Wyrok z 20 lutego 2024, sygn. I C 411/23

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 20 lutego 2024 r.

Sąd Okręgowy w Piotrkowie Trybunalskim, Wydział I Cywilny w składzie następującym:

Przewodniczący	Sędzia SO Alina Gąsior
Protokolant	sekr. sąd. Izabela Małgorzaciak

po rozpoznaniu w dniu 30 stycznia 2024 r. w Piotrkowie Trybunalskim

na rozprawie

sprawy z powództwa M. W.

przeciwko (...) Bank S.A. z siedzibą we W.

o ustalenie i zapłatę kwoty 174.548,23 zł.

1.  ustala, że umowa kredytu hipotecznego nominowanego do (...) numer (...) standardowe oprocentowanie zawarta w dniu 23 lutego 2005 roku pomiędzy powodem M. W. a (...) Bank S.A. z siedzibą we W. jest nieważna;

2.  zasądza od pozwanego (...) Bank S.A. z siedzibą we W. na rzecz powoda M. W. kwotę 42.457,15 (czterdzieści dwa tysiące czterysta pięćdziesiąt siedem 15/100) złotych z ustawowymi odsetkami za opóźnienie:

- od kwoty 36.469,70 ( trzydzieści sześć tysięcy czterysta sześćdziesiąt dziewięć 70/100) złotych od dnia 8 czerwca 2023 roku do dnia zapłaty;

- od kwoty 5.987,45 ( pięć tysięcy dziewięćset osiemdziesiąt siedem 45/100) złotych od dnia 1 listopada 2023 roku do dnia zapłaty;

3.  oddala powództwo w pozostałej części;

4.  umarza postępowanie w zakresie kwoty 9.602,81 zlotych;

5.  zasądza od pozwanego (...) Bank S.A. z siedzibą we W. na rzecz powoda M. W. kwotę 1.000,00 (jeden tysiąc 00/100) złotych tytułem zwrotu kosztów sądowych z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty.

Sygn. akt I C 411/23

UZASADNIENIE

W pozwie wniesionym w dniu 8 marca 2023 r. (data nadania pisma) powód M. W. wniósł przeciwko pozwanemu (...) Bank (...) S.A. z siedzibą w W. o:

1.  ustalenie nieważności umowy kredytu hipotecznego nominowanego do (...) nr (...) zawartej w dniu 23.02.2005 roku pomiędzy M. W. jako Kredytobiorcą a S. C. Bankiem,

2.  zasądzenie od pozwanego na rzecz powoda kwoty 36.469,70 zł na dzień 02.03.2023 roku nadpłaconych rat wraz z odsetkami ustawowymi liczonymi od dnia 02.03.2023 roku,

3.  zasądzenie od pozwanego na rzecz powoda kosztów procesu według norm przypisanych.

W uzasadnieniu pozwu powód wskazał, że w dniu 23.02.2005 r. zawarł z poprzednikiem prawnym pozwanego banku umowę kredytu hipotecznego nominowanego do (...) nr (...) standardowe oprocentowanie, w wykonaniu której bank wypłacił kredyt w walucie polskiej. Powód podał, że umowa narusza przepisy prawa oraz zasadę swobody umów oraz jest sprzeczna z zasadami współżycia społecznego, co skutkuje jej nieważnością. Ponadto powód wskazał, że umowa zawiera klauzule niedozwolone.

W odpowiedzi na pozew pozwany (...) Bank (...) S.A. z siedzibą w W. wniósł o oddalenie powództwa w całości. Pozwany wskazał, że umowa kredytu hipotecznego indeksowanego do (...) jest dopuszczalna na płaszczyźnie prawa i brak jest podstaw do stwierdzenia jej bezwzględnej nieważności, a także nie zawiera ona niedozwolonych klauzul umownych. W przypadku zaś uznania klauzul za niedozwolone, brak jest podstaw do uznania całej umowy za nieważną, gdyż umowa może być nadal wykonywana. Pozwany podniósł zarzut braku interesu prawnego powoda oraz ewentualny zarzut potrącenia wierzytelności dochodzonej przez powoda z wierzytelnością pozwanego z tytułu udostępnionego kapitału w kwocie 122.488,27 zł.

W toku postępowania powód zmodyfikował żądanie w zakresie zapłaty i wniósł o zasądzenie kwoty 174.548,23 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi od dnia 2 marca 2023 r. do dnia zapłaty.

Pozwany wniósł o oddalenie powództwa również w rozszerzonym zakresie, ponawiając przy tym zarzut potrącenia. Wskazał także, że powód spłacił do tej pory kwotę 164.945,42 zł.

W piśmie z dnia 22 grudnia 2023 r. powód potwierdził, że pozwany prawidłowo wskazał kwotę 164.945,42 zł, której ostatecznie powód domaga się w niniejszym postępowaniu.

Na rozprawie w dniu 30 stycznia 2024 r. powód ponownie zmodyfikował roszczenie o zapłatę i wniósł o zasądzenie kwoty 164.945,42 r. Powód cofnął powództwo w zakresie kwoty 9.602,81 zł. Pozwany podtrzymał zarzut potrącenia.

Sąd ustalił następujący stan faktyczny:

Pozwany jest następcą prawnym (...) Bank SA z siedzibą we W..

/bezsporne/

W dniu 23 lutego 2005 r. powód M. W. zawarł z bankiem (...) SA z siedzibą we W. umowę kredytu hipotecznego nominowanego do (...) nr (...) standardowe oprocentowanie. Na podstawie umowy bank udzielił kredytu w kwocie 122.488,27 zł nominowanego do waluty (...) na okres 360 miesięcy na sfinansowanie nabycia nieruchomości zabudowanej domem jednorodzinnym oraz sfinansowanie dokończenia budowy domu jednorodzinnego. Kredyt został oprocentowany według zmiennej stopy procentowej zależnej. Zabezpieczeniem spłaty kredytu miała być hipoteka kaucyjna ustanowiona na nieruchomości sfinansowanej z kredytu.

Zgodnie z umową:

Na wniosek Kredytobiorcy Bank udziela kredytu w kwocie 122.488,27 zł nominowanego do waluty (...) wg kursu kupna walut dla (...) obowiązującego w Banku w dniu uruchomienia całości kredytu lub jego transz w przypadku wypłaty kredytu w transzach na cel określony w § 1 (§ 2 ust. 1 zd. 1).

Kredyt wypłacany jest w złotych polskich przy jednoczesnym przeliczeniu wysokości wypłaconej kwoty (transzy) a (...) wg kursu kupna walut dla (...) ustalanego przez Bank i obowiązującego w Banku w dniu wypłaty środków (3 ust. 2).

