. Pismo zostało doręczone pozwanemu w dniu 29 listopada 2022 r.
/dowód: pismo powodów wraz z pełnomocnictwem k.43-43v, potwierdzenie nadania k.44, wydruk ze strony operatora pocztowego k.45-46/
Powodowie znają i rozumieją skutki nieważności umowy kredytu i zgadzają się na stwierdzenie nieważności tej umowy.
/dowód: zeznania powoda protokół k.113v-114, zeznania powódki k.114/
Sąd ustalił powyższy stan faktyczny w oparciu o wyżej wskazane dowody. Sąd dokonał ustaleń faktycznych w oparciu o treść dokumentów bankowych, które nie były w toku postępowania kwestionowane przez strony, jak również brak było podstaw do podważania ich prawdziwości oraz treści.
Sąd nie czynił ustaleń na podstawie zeznań świadków U. B. i W. C., bowiem nie pamiętały oni czynności z udziałem powodów ani sposobu wykonywania przez siebie procedury udzielania kredytów z wykorzystaniem waluty obcej. Sąd natomiast pominął wniosek dowodowy pozwanego o dopuszczenie dowodu z zeznań świadka A. P. (2), bowiem pozwany nie wskazał adresu świadka pomimo zobowiązania Sądu.
Sąd na podstawie art. 235 2 § 1 pkt 2, 3 i 5 kpc pominął wnioski stron o dopuszczenie dowodu z opinii biegłego z zakresu finansów i bankowości oraz księgowości. Wobec zasadności powództwa głównego w zakresie nieważności umowy w całości, postępowanie dowodowe obejmowało ustalenie kwoty nienależnie pobranego świadczenia przez bank od powodów. Ustalając wysokość zobowiązania, Sąd przyjął kwotę wskazaną przez powodów na podstawie dokumentu wystawionego przez pozwanego, którego wiarygodności pozwany nie kwestionował. Okoliczność związana z kształtowaniem się kursów pozwanego, w tym czy mają charakter rynkowy, stanowi okoliczność leżącą poza stosunkiem prawnym łączącym strony i jako taka nie ma znaczenia dla stwierdzenia niedozwolonego charakteru kwestionowanych postanowień umownych. W tym zakresie wystarczająca jest ocena prawna treści umowy.
Żadnego znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy w ocenie Sądu nie miały zgromadzone w aktach sprawy dokumenty w postaci opinii prywatnej oraz stanowisk instytucji jako niezwiązane bezpośrednio z umową łączącą strony. Sąd nie był bowiem w żadnym zakresie związany stanowiskami czy poglądami osób trzecich. Wskazane materiały stanowią jedynie część argumentacji strony.
Sąd zważył, co następuje:
Powództwo zasługiwało na uwzględnienie w całości co do roszczenia głównego o zapłatę i ustalenie. Taki stan rzeczy czynił bezprzedmiotowym odnoszenie się do roszczenia ewentualnego.
I Powództwo o ustalenie
Określone przez stronę powodową żądanie ustalenia nieważności umowy znajduje swą podstawę prawną w treści art. 189 kpc, zgodnie z którym powód może żądać ustalenia przez Sąd istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego lub prawa, gdy ma w tym interes prawny.
1. interes prawny
Zdaniem Sądu, stronie powodowej przysługuje interes prawny w dochodzeniu ustalenia nieważności umowy. Rozstrzygnięcie pozwoli powodom uniknąć ewentualnych sporów w przyszłości w zakresie wysokości świadczenia pieniężnego należnego pozwanemu bankowi. Umowa kredytu została zawarta na okres kilkudziesięciu lat i obecnie strony nadal są nią związane. Bez rozstrzygnięcia na przyszłość o zasadach rozliczenia kredytu, nie istnieje możliwość definitywnego zakończenia sporu. Rozstrzygnięcie roszczenia o ustalenie nieważności umowy zniesie stan niepewności strony powodowej w zakresie wysokości rat i sposobu ich rozliczania. Sama możliwość wytoczenia powództwa o świadczenie nie wyczerpuje interesu prawnego w żądaniu ustalenia. Zakresem res iudicata objęta jest sentencja wyroku, zaś przesłankowe ustalenie nieważności umowy i zasądzenie na tej podstawie kwot nienależnie wypłaconego świadczenia, nie będzie zawierało ww. rozstrzygnięcia w sentencji. Wskazać należy również na treść art. 7 ust. 1 Dyrektywy 93/13, wymagającego zapewnienia stosownych i skutecznych środków mających na celu zapobieganie stałemu stosowaniu nieuczciwych warunków w umowach zawieranych przez sprzedawców i dostawców z konsumentami.
2. klauzule niedozwolone
Oceniając ważność czynności prawnej nie można przypisywać dominującego znaczenia ani okolicznościom poprzedzającym zawarcie umowy, ani sposobowi jej wykonania. O ważności umowy orzeka się oceniając jej treść i cel z daty zawarcia umowy, a nie sposób jej faktycznego wykonania.
W zakresie ochrony praw konsumenta przed naruszeniami słuszności kontraktowej istnieją przepisy szczególne (w tym art. 385 1 – 385 3 kc) wprowadzające instrument wzmożonej względem zasad ogólnych kontroli treści postanowień narzuconych przez przedsiębiorcę pod kątem poszanowania interesów konsumentów, a także szczególną sankcję mającą niwelować niekorzystne skutki zastosowania klauzul abuzywnych. Przepisy dotyczące nieuczciwych postanowień umownych stanowią implementację do krajowego systemu prawnego Dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz.Urz.UE.L 1993 Nr 95, str. 29) należy zatem odwołać się do znacznego dorobku orzeczniczego Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej.
