sygn. I C 1733/24 3 lipca 2025 Sąd Okręgowy w Olsztynie

Wyrok z 3 lipca 2025, sygn. I C 1733/24

Teza
Przesłanki ważności umowy kredytu.
Data orzeczenia 3 lipca 2025
Sąd Sąd Okręgowy w Olsztynie
Wydział I Wydział Cywilny
Tagi
#Sąd Okręgowy w Olsztynie #I Wydział Cywilny #wyrok

Sygn. akt I C 1733/24

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 3 lipca 2025 r.

Sąd Okręgowy w (...) I Wydział Cywilny

w składzie następującym: Przewodniczący sędzia Rafał Kubicki

Protokolant: sekretarz sądowy Piotr Ruciński

po rozpoznaniu w dniu 3 lipca 2025 r. w (...) na rozprawie

sprawy z powództwa M. S. i J. S.

przeciwko Bankowi (...) S.A. w G.

o ustalenie i zapłatę z żądaniami ewentualnymi ustalenia i zapłaty

I.  ustala nieistnienie między stronami stosunku prawnego wynikającego z (...) (...) nr (...) z dnia 12.11.2008 r. zawartej między powodami a (...) Bank S.A. w G. (poprzednikiem prawnym pozwanego);

II.  zasądza od pozwanego Banku (...) S.A. w G. na rzecz powodów: M. S. i J. S. kwotę 294 253,11 zł (dwieście dziewięćdziesiąt cztery tysiące dwieście pięćdziesiąt trzy złote jedenaście groszy) z ustawowymi odsetkami za opóźnienie za okres od 6 września 2024 r. do dnia zapłaty,

III.  zasądza od pozwanego Banku (...) S.A. w G. na rzecz powodów: M. S. i J. S. kwotę 17 317 zł (siedemnaście tysięcy trzysta siedemnaście złotych) tytułem zwrotu kosztów procesu z ustawowymi odsetkami za opóźnienie za okres od dnia uprawomocnienia się tego orzeczenia do dnia zapłaty.

sędzia Rafał Kubicki

Sygn. akt I C 1733/24

UZASADNIENIE

W dniu 23.10.2024 r. powodowie M. S. i J. S. wnieśli przeciwko Bankowi (...) S.A. w G. pozew o:

1.  ustalenie nieistnienia pomiędzy stronami stosunku prawnego wynikającego
z (...) (...) nr (...) zawartej 12.11.2008 r. między powodami M. S., J. S., a (...) Bankiem Spółką Akcyjną z siedzibą w G. (poprzednikiem prawnym pozwanego);

2.  zasądzenie od pozwanego łącznie na ich rzecz kwoty 294.253,11 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od 6 września 2024 r. do dnia zapłaty - tytułem zwrotu nienależnych świadczeń spełnionych przez powodów na rzecz pozwanego
w okresie od 2 stycznia 2009 r. do 3 czerwca 2024 r. w związku z nieważnością (...) (...) nr (...);

ewentualnie:

3.  ustalenie, że następujące postanowienia (...) (...) nr (...)
z 12.11.2008 r. zawartej pomiędzy powodami, a poprzednikiem prawnym pozwanego (...) Bankiem Spółką Akcyjną z siedzibą w G.:

- § 1 ust. 1 w zakresie słów „indeksowanego kursem (...) w zdaniu pierwszym,

- § 1 ust. 1 zdanie trzecie „W dniu wypłaty saldo jest wyrażane w walucie do której indeksowany jest (...) według kursu kupna waluty, do której indeksowany jest (...), podanego w tabeli kursów (...) dla (...) (...) udzielanych przez (...) Bank S.A., opisanej szczegółowo w § 17, następnie saldo walutowe przeliczane jest dziennie na złote polskie według kursu sprzedaży waluty do której indeksowany jest (...), podanego w tabeli kursów (...) dla (...) (...) udzielanych przez (...) Bank S.A., opisanej szczegółowo w § 17”.