Wysokość stopy oprocentowania może ulegać zmianie w każdym czasie, odpowiednio do zmiany jednego lub kilku z niżej wymienionych czynników:

1.  zmiany stopy procentowej kredytu lombardowego, ustalanej i ogłaszanej przez Radę Polityki Pieniężnej na podstawie ustawy o Narodowym Banku Polskim wysokości stóp procentowych lub/oraz tzw. Stopy interwencyjnej NBP,

2.  zmiany oprocentowania 1 miesięcznych lokat na rynku międzybankowym według notowań R.`a (strona WIBOR, LIBOR, (...)),

3.  zmiany stepy rezerwy obowiązkowej banków wynikające z obowiązujących Bank przepisów,

4.  zmiany publikowanego przez Prezesa GUS średniorocznego wskaźnika wzrostu cen towarów i usług konsumpcyjnych ogółem,

5.  zmiany marży uzyskiwanej przez Bank w odniesieniu do danego Kredytobiorcy, obliczanej jako różnica pomiędzy nominalnym oprocentowaniem danego kredytu, zweryfikowanym o rezerwę utworzoną przez Bank, a stawką WIBOR 1M, LIBOR 1M albo (...) 1M, przy czym dokonywana przez Bank zmiana oprocentowania nie przekroczy (odpowiednio) najwyższej zmiany wymienionych wyżej wskaźników, które miały wpływ na zmianę stopy procentowej (§ 4 ust. 1).

Wysokość rat kapitałowo-odsetkowych zostanie ustalana po przeliczeniu kwoty wypłaconego kredytu w (...) stosownie do postanowień niniejszej Umowy. Raty kredytu wraz odsetkami płatne są w złotych, w kwocie stanowiącej równowartość (...), na rachunek kredytu (…). Jako datę spłaty raty kredytu przyjmuje się dzień wpływu środków na rachunek banku. Kwota wpłaty raty w złotych przeliczana jest na (...) wg kursu sprzedaży obowiązującego w NBP na dzień przed datą wpływu środków do Banku (§ 5 ust. 3, 4 i 5 umowy)

/dowód: umowa kredytu hipotecznego k.8-12/

Zawarcie umowy kredytu zostało poprzedzone złożeniem przez stronę powodową wniosku o udzielenie kredytu mieszkaniowego. We wniosku powód wskazał, że jako walutę kredytu wybiera frank szwajcarski ( (...)).

/dowód: wniosek o udzielenie kredytu k.81-83/

Aneksem nr (...) z dnia 13 kwietnia 2005 r. oraz aneksem nr (...) z dnia 20 lutego 2012 r. strony zmieniły umowę w zakresie postanowień dotyczących wypłaty oraz spłaty kredytu, zaś aneksem nr (...) z dnia 1 kwietnia 2015 r. w zakresie postanowień dotyczących oprocentowania kredytu.

/dowód: aneks nr (...) k. 13, aneks nr (...) k.14-17, aneks nr (...) k.24-25/

Powodowi wypłacono łącznie kwotę 122.488,27 zł w 2 transzach - w dniu 25.03.2005 r. wg kursu 2,5860 i w dniu 15.04.2005 r. wg kursu 2,5880.

/dowód: zaświadczenie pozwanego z 13.03.2012 r. k.19-23/

W okresie do 6 listopada 2023 r. powód spłacił na rzecz pozwanego i jego poprzednika prawnego kwotę 164.945,42 zł.

/dowód: zaświadczenie pozwanego z 6.11.2023 r. k.231-233v/

Pracownik banku (...) pośredniczący w udzieleniu kredytu powodowi w przypadku wyboru przez klienta kredytu walutowego, nie przedstawiał mu, jak się kształtował kurs franka. Klient dysponował jedynie harmonogramem spłaty w wybranej przez siebie walucie. Klient sam musiał przeliczać ratę. Kwota kredytu do wypłaty była znana dopiero w dniu wypłaty.

Zdarzało się, że klienci nie mieli zdolności kredytowej dla oferty w złotówkach, natomiast posiadali ją przy ofercie kredytu frankowego. Klient nie mógł negocjować postanowień umowy.

/dowód: zeznania świadka Z. G. protokół k.199v-200/

Instrukcją udzielania kredytów/pożyczek hipotecznych przez (...) Bank S.A. z dnia
1 stycznia 2005 r. nie zawierała instrukcji udzielania informacji o ryzyku.

/dowód: instrukcja udzielania kredytów k.139-150v/

Powód zgłosił się do banku celem zaciągnięcia kredytu hipotecznego na zakup i remont domu w kwocie ok. 120.000 zł. Powód wybrał bank poprzednika prawnego pozwanego.

Powód nie posiadał zdolności kredytowej dla kredytu złotówkowego. Pracownik zaproponował mu kredyt frankowy. Powiedział przy tym powodowi, że waluta franka będzie tanieć. Nie przedstawił powodowi wykresów dotyczących kursu franka.

Powód nie miał możliwości negocjowania umowy. Kredyt otrzymał w złotówkach i raty spłaca w złotówkach. Harmonogram spłat otrzymuje we frankach.

Był to pierwszy kredyt hipoteczny powoda. W chwili zawierania umowy powód pracował jako policjant i nie prowadził działalności gospodarczej. Powód cały czas mieszka w sfinansowanym z kredytu domu.

/dowód: zeznania powoda protokół k.264v-265/

Powód zna i rozumie skutki nieważności umowy kredytu i zgadza się na stwierdzenie nieważności tej umowy.

/dowód: zeznania powoda protokół k.264v-265/

Sąd ustalił powyższy stan faktyczny w oparciu o wskazane dowody. Sąd dokonał ustaleń faktycznych w oparciu o treść dokumentów bankowych, które nie były w toku postępowania kwestionowane przez strony, jak również brak było podstaw do podważania ich prawdziwości oraz treści. Postanowienia umowy kredytowej łączące strony były niesporne w sprawie. Legitymacja bierna pozwanego również nie budziła w ocenie Sądu wątpliwości.

Sąd na podstawie art. 235 ² § 1 pkt 2, 3 i 5 kpc pominął wniosek strony pozwanej o dopuszczenie dowodu z opinii biegłego z zakresu bankowości i finansów uznając, że jest on nieistotny i nieprzydatny dla rozstrzygnięcia sprawy oraz zmierza do przedłużenia postępowania. Wobec zasadności twierdzeń co do nieważności umowy w całości, postępowanie dowodowe obejmowało ustalenie kwoty nienależnie pobranego świadczenia przez bank od powoda. Ustalając wysokość zobowiązania, Sąd przyjął kwotę wskazaną przez powoda na podstawie dokumentu wystawionego przez pozwanego, którego wiarygodności pozwany nie kwestionował. Natomiast okoliczność związana z kształtowaniem się kursów pozwanego, w tym kwestia ich rynkowego charakteru, nie miała znaczenia dla stwierdzenia niedozwolonego charakteru kwestionowanych postanowień umownych. Dla oceny postanowień umownych wystarczająca była ocena prawna treści umowy dokonywana na chwilę jej zawarcia, a nie w okresie wykonywania umowy.