Przy stwierdzeniu abuzywności niektórych postanowień umownych umowa nadal może wiązać strony w pozostałym zakresie albo – o ile po stwierdzeniu abuzywności tych postanowień nie da się wykonać – umowa może być również uznana za nieważną.
2.1 status konsumenta, indywidualne uzgodnienie, główne świadczenie
Umowa kredytu wiąże się z działalnością gospodarczą pozwanego, natomiast w niniejszej sprawie strona powodowa działała jako konsument. Zgodnie bowiem z treścią art. 22 1 kc za konsumenta uważa się osobę fizyczną dokonującą czynności prawnej niezwiązanej bezpośrednio z jej działalnością gospodarczą lub zawodową. Powodowie zaciągnęli zobowiązanie na cele mieszkaniowe.
Zgodnie z art. 385 § 3 kc nieuzgodnione indywidualnie są te postanowienia umowy, na których treść konsument nie miał rzeczywistego wpływu. W szczególności odnosi się to do postanowień umowy przejętych z wzorca umowy zaproponowanego konsumentowi przez kontrahenta. Powyższe zawiera wzruszalne domniemanie prawne nieuzgodnienia indywidualnego postanowień umowy przejętych z wzorca umowy zaproponowanego konsumentowi przez kontrahenta. Ponadto ciężar dowodu, że klauzule ryzyka walutowego i klauzule przeliczeniowe zostały indywidualnie uzgodnione, spoczywał na banku (art. 385 1 § 4 kc). Zgodnie zaś z art. 3 ust. 2 dyrektywy 93/13 warunki umowy zawsze zostaną uznane za niewynegocjowane indywidualnie, jeżeli zostały sporządzone wcześniej i konsument nie miał w związku z tym wpływu na ich treść, zwłaszcza jeśli zostały przedstawione konsumentowi w formie uprzednio sformułowanej umowy standardowej, a fakt, że niektóre aspekty warunku lub jeden szczególny warunek były negocjowane indywidualnie, nie wyłącza stosowania niniejszego artykułu do pozostałej części umowy, jeżeli ogólna ocena umowy wskazuje na to, że została ona sporządzona w formie uprzednio sformułowanej umowy standardowej.
Z ustalonego stanu faktycznego wynika, że umowa została zawarta w oparciu o standardowy wzorzec umowy kredytu denominowanego stworzony przez pozwanego. Brak indywidualnego uzgodnienia spornych postanowień umownych dotyczących indeksacji/denominacji wynika z samego charakteru zawartej umowy – opartych o treść stosowanego przez bank wzorca umownego. Stronie powodowej zaoferowano produkt typowy, przygotowany w całości przez bank i adresowany do klientów zainteresowanych umową kredytu hipotecznego z wykorzystaniem waluty (...). Taki sposób zawierania umowy w zasadzie wyklucza możliwość indywidualnego wpływania przez konsumenta na treść powstałego stosunku prawnego, poza ustaleniem kwoty kredytu, ewentualnie wysokości oprocentowania, marży czy prowizji. Nie ma też podstaw do przyjęcia, że z przedłożonych przez pozwanego dowodów z dokumentów, w szczególności wniosku kredytowego i umowy, podpisanych przez stronę powodową wynika, że postanowienia odnoszące się do indeksacji/denominacji kredytu kursem waluty obcej są wynikiem indywidualnego uzgodnienia stron. Dowody te świadczą jedynie o zaakceptowaniu przez stronę powodową treści dokumentów jednostronnie opracowanych przez bank, gdyż bez tej akceptacji nie doszłoby do zawarcia umowy. Nie stanowi też indywidualnego uzgodnienia dokonanie wyboru przez konsumenta jednego z kilku rodzajów umów przedstawionych przez przedsiębiorcę, w tym umowy kredytu złotowego, bez mechanizmu indeksacji/denominacji. Możliwość wyboru kredytu złotowego nie jest dowodem na to, że konsument wybierający kredyt denominowany mógł indywidualnie negocjować postanowienia wzorca kredytu denominowanego. Nie świadczy o indywidualnym uzgodnieniu to, że przedsiębiorca stworzył kilka wzorców umów, jeżeli konsument może jedynie dokonać wyboru pomiędzy takimi wzorcami, a nie doprowadzić w drodze negocjacji do modyfikacji postanowień danego wzorca. Niedozwolony charakter badanych klauzul usuwa wyłącznie indywidualne uzgodnienie tych klauzuli, nie zaś wybór przez konsumenta wzorca z kilku oferowanych przez pozwanego.
Nie można przy tym zgodzić się z pozwanym bankiem, że o indywidualnym uzgodnieniu świadczy możliwość wypłaty środków z kredytu hipotecznego z zastosowaniem kursu indywidualnie wynegocjowanego, na podstawie negocjowanej, natychmiastowej transakcji wymiany walut. Po pierwsze, jest to tylko jeden z elementów składających się na treść umowy i do tego nie o zasadniczym znaczeniu, a po wtóre - jak wynika z umowy - ewentualny wpływ kredytobiorców na kurs franka ograniczał się do wyboru dnia złożenia polecenia uruchomienia kredytu, a i tak bank miał na dokonanie płatności 3 dni robocze. Skoro postanowienia zawartej przez strony umowy nie zostały indywidualnie uzgodnione, to dopuszczalne i zarazem konieczne jest dokonanie oceny postanowień umowy pod kątem ich abuzywności (tak wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 20 kwietnia 2023 r., V ACa 45/22).