- § 7 ust. 2 zdanie czwarte – „Każdorazowo wypłacona kwota złotych polskich, zostanie przeliczona na walutę, do której indeksowany jest (...) według kursu kupna waluty (...) podanego w tabeli kursów (...) dla (...) (...) udzielanych przez (...) Bank S.A., obowiązującego w dniu dokonania wypłaty przez bank:,

- § 10 ust. 8,

- § 17,

są bezskuteczne wobec powodów oraz postanowienia (...) do (...) (...) (...) z 12.11.2008 r. sporządzonego 27 maja 2010 r. pomiędzy powodami,
a pozwanym tj. w brzmieniu nadanym aneksem:

- § 1 ust. 1 w zakresie słów „indeksowanego kursem (...) oraz zdanie
„W dniu wypłaty saldo jest wyrażane w walucie do której indeksowany jest (...) według kursu kupna waluty, do której indeksowany jest (...), podanego w tabeli kursów (...) dla (...) (...) udzielanych przez (...) Bank S.A., opisanej szczegółowo w § 17, następnie saldo walutowe przeliczane jest dziennie na złote polskie według kursu sprzedaży waluty do której indeksowany jest (...), podanego w tabeli kursów (...) dla (...) (...) udzielanych przez (...) Bank S.A., opisanej szczegółowo
w § 17’,

- § 10 ust. 8,

- § 17

są bezskuteczne wobec powodów;

4.  zasądzenia od pozwanego łącznie na ich rzecz kwoty 94.906,47 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 6 września 2024 r. do dnia zapłaty, tytułem zwrotu nienależnych świadczeń spełnionych przez powodów na rzecz pozwanego
w okresie od dnia 2 stycznia 2009 r. do dnia 3 czerwca 2024 r. w związku
z zastosowaniem w umowie (...) (...) nr (...) niedozwolonych postanowień umownych;

W uzasadnieniu wskazali, że umowa jest bezwzględnie nieważna w świetle obowiązujących przepisów prawa, jako sprzeczna z art. 69 Prawa bankowego, z naturą stosunku prawnego wyrażonego w art. 353 1 k.c. i z zasadami współżycia społecznego, ponadto zawiera klauzule abuzywne w stopniu skutkującym jej nieważnością.

Pozwany wniósł o oddalenie powództwa w całości. Zaprzeczył temu, że:

a)  umowa (...) jest nieważna w całości albo w jakiejkolwiek części, w tym
w szczególności w zakresie postanowień odnoszących się do indeksacji (...) lub kursów walut stosowanych do rozliczeń pomiędzy stronami (...) (...);

b)  umowa (...) sprzeczna jest z jakąkolwiek ustawą, zasadami współżycia społecznego lub naturą stosunku prawnego albo w inny sposób narusza zasadę swobody umów;

c)  umowa (...) zawiera niedozwolone postanowienia umowne w rozumieniu art. 385 1 § 1 k.c.;

d)  powód nie został należycie poinformowany o prawach i obowiązkach wynikających z (...) oraz o ryzykach związanych z zaciągnięciem (...) indeksowanego do waluty obcej;

e)  powód nie miał możliwości podjęcia próby negocjacji z bankiem, co do treści (...) (...) i jej warunków;

f)  ostateczny kształt zawartej (...) (...) (w jej pierwotnym brzmieniu) nie był wynikiem wyborów powoda i indywidualnych uzgodnień stron;

g)  bank nie ponosi ryzyka kursowego;

h)  bank nie wyjaśnił powodowi sposobu tworzenia tabeli kursów waluty;

i)  bank zachęcał powoda do zawarcia (...) (...) indeksowanego kursem (...);

j)  (...) powoda jest kredytem złotowym oraz, że można zastosować do niego stawkę referencyjną (...) (...) ( (...));

k)  nie doszło do wymiany walutowej w dacie uruchamiania (...) oraz datach spłaty przez powoda kolejnych rat (...);

l)  obecny kształt (...) (...) łączącej powodów z pozwanym zawiera jakiekolwiek niedozwolone klauzule umowne, w tym klauzule wpisane do rejestru klauzul niedozwolonych;

m)  w toku wykonywania (...) (...) bank pobrał od powoda jakiekolwiek nienależne świadczenia.

Ustalenie faktów istotnych dla rozstrzygnięcia

Bezspornie pozwany jest następcą prawnym (...) Bank S.A.
w W.. Bezsporne są też treść spornej (...) i następujące jej okoliczności.