Sąd nie czynił ustaleń z dokumentów „Ścieżka postępowania przy udzielaniu kredytów”

(k.151-154) oraz załączników do uchwały nr A/12/2005 (k.156-179), bowiem obowiązywały one już po zawarciu umowy, zatem dokumenty te nie miały znaczenia dla ustaleń dotyczących zawarcia umowy.

Sąd zważył, co następuje:

Powództwo zasługiwało na uwzględnienie co do zasady w zakresie roszczenia o zapłatę i ustalenie.

I Powództwo o ustalenie

Określone przez stronę powodową żądanie ustalenia nieważności umowy znajduje swą podstawę prawną w treści art. 189 kpc, zgodnie z którym powód może żądać ustalenia przez Sąd istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego lub prawa, gdy ma w tym interes prawny.

1. interes prawny

Zdaniem Sądu, stronie powodowej przysługuje interes prawny w dochodzeniu ustalenia nieważności umowy. Rozstrzygnięcie pozwoli powodowi uniknąć ewentualnych sporów w przyszłości w zakresie wysokości świadczenia pieniężnego należnego pozwanemu bankowi. Umowa kredytu została zawarta na okres kilkudziesięciu lat i obecnie strony nadal są nią związane. Bez rozstrzygnięcia na przyszłość o zasadach rozliczenia kredytu, nie istnieje możliwość definitywnego zakończenia sporu. Rozstrzygnięcie roszczenia o ustalenie nieważności umowy zniesie stan niepewności strony powodowej w zakresie wysokości rat i sposobu ich rozliczania. Sama możliwość wytoczenia powództwa o świadczenie nie wyczerpuje interesu prawnego w żądaniu ustalenia. Zakresem res iudicata objęta jest sentencja wyroku, zaś przesłankowe ustalenie nieważności umowy i zasądzenie na tej podstawie kwot nienależnie wypłaconego świadczenia, nie będzie zawierało ww. rozstrzygnięcia w sentencji. Wskazać należy również na treść art. 7 ust. 1 Dyrektywy 93/13, wymagającego zapewnienia stosownych i skutecznych środków mających na celu zapobieganie stałemu stosowaniu nieuczciwych warunków w umowach zawieranych przez sprzedawców i dostawców z konsumentami.

2. klauzule niedozwolone

Oceniając ważność czynności prawnej nie można przypisywać dominującego znaczenia ani okolicznościom poprzedzającym zawarcie umowy, ani sposobowi jej wykonania. O ważności umowy orzeka się oceniając jej treść i cel z daty zawarcia umowy, a nie sposób jej faktycznego wykonania.

W zakresie ochrony praw konsumenta przed naruszeniami słuszności kontraktowej istnieją przepisy szczególne (w tym art. 385 ¹ – 385 ³ kc) wprowadzające instrument wzmożonej względem zasad ogólnych kontroli treści postanowień narzuconych przez przedsiębiorcę pod kątem poszanowania interesów konsumentów, a także szczególną sankcję mającą niwelować niekorzystne skutki zastosowania klauzul abuzywnych. Przepisy dotyczące nieuczciwych postanowień umownych stanowią implementację do krajowego systemu prawnego Dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz.Urz.UE.L 1993 Nr 95, str. 29) należy zatem odwołać się do znacznego dorobku orzeczniczego Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej.

Przy stwierdzeniu abuzywności niektórych postanowień umownych umowa nadal może wiązać strony w pozostałym zakresie albo – o ile po stwierdzeniu abuzywności tych postanowień nie da się wykonać – umowa może być również uznana za nieważną.

2.1 status konsumenta, indywidualne uzgodnienie, główne świadczenie

Umowa kredytu wiąże się z działalnością gospodarczą pozwanego, natomiast w niniejszej sprawie strona powodowa działała jako konsument. Zgodnie bowiem z treścią art. 22 ¹ kc za konsumenta uważa się osobę fizyczną dokonującą czynności prawnej niezwiązanej bezpośrednio z jej działalnością gospodarczą lub zawodową. Powód zaciągnął zobowiązanie na cele mieszkaniowe.

Zgodnie z art. 385 § 3 kc nieuzgodnione indywidualnie są te postanowienia umowy, na których treść konsument nie miał rzeczywistego wpływu. W szczególności odnosi się to do postanowień umowy przejętych z wzorca umowy zaproponowanego konsumentowi przez kontrahenta. Powyższe zawiera wzruszalne domniemanie prawne nieuzgodnienia indywidualnego postanowień umowy przejętych z wzorca umowy zaproponowanego konsumentowi przez kontrahenta. Ponadto ciężar dowodu, że klauzule ryzyka walutowego i klauzule przeliczeniowe zostały indywidualnie uzgodnione, spoczywał na banku (art. 385 ¹ § 4 kc). Zgodnie zaś z art. 3 ust. 2 dyrektywy 93/13 warunki umowy zawsze zostaną uznane za niewynegocjowane indywidualnie, jeżeli zostały sporządzone wcześniej i konsument nie miał w związku z tym wpływu na ich treść, zwłaszcza jeśli zostały przedstawione konsumentowi w formie uprzednio sformułowanej umowy standardowej, a fakt, że niektóre aspekty warunku lub jeden szczególny warunek były negocjowane indywidualnie, nie wyłącza stosowania niniejszego artykułu do pozostałej części umowy, jeżeli ogólna ocena umowy wskazuje na to, że została ona sporządzona w formie uprzednio sformułowanej umowy standardowej.