W niniejszej sprawie kwestionowane postanowienia zawarte § 4 ust. 2, § 16 ust. 1, § 22 ust. 2, § 32 ust. 1, § 36 ust. 1, § 39 ust. 2 umowy stanowią klauzule przeliczeniowe.
Postanowienia dotyczące indeksacji kredytu – zarówno dotyczące sposobu przeliczenia kwoty kredytu na franki przy wypłacie kredytu, jak też zadłużenia wyrażonego we frankach na złotówki podczas spłaty poszczególnych rat – określają świadczenia główne stron w rozumieniu art. 385 1 § 1 kc. Dotyczą bowiem one bezpośrednio sposobu określenia kwoty wykorzystanego i spłacanego kredytu, a zatem elementów należących zgodnie z treścią art. 69 ustawy prawo bankowe do essentialia negotii umowy kredytu.
2.2 niejednoznaczność klauzul przeliczeniowych
Następnie należało dokonać oceny, czy kwestionowane klauzule zostały sformułowane w sposób jednoznaczny (art. 385 1 § 1 zd. 2 kc), tj. prostym i zrozumiałym językiem (art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13/EWG). Wyrażenie ich prostym i zrozumiałym językiem nie sprowadza się jednak do formalnego pouczenia o możliwości wzrostu kursu waluty, lecz wymaga przekazania niezbędnych informacji w sposób, który umożliwia konsumentowi oszacowanie – potencjalnie istotnych – konsekwencji ekonomicznych klauzuli indeksacyjnej dla jego zobowiązań finansowych.
Treść klauzuli umowy kredytu zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem ustalającej cenę zakupu i sprzedaży waluty obcej, do której kredyt jest indeksowany, powinna na podstawie jasnych i zrozumiałych kryteriów umożliwić właściwie poinformowanemu oraz dostatecznie uważnemu i racjonalnemu konsumentowi zrozumienie sposobu ustalania kursu wymiany waluty obcej, stosowanego w celu obliczenia rat kredytu, w taki sposób by miał on możliwość w każdej chwili samodzielnie ustalić kurs wymiany stosowany przez przedsiębiorcę (zob. m.in. wyrok (...) z 18 listopada 2021 r., C - 212/20).
Odnosząc się do klauzul przeliczeniowych wskazać należy, iż na ich podstawie nie było możliwe precyzyjne określenie salda kredytu oraz kwoty spłaty bez odniesienia do tabeli kursów, tworzonej jednostronnie przez bank. W umowie nie zostały określone w jednoznaczny i weryfikowalny sposób kryteria, w oparciu o które bank ustalał kursy walut. Indeksacja kredytu odbywa się w oparciu o tabele kursowe sporządzane przez bank, będące jego wewnętrznym dokumentem. Ponadto w umowie nie wskazano żadnych kryteriów co do górnej granicy kursów ustalanych jednostronnie przez bank.
Tym samym klauzule przeliczeniowe nie zostały sformułowane w sposób jednoznaczny, ponieważ ich treść nie pozwala na stwierdzenie, w jaki sposób pozwany bank ustala kurs (...) dla celu wykonania umowy kredyt.
2.3. kształtowanie praw i obowiązków oraz interes konsumenta
Zgodnie z art. 385 1 § 1 kc postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nieuzgodnione indywidualnie nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (niedozwolone postanowienia umowne). Nie dotyczy to postanowień określających główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny. Artykuł 3 ust. 1 Dyrektywy 93/13 stanowi natomiast, że warunki umowy, które nie były indywidualnie negocjowane, mogą być uznane za nieuczciwe, jeżeli stoją w sprzeczności z wymogami dobrej wiary, powodują znaczącą nierównowagę wynikających z umowy praw i obowiązków stron ze szkodą dla konsumenta. Przepisy dotyczące klauzul abuzywnych stanowią implementację Dyrektywy 93/13, dokonując ich wykładni uwzględnić zatem należy, dorobek orzeczniczy (...). Nie ma wątpliwości, że ścisła interpretacja przesłanki określonej w prawie polskim byłaby niezgodna z dyrektywą, dlatego konieczne jest uwzględnienie w rozszerzającej wykładni pojęcia „rażące naruszenie interesów konsumenta”, tak by objęło ono sytuację „znaczącej nierównowagi praw i obowiązków stron ze szkodą dla konsumenta”.
Kształtowanie treści stosunku obligacyjnego wbrew dobrym obyczajom wyraża się w tworzeniu przez bank takich klauzul umownych, które godzą w równowagę kontraktową tego stosunku. Z kolei kształtowanie przez te postanowienia praw i obowiązków konsumenta w sposób rażąco naruszający jego interesy, ujmuje się jako nieusprawiedliwioną dysproporcję praw i obowiązków na niekorzyść konsumenta w określonym stosunku obligacyjnym (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 13 lipca 2005 r., I CK 832/04, z dnia 29 października 2019 r., IV CSK 309/18).
Sąd dokonał oceny kwestionowanych postanowień umownych według stanu z chwili zawarcia umowy (zob. uchwała 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17). Tym samym dla oceny tej nie miały żadnego znaczenia okoliczności takie jak sposób wykonywania umowy, faktyczny sposób ustalania wysokości kursów waluty obcej przez bank i ich relacja do innych kursów występujących na rynku, kwestia możliwości zawarcia lub faktycznego zawarcia przez strony aneksu do umowy kredytu, w tym aneksu upoważniającego kredytobiorcę do spłaty rat kredytu bezpośrednio w walucie obcej, wieloletnie wykonywanie umowy przez kredytobiorcę bez żadnych zastrzeżeń, późniejsze zmiany regulaminu pozwanego banku, a także późniejsze zmiany stanu prawnego, w tym wejście w życie ustawy z dnia 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy - Prawo bankowe oraz niektórych innych ustaw. Dla oceny abuzywności klauzul przeliczeniowych nie miało również znaczenia, że wybór kredytu denominowanego w walucie obcej pozwalał kredytobiorcy na skorzystanie z niższego oprocentowania ( (...)) charakterystycznego dla kredytów udzielanych w walucie (...) lub powiązanych z tą walutą.