W dniu 12 listopada 2008 r. powodowie zawarli z (...) Bank S.A. umowę (...) nr (...) na kwotę 119.097,75 zł indeksowanego kursem (...).
Następnie aneksem do (...) sporządzonym w dniu 27 maja 2010 r. strony postanowiły o podwyższeniu kwoty (...) do kwoty 259.331,75 zł. (...) udzielony został powodom z przeznaczeniem na pokrycie części kosztów zakupu nieruchomości stanowiącej dz. ew. nr 232/122 położoną w J., zaś dalsza kwota (...) przeznaczona była na pokrycie części kosztów budowy domu mieszkalnego. Zgodnie
z treścią (...) spłata (...) wraz z odsetkami miała nastąpić w 360 równych miesięcznych ratach kapitałowo-odsetkowych na zasadach określonych w § 10 (§ 1 ust. 5 (...)). Oprocentowanie było zmienne, wynosiło na dzień (...) 6,35 %
w skali roku i stanowiło sumę stałej marży banku w wysokości 2,33% oraz aktualnie obowiązującego indeksu (...) oraz 1,25 punktu procentowego do czasu określonego
w § 2 ust. 2, a tam przewidziano, że po przedstawieniu w Banku odpisu prawomocnego wpisu hipoteki na rzecz Banku na nieruchomości kredytowanej oraz prawa własności właścicieli do nieruchomości oprocentowanie (...) będzie obniżone o 1,25 punktu procentowego. Zgodnie z § 1 ust. 1 zd. 1: (...) udziela Kredytobiorcy (...) w kwocie 119 097,75 złotych polskich, indeksowanego kursem (...) zwanego dalej (...) na warunkach określonych w Umowie a Kredytobiorca zobowiązuje się do wykorzystania (...) zgodnie z postanowieniem Umowy, zwrotu kwoty wykorzystanego (...) wraz z odsetkami, w terminach oznaczonych w umowie oraz zapłaty Bankowi prowizji, opłat i innych należności wynikających z Umowy. Zgodnie
z § 1 ust. 1 zd. 3: W dniu wypłaty saldo jest wyrażane w walucie, do której indeksowany jest (...), według kursu kupna waluty, do której indeksowany jest (...), podanego w Tabeli kursów (...) dla (...) (...) udzielanych przez (...) Bank S.A., opisanej szczegółowo w § 17, następnie saldo walutowe przeliczane jest dziennie na złote polskie według kursu sprzedaży waluty, do której indeksowany jest (...), podanego w Tabeli kursów (...) dla (...) (...) udzielanych przez (...) Bank S.A., opisanej szczegółowo w § 17. Zgodnie z § 7 ust. 2 zdanie 4: Każdorazowo wypłacona kwota złotych polskich zostanie przeliczona na walutę, do której indeksowany jest (...), według kursu kupna waluty (...) podanego w Tabeli kursów (...) dla (...) (...) udzielanych przez (...) Bank S.A., obowiązującego
w dniu dokonania wypłaty przez (...). Zgodnie z § 10 ust. 8: Rozliczenie każdej wpłaty dokonanej przez Kredytobiorcę będzie następować z datą wpływu środków do banku, według kursu sprzedaży waluty do której indeksowany jest (...), podanego w tabeli kursów (...) dla (...) (...) udzielanych przez (...) Bank S.A., obowiązującego w dniu wpływu środków do Banku. Zgodnie z § 17 ust. 1-5:

1.  Do rozliczenia transakcji wypłat i spłat Kredytów oraz P. stosowane są odpowiednio kusy/sprzedaży dla (...) (...) udzielanych przez
(...) Bank S.A. walut zawartych w ofercie Banku obowiązujące w dniu dokonania transakcji.

2.  Kursy kupna określa się jako średnie kursy złotego do danych walut ogłoszone
w tabeli kursów średnich (...) minus marża kupna.

3.  Kursy sprzedaży określa się jako średnie kursy złotego do danych walut ogłoszone w tabeli kursów średnich (...) plus marża sprzedaży.

4.  Do wyliczenia kursów (...) dla (...) (...) udzielonych przez (...) Banku S.A. stosuje się kursy złotego do danych walut ogłoszone w tabeli kursów średnich (...) w danym dniu roboczym skorygowane o marże (...) Banku S.A.

5.  Obowiązujące w danym dniu roboczym kursy (...) dla (...) (...) udzielanych przez (...) Bank SA walut zawartych w ofercie Banku określane są przez (...) po godz. 15.00 poprzedniego dnia roboczego
i wywieszone są w siedzibie Banku oraz publikowane na stronie internetowej
(...) Banku SA.,

Aneks do (...) (...) został sporządzony 27.05.2010 r. Strony postanowiły zwiększyć kwotę (...) o kwotę w wysokości 140 234,00 zł do kwoty 259 331,75 zł. Na mocy (...) zmianie uległy poszczególne zapisy (...) (...). Treść § 17 otrzymała następujące brzmienie:

1.  Do rozliczenia transakcji wypłat i spłat (...) stosowane są odpowiednio kusy/sprzedaży dla (...) (...) udzielanych przez Bank (...) S.A. dla waluty, do której jest indeksowany (...) obowiązujące w dniu dokonania transakcji.

2.  Kursy kupna określa się jako średnie kursy złotego do danych walut ogłoszone
w tabeli kursów średnich (...) minus marża kupna ustalana decyzją banku.