Z ustalonego stanu faktycznego wynika, że umowa została zawarta w oparciu o standardowy wzorzec umowy kredytu indeksowanego stworzony przez pozwanego. Brak indywidualnego uzgodnienia spornych postanowień umownych dotyczących indeksacji wynika z samego charakteru zawartej umowy – opartych o treść stosowanego przez bank wzorca umownego. Stronie powodowej zaoferowano produkt typowy, przygotowany w całości przez bank i adresowany do klientów zainteresowanych umową kredytu hipotecznego z wykorzystaniem waluty (...). Taki sposób zawierania umowy w zasadzie wyklucza możliwość indywidualnego wpływania przez konsumenta na treść powstałego stosunku prawnego, poza ustaleniem kwoty kredytu, ewentualnie wysokości oprocentowania, marży czy prowizji. Nie ma też podstaw do przyjęcia, że z przedłożonych przez pozwanego dowodów z dokumentów, w szczególności wniosku kredytowego i umowy, podpisanych przez stronę powodową wynika, że postanowienia odnoszące się do indeksacji kredytu kursem waluty obcej są wynikiem indywidualnego uzgodnienia stron. Dowody te świadczą jedynie o zaakceptowaniu przez stronę powodową treści dokumentów jednostronnie opracowanych przez bank, gdyż bez tej akceptacji nie doszłoby do zawarcia umowy. Nie stanowi też indywidualnego uzgodnienia dokonanie wyboru przez konsumenta jednego z kilku rodzajów umów przedstawionych przez przedsiębiorcę, w tym umowy kredytu złotowego, bez mechanizmu indeksacji. Możliwość wyboru kredytu złotowego nie jest dowodem na to, że konsument wybierający kredyt indeksowany mógł indywidualnie negocjować postanowienia wzorca kredytu indeksowanego. Nie świadczy o indywidualnym uzgodnieniu to, że przedsiębiorca stworzył kilka wzorców umów, jeżeli konsument może jedynie dokonać wyboru pomiędzy takimi wzorcami, a nie doprowadzić w drodze negocjacji do modyfikacji postanowień danego wzorca. Niedozwolony charakter badanych klauzul usuwa wyłącznie indywidualne uzgodnienie tych klauzuli, nie zaś wybór przez konsumenta wzorca z kilku oferowanych przez pozwanego.

W niniejszej sprawie kwestionowane postanowienia zawarte w § 2 ust. 1 i 2 oraz § 3 ust. 2 umowy stanowią klauzule przeliczeniowe.

Postanowienia dotyczące indeksacji kredytu – zarówno dotyczące sposobu przeliczenia kwoty kredytu na franki przy wypłacie kredytu, jak też zadłużenia wyrażonego we frankach na złotówki podczas spłaty poszczególnych rat – określają świadczenia główne stron w rozumieniu art. 385 ¹ § 1 kc. Dotyczą bowiem one bezpośrednio sposobu określenia kwoty wykorzystanego i spłacanego kredytu, a zatem elementów należących zgodnie z treścią art. 69 ustawy prawo bankowe do essentialia negotii umowy kredytu.

2.2 niejednoznaczność klauzul przeliczeniowych

Następnie należało dokonać oceny, czy kwestionowane klauzule zostały sformułowane w sposób jednoznaczny (art. 385 ¹ § 1 zd. 2 kc), tj. prostym i zrozumiałym językiem (art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13/EWG). Wyrażenie ich prostym i zrozumiałym językiem nie sprowadza się jednak do formalnego pouczenia o możliwości wzrostu kursu waluty, lecz wymaga przekazania niezbędnych informacji w sposób, który umożliwia konsumentowi oszacowanie – potencjalnie istotnych – konsekwencji ekonomicznych klauzuli indeksacyjnej dla jego zobowiązań finansowych.

Treść klauzuli umowy kredytu zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem ustalającej cenę zakupu i sprzedaży waluty obcej, do której kredyt jest indeksowany, powinna na podstawie jasnych i zrozumiałych kryteriów umożliwić właściwie poinformowanemu oraz dostatecznie uważnemu i racjonalnemu konsumentowi zrozumienie sposobu ustalania kursu wymiany waluty obcej, stosowanego w celu obliczenia rat kredytu, w taki sposób by miał on możliwość w każdej chwili samodzielnie ustalić kurs wymiany stosowany przez przedsiębiorcę (zob. m.in. wyrok (...) z 18 listopada 2021 r., C - 212/20).

Kwestionowane klauzule zawarte w § 2 ust. 1 i 2 oraz § 3 ust. 2 umowy stanowią klauzule przeliczeniowe. Na ich podstawie nie było możliwe precyzyjne określenie salda kredytu oraz kwoty wypłaty bez odniesienia do tabeli kursów, tworzonej jednostronnie przez bank. W umowie nie zostały określone w jednoznaczny i weryfikowalny sposób kryteria, w oparciu o które bank ustalał kurs kupna waluty. Indeksacja kredytu odbywa się w oparciu o tabelę kursową sporządzane przez bank, będącą jego wewnętrznym dokumentem. Ponadto w umowie nie wskazano żadnych kryteriów co do górnej granicy kursu ustalanego jednostronnie przez bank.

Tym samym klauzule przeliczeniowe zawarte w § 2 ust. 1 zd. 1 i § 3 ust. 2 umowy dotyczące salda oraz kwoty wypłaty nie zostały sformułowane w sposób jednoznaczny, ponieważ ich treść nie pozwala na stwierdzenie, w jaki sposób pozwany bank ustala kurs (...) dla celu wykonania umowy kredyt.

Zaznaczyć należy, iż powyższe postanowienia stanowią jedynie część zawartego w umowie mechanizmu indeksacji, który obejmuje również postanowienie dotyczące spłaty kredytu, tj. § 5 ust. 5 umowy. Do powyższego Sąd odniesie się w dalszej części uzasadnienia.

2.3. kształtowanie praw i obowiązków oraz interes konsumenta

Zgodnie z art. 385 ¹ § 1 kc postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nieuzgodnione indywidualnie nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (niedozwolone postanowienia umowne). Nie dotyczy to postanowień określających główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny. Artykuł 3 ust. 1 Dyrektywy 93/13 stanowi natomiast, że warunki umowy, które nie były indywidualnie negocjowane, mogą być uznane za nieuczciwe, jeżeli stoją w sprzeczności z wymogami dobrej wiary, powodują znaczącą nierównowagę wynikających z umowy praw i obowiązków stron ze szkodą dla konsumenta. Przepisy dotyczące klauzul abuzywnych stanowią implementację Dyrektywy 93/13, dokonując ich wykładni uwzględnić zatem należy, dorobek orzeczniczy (...). Nie ma wątpliwości, że ścisła interpretacja przesłanki określonej w prawie polskim byłaby niezgodna z dyrektywą, dlatego konieczne jest uwzględnienie w rozszerzającej wykładni pojęcia „rażące naruszenie interesów konsumenta”, tak by objęło ono sytuację „znaczącej nierównowagi praw i obowiązków stron ze szkodą dla konsumenta”.

Kształtowanie treści stosunku obligacyjnego wbrew dobrym obyczajom wyraża się w tworzeniu przez bank takich klauzul umownych, które godzą w równowagę kontraktową tego stosunku. Z kolei kształtowanie przez te postanowienia praw i obowiązków konsumenta w sposób rażąco naruszający jego interesy, ujmuje się jako nieusprawiedliwioną dysproporcję praw i obowiązków na niekorzyść konsumenta w określonym stosunku obligacyjnym (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 13 lipca 2005 r., I CK 832/04, z dnia 29 października 2019 r., IV CSK 309/18).