Z umową kredytu wiązało się ryzyko kursowe polegające na tym, że znaczna zmiana kursu walut mogła prowadzić do istotnej zmiany wysokości zobowiązania jednej ze stron, a skala tego ryzyka była nieograniczona. W tej sytuacji bank będący profesjonalistą winien udzielić stosowanych informacji i pouczeń konsumentom, którzy byli stroną słabszą i gorzej zorientowaną w funkcjonowaniu rynku finansowego. P. obowiązek informacyjny w zakresie ryzyka kursowego powinien zostać wykonany w sposób jednoznacznie i zrozumiale unaoczniający konsumentowi, który z reguły posiada elementarną znajomość rynku finansowego, że zaciągnięcie tego rodzaju kredytu jest bardzo ryzykowne, a efektem może być obowiązek zwrotu kwoty wielokrotnie wyższej od pożyczonej, mimo dokonywania regularnych spłat. W konsekwencji w informacji dla kredytobiorców należało wskazywać zarówno samą obiektywnie wysoką zmienność kursu, jak też realną możliwość zwiększenia kursu o kilkadziesiąt czy kilkaset procent w stosunku do momentu zawarcia umowy. Dostrzec także należy, iż w chwili zawierania umów frankowych zmienność kursu danej waluty obcej nie była powszechnie znana w polskim społeczeństwie. Dlatego też obowiązkiem banku oferującego kredyt denominowany w walucie obcej było określanie nie tylko bieżących parametrów finansowych, ale i możliwego, niekorzystnego rozwoju sytuacji na globalnym rynku walut. Niepełna informacja o ryzyku kursowym, wynikająca np. z przyjęcia zaniżonego maksymalnego wzrostu kursu, z pominięciem informacji wynikających z historii zmiany kursu danej waluty, w oczywisty sposób wpływała na decyzję zawarcia umowy przez kredytobiorcę. Nawet rozważny klient banku nie jest, co do zasady, profesjonalistą, nie posiada on dostatecznej wiedzy dla samodzielnej oceny ryzyka kursowego i musi opierać się na informacjach banku. Dlatego też, ma i zawsze miał prawo do rzetelnej informacji, która nie będzie wprowadzać go w błąd (por. wyrok SA w Warszawie z 10.02.2015 r. V ACa 567/14). Ryzyko kursowe towarzyszyło umowie kredytu zawartej na tak długi i w całości obciążało kredytobiorcę, co uzasadniało przedstawienie zagrożeń będących wynikiem zdarzeń nadzwyczajnych mogących spowodować 100 - 200% wzrost kursu waluty. Co prawda od dnia 1 lipca 2006 r. obowiązywała banki krajowe Rekomendacja S Komisji Nadzoru Finansowego, zalecająca ustne informowanie przyszłych kredytobiorców o skutkach ryzyka wzrostu kursu franka szwajcarskiego o 20%, jednakże Sąd stoi na stanowisku, że nawet literalne zastosowanie się do tej rekomendacji przez banki nie mogło wskazywać na prawidłowe wykonanie obowiązku informacyjnego przez tak wyspecjalizowane i profesjonalne podmioty. Rekomendacja została sporządzona przy kursie (...) 2,55 zł i ryzyko wzrostu kursu o 20% oznaczało, że osiągnie on 3,06 zł, czyli nieomal wcześniejsze o kilka lat maksimum. F. szwajcarski ulegał jednak dalszemu silnemu osłabieniu (m.in. wskutek działań administracyjnych banku centralnego Szwajcarii), co wskazywało na konieczność zakładania kardynalnie wyższego marginesu ryzyka wzrostu (ówcześnie (...) osiągał wieloletnie minima i ryzyko wzrostu kursu było nieuchronne). Kredytujący bank jako profesjonalny uczestnik rynku finansowego musiał mieć tego pełną świadomość, w przeciwieństwie do przeciętnego obywatela. Podobnie bank musiał mieć świadomość, zawierając umowę z powodami, że przy kursie (...) osiągającym wieloletnie minima, nieuchronnie wystąpią w przyszłości dla kredytodawców negatywne konsekwencje w związku ze wzrostem kursu waluty, gdyż wcześniej sytuacje takie związane z udzielaniem kredytów denominowanych do (...) miały już miejsce w innych krajach prowadząc do poważnych perturbacji na rynku finansowym, dramatycznego zwiększania obciążeń kredytobiorców (wyrok Sądu Apelacyjnego w Lublinie z dnia 19 kwietnia 2023 r., I ACa 901/22). Przy omawianiu warunków kredytu pracownik banku co prawda poruszył kwestię ryzyka kursowego, jednak nie sprecyzował jego możliwego zakresu. Nie jest wystarczające deklaratywne oświadczenie przez konsumenta, że został poinformowany o ryzyku walutowym i akceptuje to ryzyko, tym bardziej, że nigdy nie zaprezentowano powodom szczegółowej symulacji która wskazywałaby, jakie kwoty będą musieli uiszczać na rzecz pozwanego w przypadku istotnego wzrostu kursu franka szwajcarskiego. Bank nie poinformował powodów w sposób pełny, jasny i zrozumiały o ryzyku, związanym z zawarciem umowy, zwłaszcza w kontekście wniosków możliwych do wyprowadzenia z historycznych kursów (...) oraz wieloletniego okresu związania stron umową. W konsekwencji przy zawieraniu ocenianej umowy stronie powodowej świadomie przedstawiano jedynie fragment bardzo złożonego stosunku prawnego, z nadmiernym koncentrowaniem się na kwestii niskiej raty kapitałowej i ukrywając wiedzę o ryzyku dysproporcji świadczeń na niekorzyść kontrahenta. Zabrakło także pouczenia o realnych skutkach znacznego zmiany kursu waluty obcej, w szczególności o tym, że skala ryzyka kursowego jest nieograniczona, a kredytobiorca w praktyce nie ma żadnej możliwości zabezpieczenia się przed tym ryzykiem. Powyższe zaniechania informacyjne są szczególnie istotne, jeśli wziąć pod uwagę indywidualną sytuację strony powodowej, w tym jej wykształcenie i doświadczenie oraz fakt, że nie posiadała ona dochodów ani oszczędności w (...).