3.  Kursy sprzedaży określa się jako średnie kursy złotego do danych walut ogłoszone w tabeli kursów średnich (...) plus marża sprzedaży ustalana decyzją banku.

4.  Do wyliczenia kursów (...) dla (...) (...) udzielonych przez Bank (...) S.A. stosuje się kursy złotego do danych walut ogłoszone w tabeli kursów średnich na stronie (...) ((...)) w poprzednim dniu roboczym skorygowane o marże (...) Banku (...) S.A.

5.  Marże kupna i sprzedaży opisane w ust. 2 i 3 ustalane są raz na miesiąc decyzją Banku. Wyliczenie ww. marż polega na obliczaniu różnicy pomiędzy średnimi kursami złotego do danych walut ogłoszonymi w tabeli kursów średnich (...)
w przedostatnim dniu roboczym miesiąca poprzedzającego okres obowiązywania wyliczanych marż, a średnią arytmetyczną z kursów (...) stosowanych do transakcji detalicznych z pięciu banków na ostatni dzień roboczy miesiąca poprzedzającego okres obowiązywania wyliczonych marż. Ww. banki to: (...) S.A, (...) S.A, Bank (...) S.A., (...) Bank S.A. i (...) S.A. Marże kupna i marże sprzedaży oraz zasady ich ustalania mogą ulegać zmianom. Zmiany zasad opisanych w niniejszym paragrafie są uzależnione
od rozpiętości kursów kupna sprzedaży waluty (...) na rynku walutowym, rodzaju finansowania działalności banku, wielkości udziału ww. banków w rynku transakcji walutowych oraz ryzyka walutowego. Zmiany zasad opisanych w niniejszym paragrafie nie wymagają zmiany postanowień (...).

6.  Obowiązujące w danym dniu roboczym kursy (...) dla (...) (...) udzielanych przez Bank (...) S.A. walut zawartych w ofercie Banku określane są przez (...) po godz. 15.00 poprzedniego dnia roboczego
i wywieszone są w siedzibie Banku oraz publikowane na stronie internetowej banku (...) S.A.,

7.  Kredytobiorca zgadza się na przekazywanie informacji o wysokości powyższych kursów oraz o zmianach zasad ich ustalania poprzez zamieszczenie odpowiednich informacji na stronie internetowej banku.

(dowód: umowa (...) wraz z aneksem do (...) k. 25-43)

Powodowie w okresie od dnia 1.12.2008 r. do 3.06.2024 r. wpłacili na rzecz pozwanego z tytułu przedmiotowej (...) łącznie kwotę 294 253,11 zł. Wypłata (...) została dokonana w czterech transzach. Pierwsza w dniu 1.12.2008 r.
w kwocie 116.000 zł, druga 1.06.2010 r. w kwocie 70.000 zł, trzecia 7.10.2010 r.
w kwocie 34.999,99 zł, czwarta 11.04.2011 r. w kwocie 35.000,02 zł

(dowód: zaświadczenie banku k. 47-51)

Wniosek o udzielenie (...) został przez powodów złożony 15.10.2008 r. Powodowie zawnioskowali w nim o (...) w wysokości 116.000 zł indeksowany kursem (...). Podpisali także pisemne oświadczenia (datowane na 10.10.2008 r.) dotyczące udzielenia informacji o ryzyku zmiany kursów walutowych i stóp procentowych (k. 123-127). W dniu 9.03.2010 roku do banku wpłynął wniosek
o zmianę warunków (...) (...). Powodowie zawnioskowali o podwyższenie (...) o 140 000 zł wskazali, że kwota ta będzie przeznaczona na budowę/rozbudowę systemem gospodarczym/adaptacja pomieszczeń.

(dowód: wniosek kredytowy i oświadczenia k. 123-127, wniosek o zmianę warunków (...) (...) k. 139-142)

Powodowie złożyli reklamację, która została doręczona bankowi 6.08.2024 r. Wezwali pozwany bank do zapłaty 294.253,11 zł w terminie 30 dni od otrzymania reklamacji.

(dowód: reklamacja k. 57-59)

Umowa (...) została zawarta w celu zakupu działki na której został wybudowany dom, w którym powodowie mieszkają. (...) nie był związany z żadną działalnością gospodarczą poza tym, że powód prowadzi działalność od 2020 r., ma ją zaewidencjonowaną pod adresem tego domu, lecz nie prowadzi jej w nim. Umowa (...) nie była negocjowana, (...) był wypłacony w złotówkach i w tej samej walucie był spłacany. (...) nie dał możliwości zawarcia (...) w złotówkach. Pracownik banku zapewniał, że (...) jest walutą stabilną i nie ma żadnych zagrożeń i ryzyka.