Sąd dokonał oceny kwestionowanych postanowień umownych według stanu z chwili zawarcia umowy (zob. uchwała 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17). Tym samym dla oceny tej nie miały żadnego znaczenia okoliczności takie jak sposób wykonywania umowy, faktyczny sposób ustalania wysokości kursów waluty obcej przez bank i ich relacja do innych kursów występujących na rynku, kwestia możliwości zawarcia lub faktycznego zawarcia przez strony aneksu do umowy kredytu, w tym aneksu upoważniającego kredytobiorcę do spłaty rat kredytu bezpośrednio w walucie obcej, wieloletnie wykonywanie umowy przez kredytobiorcę bez żadnych zastrzeżeń, późniejsze zmiany regulaminu pozwanego banku, a także późniejsze zmiany stanu prawnego, w tym wejście w życie ustawy z dnia 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy - Prawo bankowe oraz niektórych innych ustaw. Dla oceny abuzywności klauzul przeliczeniowych nie miało również znaczenia, że wybór kredytu indeksowanego w walucie obcej pozwalał kredytobiorcy na skorzystanie z niższego oprocentowania ( (...)) charakterystycznego dla kredytów udzielanych w walucie (...) lub powiązanych z tą walutą.

Z umową kredytu wiązało się ryzyko kursowe polegające na tym, że znaczna zmiana kursu walut mogła prowadzić do istotnej zmiany wysokości zobowiązania jednej ze stron, a skala tego ryzyka była nieograniczona. W tej sytuacji bank będący profesjonalistą winien udzielić stosowanych informacji i pouczeń konsumentom, którzy byli stroną słabszą i gorzej zorientowaną w funkcjonowaniu rynku finansowego. P. obowiązek informacyjny w zakresie ryzyka kursowego powinien zostać wykonany w sposób jednoznacznie i zrozumiale unaoczniający konsumentowi, który z reguły posiada elementarną znajomość rynku finansowego, że zaciągnięcie tego rodzaju kredytu jest bardzo ryzykowne, a efektem może być obowiązek zwrotu kwoty wielokrotnie wyższej od pożyczonej, mimo dokonywania regularnych spłat. W konsekwencji w informacji dla kredytobiorców należało wskazywać zarówno samą obiektywnie wysoką zmienność kursu, jak też realną możliwość zwiększenia kursu o kilkadziesiąt czy kilkaset procent w stosunku do momentu zawarcia umowy. Dostrzec także należy, iż w chwili zawierania umów frankowych zmienność kursu danej waluty obcej nie była powszechnie znana w polskim społeczeństwie. Dlatego też obowiązkiem banku oferującego kredyt indeksowany w walucie obcej było określanie nie tylko bieżących parametrów finansowych, ale i możliwego, niekorzystnego rozwoju sytuacji na globalnym rynku walut. Niepełna informacja o ryzyku kursowym, wynikająca np. z przyjęcia zaniżonego maksymalnego wzrostu kursu, z pominięciem informacji wynikających z historii zmiany kursu danej waluty, w oczywisty sposób wpływała na decyzję zawarcia umowy przez kredytobiorcę. Nawet rozważny klient banku nie jest, co do zasady, profesjonalistą, nie posiada on dostatecznej wiedzy dla samodzielnej oceny ryzyka kursowego i musi opierać się na informacjach banku. Dlatego też, ma i zawsze miał prawo do rzetelnej informacji, która nie będzie wprowadzać go w błąd (por. wyrok SA w Warszawie z 10.02.2015 r. V ACa 567/14). Przy omawianiu warunków kredytu pracownik banku nie sprecyzował możliwego zakresu ryzyka kursowego. Bank nie poinformował powoda w sposób pełny, jasny i zrozumiały o ryzyku, związanym z zawarciem umowy, zwłaszcza w kontekście wniosków możliwych do wyprowadzenia z historycznych kursów (...) oraz wieloletniego okresu związania stron umową. W konsekwencji przy zawieraniu ocenianej umowy stronie powodowej świadomie przedstawiano jedynie fragment bardzo złożonego stosunku prawnego, z nadmiernym koncentrowaniem się na kwestii niskiej raty kapitałowej i ukrywając wiedzę o ryzyku dysproporcji świadczeń na niekorzyść kontrahenta. Zabrakło także pouczenia o realnych skutkach znacznego zmiany kursu waluty obcej, w szczególności o tym, że skala ryzyka kursowego jest nieograniczona, a kredytobiorca w praktyce nie ma żadnej możliwości zabezpieczenia się przed tym ryzykiem. Powyższe zaniechania informacyjne są szczególnie istotne, jeśli wziąć pod uwagę indywidualną sytuację strony powodowej, w tym wykształcenie i doświadczenie oraz fakt, że nie posiadała ona dochodów ani oszczędności w (...).

W konsekwencji należało uznać, że strona powodowa nie została w sposób rzetelny poinformowana o zasadach funkcjonowania kredytu i ryzyku kursowym.

W kwestionowanej umowie występuje zróżnicowanie pomiędzy kursem kupna i sprzedaży stosowanym dla określenia wysokości kapitału kredytu oraz wysokości rat spłaty. Strony umowy kredytu nie umawiały się na prowadzenie przez bank działalności kantorowej – dokonywania wymiany walut, a postanowiły jedynie wprowadzić do umowy mechanizm o charakterze indeksacyjnym, pozwalający na zastosowanie stóp procentowych przewidzianych dla waluty obcej. Równocześnie nie może budzić wątpliwości, że konstrukcja, w której w chwili wypłaty kredytu wysokość wyrażonego w złotych polskich zobowiązania konsumenta jest, w wyniku zastosowania dla jej ustalenia kursu sprzedaży, wyższa niż wysokość udzielonego mu kredytu, stanowi naruszenie interesów konsumenta. Bank wykorzystał swoją przewagę kontraktową dla wprowadzenia do umowy rozwiązań korzystnych wyłącznie dla kredytodawcy, w nieuzasadniony sposób zwiększających wysokość świadczeń, do których zobowiązany jest kredytobiorca. Kwestionowane klauzule poprzez odniesienie do tabeli banku dawały mu w istocie całkowitą swobodę w sposobie kształtowania wysokości kursu kupna waluty obcej, ponieważ postanowienia umowy w żaden sposób nie precyzowały, w oparciu o jakie zasady kurs ten miał być ustalany przez bank. Bank nie zaproponował przy tym żadnych mechanizmów, które ograniczałyby ryzyko walutowe, tym samym mógł ustalić kurs na dowolnym poziomie, nawet oderwanym od jakiegokolwiek kursu występującego na rynku, ze szkodą dla kredytobiorcy. Jednocześnie kredytobiorca był zmuszony zastosować się do tego kursu, gdyż nie miał możliwości spłaty rat kredytu bezpośrednio w walucie obcej. Ponadto w oparciu o kwestionowane postanowienia kredytobiorca został obciążony koniecznością pokrywania kosztów spreadu tj. różnicy pomiędzy kursem kupna i sprzedaży waluty obcej, pomimo że koszty te nie odpowiadały żadnej usłudze świadczonej przez bank na rzecz klienta, a służyły jedynie pokryciu kosztów udzielenia przez bank kredytu i zabezpieczenia banku przed ryzykiem kursowym. W umowie przy tym brak jest jednoznacznej informacji o tym, że konsument ponosi takie koszty oraz jaka jest ich wysokość i z czego one wynikają.