W konsekwencji należało uznać, że strona powodowa nie została w sposób rzetelny poinformowana o zasadach funkcjonowania kredytu i ryzyku kursowym.
W kwestionowanej umowie występuje zróżnicowanie pomiędzy kursem kupna i sprzedaży stosowanym dla określenia wysokości kapitału kredytu oraz wysokości rat spłaty. Strony umowy kredytu nie umawiały się na prowadzenie przez bank działalności kantorowej – dokonywania wymiany walut, a postanowiły jedynie wprowadzić do umowy mechanizm o charakterze indeksacyjnym, pozwalający na zastosowanie stóp procentowych przewidzianych dla waluty obcej. Równocześnie nie może budzić wątpliwości, że konstrukcja, w której w chwili wypłaty kredytu wysokość wyrażonego w złotych polskich zobowiązania konsumenta jest, w wyniku zastosowania dla jej ustalenia kursu sprzedaży, wyższa niż wysokość udzielonego mu kredytu, stanowi naruszenie interesów konsumenta. Bank wykorzystał swoją przewagę kontraktową dla wprowadzenia do umowy rozwiązań korzystnych wyłącznie dla kredytodawcy, w nieuzasadniony sposób zwiększających wysokość świadczeń, do których zobowiązany jest kredytobiorca. Kwestionowane klauzule poprzez odniesienie do tabel banku dawały mu w istocie całkowitą swobodę w sposobie kształtowania wysokości kursu waluty obcej, ponieważ postanowienia umowy w żaden sposób nie precyzowały, w oparciu o jakie zasady kurs waluty obcej miał być ustalany przez bank. Bank nie zaproponował przy tym żadnych mechanizmów, które ograniczałyby ryzyko walutowe, tym samym mógł ustalić kurs na dowolnym poziomie, nawet oderwanym od jakiegokolwiek kursu występującego na rynku, ze szkodą dla kredytobiorcy. Jednocześnie kredytobiorca był zmuszony zastosować się do tego kursu, gdyż nie miał możliwości spłaty rat kredytu bezpośrednio w walucie obcej. Ponadto w oparciu o kwestionowane postanowienia kredytobiorca został obciążony koniecznością pokrywania kosztów spreadu tj. różnicy pomiędzy kursem kupna i sprzedaży waluty obcej, pomimo że koszty te nie odpowiadały żadnej usłudze świadczonej przez bank na rzecz klienta, a służyły jedynie pokryciu kosztów udzielenia przez bank kredytu i zabezpieczenia banku przed ryzykiem kursowym. W umowie przy tym brak jest jednoznacznej informacji o tym, że konsument ponosi takie koszty oraz jaka jest ich wysokość i z czego one wynikają.
Jednocześnie mechanizmy, które mają służyć uzasadnieniu stosowania takiej konstrukcji pozostają bez znaczenia w niniejszej sprawie, skoro oceny zgodności postanowienia umownego z dobrymi obyczajami dokonuje się w oparciu o treść umowy i okoliczności jej zawarcia, nie zaś w oparciu o przyjęty przez przedsiębiorcę sposób wykonywania umowy, w tym finansowania przez niego działalności swojego przedsiębiorstwa, w zakresie pozwalającym na wykonanie umowy. Nie ma również znaczenia, czy bank rzeczywiście korzystał z możliwości, jakie wynikają dla niego z określonego brzmienia postanowień umownych. Istotne jest jedynie, że nie było żadnych przeszkód, aby z takich uprawnień, mogących naruszać interesy konsumenta, mógł skorzystać. Postanowienie umowne ma niedozwolony charakter nie dlatego, że jest w niewłaściwy sposób wykorzystywane przez przedsiębiorcę – tym bardziej, że jest to okoliczność, która w toku wykonywania umowy może się zmieniać. To samo postanowienie nie może być abuzywne bądź tracić taki charakter jedynie w wyniku przyjęcia przez jedną ze stron umowy określonego sposobu jej wykonania, korzystania bądź niekorzystania z wynikających z niej uprawnień. Postanowienie jest niedozwolone, jeśli daje kontrahentowi konsumenta możliwość działania w sposób rażąco naruszający interesy konsumenta. Dla oceny abuzywności klauzul przeliczeniowych nie miało znaczenia, że wybór kredytu powiązanego z kursem waluty obcej pozwalał kredytobiorcy na skorzystanie z niższego oprocentowania ( (...)).