Jednocześnie mechanizmy, które mają służyć uzasadnieniu stosowania takiej konstrukcji pozostają bez znaczenia w niniejszej sprawie, skoro oceny zgodności postanowienia umownego z dobrymi obyczajami dokonuje się w oparciu o treść umowy i okoliczności jej zawarcia, nie zaś w oparciu o przyjęty przez przedsiębiorcę sposób wykonywania umowy, w tym finansowania przez niego działalności swojego przedsiębiorstwa, w zakresie pozwalającym na wykonanie umowy. Nie ma również znaczenia, czy bank rzeczywiście korzystał z możliwości, jakie wynikają dla niego z określonego brzmienia postanowień umownych. Istotne jest jedynie, że nie było żadnych przeszkód, aby z takich uprawnień, mogących naruszać interesy konsumenta, mógł skorzystać. Postanowienie umowne ma niedozwolony charakter nie dlatego, że jest w niewłaściwy sposób wykorzystywane przez przedsiębiorcę – tym bardziej, że jest to okoliczność, która w toku wykonywania umowy może się zmieniać. To samo postanowienie nie może być abuzywne bądź tracić taki charakter jedynie w wyniku przyjęcia przez jedną ze stron umowy określonego sposobu jej wykonania, korzystania bądź niekorzystania z wynikających z niej uprawnień. Postanowienie jest niedozwolone, jeśli daje kontrahentowi konsumenta możliwość działania w sposób rażąco naruszający interesy konsumenta. Dla oceny abuzywności klauzul przeliczeniowych nie miało znaczenia, że wybór kredytu powiązanego z kursem waluty obcej pozwalał kredytobiorcy na skorzystanie z niższego oprocentowania ( (...)).

Tym samym klauzule przeliczeniowe zawarte w § 2 ust. 1 i 2 oraz § 3 ust. 2, § 5 oraz ust. 5 umowy należało uznać za postanowienia kształtujące prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami oraz rażąco naruszający jego interesy (art. 385 ¹ § 1 kc). Powyższe postanowienia należy oceniać łącznie. Odniesienie się do kursu sprzedaży NBP nie niwelowało bowiem ryzyka kursowego.

Skoro postanowienia umowne obciążające kredytobiorcę nieograniczonym ryzykiem kursowym oraz dające bankowi całkowitą swobodę w kształtowaniu kursu waluty obcej stanowią niedozwolone postanowienia umowne (art. 385 ¹ § 1 kc), wyłączona jest możliwość uznania ich za sprzeczne z zasadami współżycia społecznego (art. 58 § 2 kc) lub sprzeczne z naturą stosunku prawnego kredytu indeksowanego do waluty obcej (art. 353 ¹ kc) (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 28.04.2022 r., III CZP 40/22).

3. nieważność umowy

Konsekwencją stwierdzenia, że dane postanowienie umowne ma charakter niedozwolony w rozumieniu art. 385 ¹ § 1 kc jest działająca ex lege sankcja bezskuteczności niedozwolonego postanowienia, połączona z przewidzianą w art. 385 ¹ § 2 kc zasadą związania stron umową w pozostałym zakresie (zob. m.in uchwałę Sądu Najwyższego z 29 czerwca 2007 r., III CZP 62/07, oraz uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, a także wyroki Sądu Najwyższego: z 30 maja 2014 r., III CSK 204/13; z 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16; z 24 października 2018 r., II CSK 632/17).

W przypadku, gdy eliminacja niedozwolonego postanowienia umownego doprowadzi do takiej deformacji umowy, że na podstawie pozostałej jej treści nie da się odtworzyć praw i obowiązków stron, to nie można przyjąć, że strony są związane pozostałą częścią umowy (zob. m.in. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21 oraz wyroki Sądu Najwyższego z 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16 oraz z 24 października 2018 r., II CSK 632/17). Kluczowa jednak w tym zakresie jest wykładnia art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13. Przepis ten należy interpretować w ten sposób, iż warunek umowny uznany za nieuczciwy należy co do zasady uznać za nigdy nieistniejący, tak by nie wywoływał on skutków wobec konsumenta. W związku z tym sądowe stwierdzenie nieuczciwego charakteru takiego warunku powinno mieć z reguły skutek w postaci przywrócenia sytuacji prawnej i faktycznej konsumenta, w jakiej znajdowałby się on w braku tego warunku (wyrok (...) z 21 grudnia 2016 r., C-154/15, C-307/15 i C-308/15). (...) wykluczył też, aby sąd krajowy mógł zmieniać treść nieuczciwych warunków zawartych w umowach (wyrok (...) z 26 marca 2019 r., C-70/17 i C-179/17). Oznacza to, że nieuprawnione byłoby zastąpienie przez sąd postanowień niedozwolonych innymi. Możliwość takiej zmiany umowy przez sąd stałaby w sprzeczności z celami prewencyjnymi dyrektywy 93/13, gdyż przedsiębiorcy wiedzieliby, że nawet w razie zastosowania klauzuli niedozwolonej umowa zostanie skorygowana przez sąd w sposób możliwie najpełniej odpowiadający ich woli, a jednocześnie dopuszczalny w świetle przepisów o niedozwolonych postanowieniach umownych. Poza tym nie pozwala na to art. 56 kc odwołujący się do zasad współżycia społecznego i ustalonych zwyczajów, a w prawie polskim brak jakiegokolwiek innego nadającego się do zastosowania przepisu. W szczególności przepisem takim nie jest art. 358 kc oraz art. 354 kc.

Wyeliminowanie abuzywnych klauzul przeliczeniowych nie prowadzi do utrzymania w mocy umowy kredytu indeksowanego/denominowanego kursem (...) jako kredytu złotowego oprocentowanego według stawki LIBOR (por wyroki Sądu Najwyższego: z 17 marca 2022 r., (...) 474/22; z 13 kwietnia 2022 r., (...) 15/22; z 26 kwietnia 2022 r., (...) 550/22; z 10 maja 2022 r., (...) 694/22; z 20 maja 2022 r., (...) 796/22). Uznanie klauzul przeliczeniowych za niedozwolone postanowienia umowne skutkuje więc nieważnością całej umowy kredytu, ponieważ skoro określają one sposób wykonania umowy kredytu, to bez nich nie jest wiadomo, jak ta umowa ma być wykonywana, a zatem umowa ta po wyłączeniu z niej klauzul przeliczeniowych nie może dalej obowiązywać w rozumieniu art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13/EWG.

Mechanizm waloryzacji rozpoczynany jest przez § 2 ust. 1 zd. 1 umowy. Bank w tej jednostce redakcyjnej dokumentu umowy ani w żadnej innej nie wprowadził postanowień regulujących kurs waluty szwajcarskiej jako wartość stałą – „sztywno” powiązaną ze złotym polskim jak również nie ustalił sposobu każdorazowego ustalania wartości tej waluty w odniesieniu do złotego. Klauzula przeliczeniowa zawarta w § 3 ust. 2 regulowała przeliczenie kwoty franków szwajcarskich w oparciu o tabele banku. Dla „powrotnej” waloryzacji zgodnie § 5 ust. 5 umowy bank przewidział co prawda kurs sprzedaży według kursu walut NBP, czyli w sposób obiektywy i sprawdzalny, jednak postanowienie to jest elementem całego mechanizmu waloryzacji, a w dodatku nie inicjującym ten mechanizm, tylko mającym zastosowanie już w toku jego wykonywania. W konsekwencji należy uznać, że bezskuteczność klauzul indeksacyjnych dotyczy wszystkich wskazanych wyżej klauzul, a więc także § 5 ust. 5 umowy. Skoro klauzule przeliczeniowe określają sposób wykonania umowy kredytu, po ich wyeliminowaniu nie jest wiadomo, jak umowa ma być wykonywana.

Skutki unieważnienia umowy dla konsumenta należy ocenić w świetle okoliczności istniejących lub możliwych do przewidzenia w chwili zaistnienia sporu, a z drugiej strony do celów tej oceny decydująca jest wola konsumenta wyrażona w tym względzie. Ochrona konsumenta może być pełna i zapewniona tylko wtedy, gdy zostaną uwzględnione jego rzeczywiste i bieżące interesy, a nie interesy i okoliczności mające miejsce w chwili zawarcia umowy. Art. 6 ust. 1 dyrektywy zdaniem (...) stoi na przeszkodzie unieważnienia umowy, jeżeli takie unieważnienie wywołałoby niekorzystne skutki dla konsumenta. Decydujące znaczenie ma więc wola konsumenta, który może uznać, że zastąpienie abuzywnego postanowienia umowy nie jest dla niego korzystne i wybrać skutek, jakim jest upadek umowy, może także zgodzić się na uzupełnienie luk w umowie, aby uniknąć upadku umowy (por. wyrok Sądu Najwyższego z 11.12.2019 r., V CSK 382/18).

Powód, mając świadomość konsekwencji prawno-ekonomicznych ustalenia nieważności umowy kredytu, zgodził się na nie, wnosząc o unieważnienie przedmiotowej umowy. Unieważnienie umowy nie spowoduje negatywnych skutków dla konsumenta, skoro powód spłacił już kapitał kredytu.

Treść art. 385 ¹ § 1 kc oraz art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 nie wskazuje wprost na sankcję nieważności umowy zawierającej niedozwolone postanowienia umowne, dlatego jeżeli niedozwolone postanowienia umowne określają świadczenia główne umowy, sankcja nieważności całej umowy będzie mieć podstawę w art. 58 § 1 kc.

W konsekwencji Sąd ustalił na podstawie art. 58 § 1 kc, że umowa jest nieważna.

Jednocześnie brak jest podstaw do uznania umowy kredytu za bezwzględnie nieważną. Zawieranie umów kredytu powiązanych z walutą obcą (indeksowanych i denominowanych) jest i było dopuszczalne w świetle art. 353 ¹ kc i art. 69 ustawy Prawo bankowe w brzmieniu obowiązującym w dacie zawarcia umowy. Treść umowy nie naruszała także zasady nominalizmu (art. 358 § 1 kc w brzmieniu obowiązującym do dnia 23.01.2009 r.), skoro kredytu udzielono w walucie polskiej, zaś (...) stanowił jedynie walutę indeksacji. Z kolei postanowienia umowne obciążające kredytobiorcę nieograniczonym ryzykiem kursowym oraz dające bankowi całkowitą swobodę w kształtowaniu kursu waluty obcej stanowią niedozwolone postanowienia umowne (art. 385 ¹ § 1 kc), co wyłącza możliwość uznania ich za sprzeczne z zasadami współżycia społecznego (art. 58 § 2 kc) lub sprzeczne z naturą stosunku prawnego kredytu indeksowanego do waluty obcej (art. 353 ¹ kc) (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 28.04.2022 r., III CZP 40/22).

II Powództwo o zapłatę

Dla ostatecznego rozliczenia stron zastosowanie znajdą przepisy art. 405 – 410 kc regulujące zasady rozliczeń z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia i nienależnego świadczenia.

Zgodnie z art. 405 kc kto bez podstawy prawnej uzyskał korzyść majątkową kosztem innej osoby, obowiązany jest do wydania korzyści w naturze, a gdyby to nie było możliwe, do zwrotu jej wartości. Szczególnym rodzajem bezpodstawnego wzbogacenia jest tzw. świadczenie nienależne. Przepis art. 410 § 2 kc stanowi zaś, że świadczenie jest nienależne, jeżeli ten, kto je spełnił, nie był w ogóle zobowiązany względem osoby, której świadczył, albo jeżeli podstawa świadczenia odpadła lub zamierzony cel świadczenia nie został osiągnięty, albo jeżeli czynność prawna zobowiązująca do świadczenia była nieważna i nie stała się ważna po spełnieniu świadczenia.

Dla aktualizacji roszczenia o zwrot nienależnego świadczenia wystarczające jest wykazanie samego przesunięcia majątkowego pomiędzy zubożonym a wzbogaconym będącego następstwem spełnienia nienależnego świadczenia, gdyż ze swej istoty spełnienie tego świadczenia spełnia przesłankę zubożenia, zaś jego otrzymanie - kryteria wzbogacenia. Bez znaczenia w sprawie pozostawało więc to, czy pozwany faktycznie rozporządził środkami finansowymi otrzymanymi w ramach spłat rat kredytu, choćby na pokrycie własnych zobowiązań i nie zachodzi w tym wypadku potrzeba ustalenia, czy wzbogaciło ono odbiorcę. Samo bowiem spełnienie świadczenie nienależnego jest źródłem roszczenia restytucyjnego.