Tym samym klauzule przeliczeniowe zawarte w § 4 ust. 2, § 16 ust. 1, § 22 ust. 2, § 32 ust. 1, § 36 ust. 1, § 39 ust. 2 ogólnej części umowy należało uznać za postanowienia kształtujące prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami oraz rażąco naruszający jego interesy (art. 385 1 § 1 kc).
3. nieważność umowy
Konsekwencją stwierdzenia, że dane postanowienie umowne ma charakter niedozwolony w rozumieniu art. 385 1 § 1 kc jest działająca ex lege sankcja bezskuteczności niedozwolonego postanowienia, połączona z przewidzianą w art. 385 1 § 2 kc zasadą związania stron umową w pozostałym zakresie (zob. m.in uchwałę Sądu Najwyższego z 29 czerwca 2007 r., III CZP 62/07, oraz uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, a także wyroki Sądu Najwyższego: z 30 maja 2014 r., III CSK 204/13; z 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16; z 24 października 2018 r., II CSK 632/17).
W przypadku, gdy eliminacja niedozwolonego postanowienia umownego doprowadzi do takiej deformacji umowy, że na podstawie pozostałej jej treści nie da się odtworzyć praw i obowiązków stron, to nie można przyjąć, że strony są związane pozostałą częścią umowy (zob. m.in. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21 oraz wyroki Sądu Najwyższego z 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16 oraz z 24 października 2018 r., II CSK 632/17). Kluczowa jednak w tym zakresie jest wykładnia art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13. Przepis ten należy interpretować w ten sposób, iż warunek umowny uznany za nieuczciwy należy co do zasady uznać za nigdy nieistniejący, tak by nie wywoływał on skutków wobec konsumenta. W związku z tym sądowe stwierdzenie nieuczciwego charakteru takiego warunku powinno mieć z reguły skutek w postaci przywrócenia sytuacji prawnej i faktycznej konsumenta, w jakiej znajdowałby się on w braku tego warunku (wyrok (...) z 21 grudnia 2016 r., C-154/15, C-307/15 i C-308/15). (...) wykluczył też, aby sąd krajowy mógł zmieniać treść nieuczciwych warunków zawartych w umowach (wyrok (...) z 26 marca 2019 r., C-70/17 i C-179/17). Oznacza to, że nieuprawnione byłoby zastąpienie przez sąd postanowień niedozwolonych innymi. Możliwość takiej zmiany umowy przez sąd stałaby w sprzeczności z celami prewencyjnymi dyrektywy 93/13, gdyż przedsiębiorcy wiedzieliby, że nawet w razie zastosowania klauzuli niedozwolonej umowa zostanie skorygowana przez sąd w sposób możliwie najpełniej odpowiadający ich woli, a jednocześnie dopuszczalny w świetle przepisów o niedozwolonych postanowieniach umownych.
Wyeliminowanie z umowy łączącej strony abuzywnych postanowień umownych nie pozwala na jej utrzymanie.
Wyeliminowanie abuzywnych klauzul przeliczeniowych nie prowadzi do utrzymania w mocy umowy kredytu indeksowanego/denominowanego kursem (...) jako kredytu złotowego oprocentowanego według stawki LIBOR (por wyroki Sądu Najwyższego: z 17 marca 2022 r., (...) 474/22; z 13 kwietnia 2022 r., (...) 15/22; z 26 kwietnia 2022 r., (...) 550/22; z 10 maja 2022 r., (...) 694/22; z 20 maja 2022 r., (...) 796/22). Po wyeliminowaniu klauzul kursowych w kredycie waloryzowanym do waluty obcej, nie wiadomo, w jakiej wysokości mają być spłacane raty, skoro były one wyrażone w walucie obcej, co czyni umowę niewykonalną (por. wyroki Sądu Najwyższego z 30 września 2020 r., II CSK 556/18 i z 20 czerwca 2022, (...) 701/22). Przede wszystkim jednak to abuzywność klauzuli przeliczeniowej dotyczącej wypłaty kredytu w złotych po kursie kupna banku czyni umowę niewykonalną. Strony łączyła umowa o tzw. kredyt denominowany czyli kredyt, w którym zobowiązanie wyrażone jest w umowie w walucie obcej, a wypłata jak i spłata kredytu następuje w walucie polskiej. W takim kredycie waluta obca nie jest jedynie miernikiem waloryzacji, lecz wyraża wartość zobowiązania pieniężnego. Wyłączenie z umowy klauzuli regulującej sposób przeliczenia (...) na PLN dla celu wypłaty kredytu powoduje, że nie jest w ogóle możliwe ustalenie kwoty PLN, w której kredyt ma zostać wypłacony, a tym samym nie jest możliwe ustalenie treści podstawowego świadczenia banku, o którym mowa w art. 69 ust. 1 ustawy Prawo bankowe. Umowa jest umową kredytu denominowanego, w której określono kwotę kredytu w walucie obcej i przewidziano jednocześnie, że wypłata powinna nastąpić w złotych. Eliminacja klauzuli przeliczeniowej w takiej umowie sprawia, że nie wiadomo, jaką kwotę powinien wypłacić bank. Oznacza to, że brakuje niezbędnego elementu konstrukcyjnego stosunku prawnego i niemożliwe jest jego uzupełnienie (por. wyrok Sądu Najwyższego z 26 maja 2022 r., (...) 650/22). Tym samym uznanie klauzul przeliczeniowych za niedozwolone postanowienia umowne skutkuje nieważnością całej umowy kredytu, ponieważ skoro określają one sposób wykonania umowy kredytu, to bez nich nie jest wiadomo, jak ta umowa ma być wykonywana, a zatem umowa ta po wyłączeniu z niej klauzul przeliczeniowych nie może dalej obowiązywać w rozumieniu art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13/EWG.