Brak zastrzeżenia przez kredytobiorców zwrotu spełnianego świadczenia (rat kredytu) nie niweczył skuteczności roszczenia, gdyż jak wynika z art. 411 pkt 1 kc spełnienie świadczenia w wykonaniu nieważnej czynności prawnej rodzi obowiązek zwrotu, nawet jeżeli spełniający świadczenie wiedział, że nie jest do tego zobowiązany. W niniejszej sprawie podstawą prawną świadczenia była nieważna czynność prawna, która nie stała się ważna mimo spełnienia świadczenia, a w takim wypadku wiedza spełniającego świadczenie, że nie był do świadczenia zobowiązany, nie zwalnia odbiorcy świadczenia do jego zwrotu (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 września 2018 r., I CSK 575/17).

W niniejszej sprawie nie znajduje również zastosowania wyłączenie z art. 411 pkt 2 kc (zasady współżycia społecznego), albowiem skutki stosowania przez bank niedozwolonych postanowień umownych nie mogą podlegać ochronie prawnej. Świadczenie spełnione przez stronę powodową w następstwie nieważnej umowy kredytowej nie może być kwalifikowane jako czyniące zadość zasadom współżycia społecznego, skoro to właśnie zastosowanie przez bank wzorca umownego zawierającego klauzule abuzywne należało oceniać w kontekście naruszenia dobrych obyczajów.

W toku niniejszego postępowania bezsporne było, że strona powodowa spełniła świadczenie w łącznej kwocie 164.945,42 zł.

1. zarzut potrącenia

Pozwany podniósł procesowy zarzut potrącenia.

Potrącenie wierzytelności jest jedną z form wygaśnięcia zobowiązania w wyniku wykonania świadczenia poprzez umorzenie wzajemnych wierzytelności między stronami. Wygaśnięcie zobowiązania przez potrącenie (kompensata) następuje wówczas, gdy jedna strona jest w stosunku do drugiej dłużnikiem i jednocześnie wierzycielem, tj. ma zarówno wierzytelności, jak i zobowiązania względem drugiej strony. Potrącenie stanowi zatem formę wzajemnej zapłaty za istniejące pomiędzy stronami zobowiązania, co pozwala na traktowanie jej na równi z zapłatą. Potrącenia ze względu na treść art. 499 kc dokonuje się przez oświadczenie złożone drugiej stronie i nie jest do tego wymagana zgoda drugiej strony.

Zgodnie z art. 498 § 1 kc, gdy dwie osoby są jednocześnie względem siebie dłużnikami i wierzycielami, każda z nich może potrącić swoją wierzytelność z wierzytelności drugiej strony, jeżeli przedmiotem obu wierzytelności są pieniądze lub rzeczy tej samej jakości oznaczone tylko co do gatunku, a obie wierzytelności są wymagalne i mogą być dochodzone przed sądem lub przed innym organem państwowym.

Przesłankami potrącenia są: wzajemność wierzytelności, jednorodzajowość wierzytelności, wymagalność wierzytelności potrącającego, zaskarżalność wierzytelności potrącającego.

Skoro przedmiotowa umowa kredytu została uznana za nieważną spełnione przez powoda i pozwanego świadczenia stały się świadczeniami nienależnymi, a zatem strony przedmiotowej umowy winny zwrócić sobie to co świadczyły w wyniku uznanej za nieważną umowy kredytu. Samo spełnienie świadczenia nienależnego jest źródłem roszczenia zwrotnego przysługującego zubożonemu, a zatem oba świadczenie nienależne są już wymagalne.

Wobec tego, że strony są względem siebie dłużnikami i wierzycielami, przedmiotem wierzytelności są pieniądze, obie wierzytelności są wymagalne i mogą być dochodzone przed sądem, zgłoszony przez pozwanego zarzut potrącenia jest skuteczny.

Potrącenie wierzytelności przez pozwanego spowodowało, że obie wierzytelności umorzyły się nawzajem do wysokości wierzytelności niższej (art. 498 § 2 kc). W niniejszej sprawie wierzytelność pozwanego z tytułu wypłaconego kapitału stanowi niższą wierzytelność względem wierzytelności powoda objętej żądaniem pozwu.

W konsekwencji Sąd zasądził od pozwanego na rzecz powoda kwotę 42.457,15 zł (164.945,42 zł - 122.488,27 zł), a w pozostałym zakresie powództwo o zapłatę oddalił.

O odsetkach od zasądzonej kwoty Sąd orzekł zgodnie z art. 481 § 1 i 2 kc, uznając, przy uwzględnieniu treści art. 455 kc, że w przypadku świadczenia nienależnego obowiązany do jego zwrotu pozostaje w opóźnieniu dopiero, gdy nie spełni świadczenia po wezwaniu. Roszczenie o zwrot świadczenia nienależnego stanowi roszczenie bezterminowe, a zatem staje się wymagalne po wezwaniu do zapłaty. W konsekwencji Sąd zasądził ustawowe odsetki za opóźnienie od kwoty 36.469,70 zł od dnia 8 czerwca 2023 roku, (tj. od dnia następnego po otrzymaniu przez pozwanego odpisu pozwu) do dnia zapłaty, a od kwoty 5.987,45 zł od dnia 1 listopada 2023 roku (tj. od dnia następnego po otrzymaniu przez pozwanego odpisu pisma rozszerzającego powództwo). Powód nie wykazał, że wzywał pozwanego do zapłaty przed wszczęciem niniejszego postępowania. Tym samym Sąd oddalił powództwo co do odsetek w pozostałym zakresie.

III Cofnięcie powództwa

Z uwagi na częściowe cofnięcie powództwa, na podstawie art. 355 kpc Sąd umarzył postępowanie w zakresie kwoty 9.602,81 zł, o czym orzekł w punkcie czwartym wyroku.

IV Koszty

O kosztach procesu Sąd orzekł na podstawie art. 100 zd. 2 kpc, obciążając nimi w całości stronę pozwaną, uznając przy tym, że główne zarzuty powoda dotyczące nieważności przedmiotowej umowy zostały przez Sąd uwzględnione. Natomiast żądanie zapłaty zostało oddalone w znacznym zakresie jedynie na skutek podniesienia przez stronę pozwaną zarzutu potrącenia. Cofnięcie powództwa obejmowało zaś niewielką kwotę dochodzoną pozwem.

Na zasądzoną od strony pozwanej na rzecz powoda kwotę 1.000 zł składa się opłata sądowa od pozwu w tej właśnie wysokości.

Sędzia Alina Gąsior

ZARZĄDZENIE

(...)

Sędzia Alina Gąsior