Skutki unieważnienia umowy dla konsumenta należy ocenić w świetle okoliczności istniejących lub możliwych do przewidzenia w chwili zaistnienia sporu, a z drugiej strony do celów tej oceny decydująca jest wola konsumenta wyrażona w tym względzie. Ochrona konsumenta może być pełna i zapewniona tylko, gdy zostaną uwzględnione jego rzeczywiste i bieżące interesy, a nie interesy i okoliczności mające miejsce w chwili zawarcia umowy. Art. 6 ust. 1 dyrektywy zdaniem (...) stoi na przeszkodzie unieważnienia umowy, jeżeli takie unieważnienie wywołałoby niekorzystne skutki dla konsumenta, gdyby konsument nie wyraził zgody na takie utrzymanie umowy. Decydujące znaczenie ma więc wola konsumenta, który może uznać, że zastąpienie abuzywnego postanowienia umowy nie jest dla niego korzystne i wybrać skutek, jakim jest upadek umowy, może także zgodzić się na uzupełnienie luk w umowie, aby uniknąć upadku umowy (por. wyrok Sądu Najwyższego z 11.12.2019 r., V CSK 382/18).
Powodowie, mając świadomość konsekwencji prawno-ekonomicznych ustalenia nieważności umowy kredytu, zgodzili się na nie, wnosząc o unieważnienie przedmiotowej umowy. Unieważnienie umowy nie spowoduje negatywnych skutków dla konsumenta. Powodowie spłacili kapitał kredytu.
Treść art. 385 1 § 1 kc oraz art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 nie wskazuje wprost na sankcję nieważności umowy zawierającej niedozwolone postanowienia umowne, dlatego jeżeli niedozwolone postanowienia umowne określają świadczenia główne umowy, sankcja nieważności całej umowy będzie mieć podstawę w art. 58 § 1 kc.
W konsekwencji Sąd ustalił, że przedmiotowa umowa kredytu hipotecznego (...) nr 203- (...) łącząca strony jest nieważna na podstawie art. 58 § 1 kc, o czym Sąd orzekł w punkcie pierwszym wyroku.
Jednocześnie brak jest podstaw do uznania umowy kredytu za bezwzględnie nieważną. Zawieranie umów kredytu powiązanych z walutą obcą (indeksowanych i denominowanych) jest i było dopuszczalne w świetle art. 353 1 kc i art. 69 ustawy Prawo bankowe w brzmieniu obowiązującym w dacie zawarcia umowy. Treść umowy nie naruszała także zasady nominalizmu (art. 358 § 1 kc w brzmieniu obowiązującym do dnia 23.01.2009 r.), skoro kredytu udzielono w walucie polskiej, zaś (...) stanowił jedynie walutę indeksacji. Z kolei postanowienia umowne obciążające kredytobiorcę nieograniczonym ryzykiem kursowym oraz dające bankowi całkowitą swobodę w kształtowaniu kursu waluty obcej stanowią niedozwolone postanowienia umowne (art. 385 1 § 1 kc), co wyłącza możliwość uznania ich za sprzeczne z zasadami współżycia społecznego (art. 58 § 2 kc) lub sprzeczne z naturą stosunku prawnego kredytu indeksowanego do waluty obcej (art. 353 1 kc) (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 28.04.2022 r., III CZP 40/22).
II Powództwo o zapłatę
Dla ostatecznego rozliczenia stron zastosowanie znajdą przepisy art. 405 – 410 kc regulujące zasady rozliczeń z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia i nienależnego świadczenia.
Zgodnie z art. 405 kc kto bez podstawy prawnej uzyskał korzyść majątkową kosztem innej osoby, obowiązany jest do wydania korzyści w naturze, a gdyby to nie było możliwe, do zwrotu jej wartości. Szczególnym rodzajem bezpodstawnego wzbogacenia jest tzw. świadczenie nienależne. Przepis art. 410 § 2 kc stanowi zaś, że świadczenie jest nienależne, jeżeli ten, kto je spełnił, nie był w ogóle zobowiązany względem osoby, której świadczył, albo jeżeli podstawa świadczenia odpadła lub zamierzony cel świadczenia nie został osiągnięty, albo jeżeli czynność prawna zobowiązująca do świadczenia była nieważna i nie stała się ważna po spełnieniu świadczenia.
Dla aktualizacji roszczenia o zwrot nienależnego świadczenia wystarczające jest wykazanie samego przesunięcia majątkowego pomiędzy zubożonym a wzbogaconym będącego następstwem spełnienia nienależnego świadczenia, gdyż ze swej istoty spełnienie tego świadczenia spełnia przesłankę zubożenia, zaś jego otrzymanie - kryteria wzbogacenia. Bez znaczenia w sprawie pozostawało więc to, czy pozwany faktycznie rozporządził środkami finansowymi otrzymanymi w ramach spłat rat kredytu, choćby na pokrycie własnych zobowiązań i nie zachodzi w tym wypadku potrzeba ustalenia, czy wzbogaciło ono odbiorcę. Samo bowiem spełnienie świadczenie nienależnego jest źródłem roszczenia restytucyjnego.
Brak zastrzeżenia przez kredytobiorców zwrotu spełnianego świadczenia (rat kredytu) nie niweczył skuteczności roszczenia, gdyż jak wynika z art. 411 pkt 1 kc spełnienie świadczenia w wykonaniu nieważnej czynności prawnej rodzi obowiązek zwrotu, nawet jeżeli spełniający świadczenie wiedział, że nie jest do tego zobowiązany. W niniejszej sprawie podstawą prawną świadczenia była nieważna czynność prawna, która nie stała się ważna mimo spełnienia świadczenia, a w takim wypadku wiedza spełniającego świadczenie, że nie był do świadczenia zobowiązany, nie zwalnia odbiorcy świadczenia do jego zwrotu (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 września 2018 r., I CSK 575/17).
W niniejszej sprawie nie znajduje również zastosowania wyłączenie z art. 411 pkt 2 kc (zasady współżycia społecznego), albowiem skutki stosowania przez bank niedozwolonych postanowień umownych nie mogą podlegać ochronie prawnej. Świadczenie spełnione przez stronę powodową w następstwie nieważnej umowy kredytowej nie może być kwalifikowane jako czyniące zadość zasadom współżycia społecznego, skoro to właśnie zastosowanie przez bank wzorca umownego zawierającego klauzule abuzywne należało oceniać w kontekście naruszenia dobrych obyczajów.
W toku niniejszego postępowania strona powodowa wykazała, że od uruchomienia kredytu do wniesienia pozwu spłaciła na rzecz pozwanego kwotę 160.434,13 zł i 1.388,34 CHF, co daje po odliczeniu kapitału 41.603,01 zł i 1.388,34 CHF. Ponadto spłacili kwotę 300,49 CHF tytułem prowizji od udzielenia kredytu oraz kwotę 823,29 CHF tytułem składki na ubezpieczenie od utraty pracy. Ustalenie nieważności umowy kredytu skutkuje upadkiem podstawy prawnej do pobierania przez Bank jakichkolwiek świadczeń od kredytobiorców, w tym składek ubezpieczeniowych.
W rezultacie Sąd orzekł jak w punkcie drugim wyroku, zasądzając od pozwanego na rzecz powodów dochodzone przez nich kwoty 41.603,01 zł oraz kwotę 2.512,12 CHF. Należność zasądzono na rzecz powodów będących małżonkami do ich majątku wspólnego. Poprawną formułą jest zasądzenie świadczenia na rzecz powodów bez zastosowania konstrukcji zasądzenia solidarnego, ale też bez rozdzielania świadczenia na części przypadające każdemu z małżonków. Jest zaś oczywiste, że zasądzone na rzecz obojga małżonków świadczenie wejdzie, po jego wyegzekwowaniu, do majątku wspólnego małżonków, stanowiącego przedmiot wspólności łącznej.
O odsetkach od zasądzonej kwoty należności głównej Sąd orzekł zgodnie z art. 481 § 1 i 2 kc, uznając, przy uwzględnieniu treści art. 455 kc, że w przypadku świadczenia nienależnego obowiązany do jego zwrotu pozostaje w opóźnieniu dopiero, gdy nie spełni świadczenia po wezwaniu. Roszczenie o zwrot świadczenia nienależnego stanowi roszczenie bezterminowe, a zatem staje się wymagalne po wezwaniu do zapłaty. Strona powodowa pismem z dnia 23 listopada 2022 r., a doręczonym pozwanemu w dniu 29 listopada 2022 r., sformułowała swoje żądanie co do kwot 37.712,43 zł i 1.123,78 CHF. Powodowie wezwali bank do zajęcia stanowiska w terminie 30 dni od otrzymania pisma. W konsekwencji od dnia następnego pozwany bank znajdował się w opóźnieniu co do tych kwot. Tym samym Sąd zasądził odsetki ustawowe za opóźnienie zgodnie z żądaniem pozwu co do kwot 37.712,43 złotych oraz od kwoty 1.123,78 CHF od dnia 30 grudnia 2022 roku do dnia zapłaty a od kwot 3.890,58 złotych oraz od kwoty 1.388,34 CHF od dnia 30 czerwca 2022 roku (dzień doręczenia pozwu pozwanemu) do dnia zapłaty;
III Koszty procesu
O kosztach procesu Sąd orzekł na podstawie przepisu art. 98 kpc, zgodnie z zasadą odpowiedzialności za wynik sprawy. Powództwo zostało uwzględnione w całości, dlatego też Sąd zasądził od pozwanego na rzecz strony powodowej całość poniesionych przez nich kosztów procesu. Na zasądzoną kwotę złożyły się: opłata od pozwu – 1.000 zł, opłata skarbowa od pełnomocnictwa – 2 x 17 zł), koszty zastępstwa procesowego obliczone od ustalonej przez Sąd wartości przedmiotu sporu – 5.400 zł. Zasądzona na rzecz strony powodowej kwota tytułem zwrotu wynagrodzenia pełnomocnika została ustalona w wysokości jednej stawki minimalnej określonej w § 2 pkt 6 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 roku w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz.U. z 2018 r. poz. 265).
Postanowieniem z dnia 13 lutego 2024 r. Sąd ustalił wartość przedmiotu sporu na kwotę 172.293,13 zł. Wartość przedmiotu sporu stanowi kwota 118.831,12 zł odpowiadająca wartości wypłaconego powodom kredytu na podstawie umowy, której dotyczy żądanie z punktu pierwszego pozwu oraz kwoty 41.603,01 zł i 11.859,00 zł (równowartość 2.512,12 CHF wg kursu 4, (...)) zgłoszone jako roszczenie pieniężne.
Sędzia Alina Gąsior
ZARZĄDZENIE
(...)
Sędzia Alina Gąsior