(dowód: zeznania powodów k. 267)

Rozważania prawne

Opisany wyżej stan faktyczny został ustalony na podstawie niekwestionowanych co do treści i pochodzenia dokumentów oraz zeznań powodów. Pozostałe dokumenty złożone przez pozwanego (dołączone do odpowiedzi na pozew), mimo że zostały potraktowane jako dowody, nie wniosły do sprawy istotnej treści i nie stały się podstawą ustaleń faktycznych, ponieważ nie dotyczą tej konkretnej (...) (...) i mogą być traktowane jedynie w kategoriach uzupełnienia stanowiska procesowego pozwanego.

Sąd pominął na podstawie (...) ( ) § 1 pkt 2 k.p.c. wniosek dowodowy pozwanego dotyczący dopuszczenia dowodu z opinii biegłego, uznając, że nie będzie on przydatny do rozstrzygnięcia, ponieważ rozpoznanie sprawy sprowadziło się do uwzględnienia żądania głównego (ustalenia nieważności (...)). Zaś ustalenie kosztów, spreadu, wartości rynkowej udostępnionego kapitału jak i wartości spłat przy zastosowaniu kursu średniego (...) było bezprzedmiotowe wobec uznania przez Sąd, że umowa (...) jest po prostu nieważna. Sąd pominął wniosek powodów o zasięgnięcie opinii biegłego, ponieważ był on związany z żądaniami ewentualnymi pozwu, a tymi Sąd się nie zajmował z tego względu, że na uwzględnienie zasłużyły w pełni żądania główne.

Strony różniły się mniej co do faktów, a więcej co do oceny skutków podpisanej między nimi (...).

Żądanie główne niepieniężne znajduje oparcie w art. 189 k.p.c., który wymaga od strony żądającej ustalenia wykazania interesu prawnego. Sąd podziela argumentację powodów, że mają oni interes prawny w żądaniu nieważności (...), ponieważ ewentualne podzielenie przez Sąd argumentacji o nieważności (...) tylko na potrzeby rozstrzygnięcia o zapłatę wynikać będzie nie z sentencji wyroku, lecz
z uzasadnienia, a nie ma pewności, czy będzie to uznawane w innych postępowaniach w kategorii powagi rzeczy osądzonej, a ponadto orzeczenie stwierdzające nieważność (...) może dawać podstawę również do stwierdzenia nieważności hipoteki ustanowionej na zabezpieczenie (...).

Zgodnie z art. 385 1 k.c. postanowienia (...) zawieranej z konsumentem, które kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami lub rażąco naruszają jego interesy, nie są wiążące, jeżeli nie zostały uzgodnione indywidualnie. Nie dotyczy to postanowień określających główne świadczenia stron,
w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny
(§ 1). Nieuzgodnione indywidualnie są te postanowienia (...), na których treść konsument nie miał rzeczywistego wpływu, co w szczególności odnosi się do postanowień (...) przejętych z wzorca (...) zaproponowanego konsumentowi przez kontrahenta (§ 3). Wszelkie klauzule sporządzone z wyprzedzeniem są klauzulami pozbawionymi cechy indywidualnego uzgodnienia i okoliczności tej nie niweczy fakt, że konsument mógł znać ich treść. Uznanie, że treść danego postanowienia umownego została indywidualnie uzgodniona, wymagałoby wykazania, że konsument miał realny wpływ na konstrukcję niedozwolonego (abuzywnego) postanowienia wzorca umownego, zaś konkretny zapis był z nim negocjowany.

Zdaniem Sądu Okręgowego, że umowa jest nieważna, a podstawą tej nieważności nie jest art. 58 § 2 k.c. (sprzeczność (...) z zasadami współżycia społecznego), ani art. 353 1 k.c. (sprzeczność (...) z naturą stosunku), lecz występowanie w umowie niedozwolonych klauzul waloryzacyjnych (art. 385 1 k.c.), których eliminacja oraz niemożność ich zastąpienia innym mechanizmem przeliczeniowym w oparciu o przepisy prawa o charakterze dyspozytywnym
(w braku zgody konsumenta na takie rozwiązanie) sprawia, że umowa nie może być wykonywana, co musi skutkować jej upadkiem. Nieważność (...) wynika nie
z samego faktu istnienia klauzul abuzywnych, lecz z niemożliwości jej kontynuowania po ich usunięciu. W pierwszej kolejności, na zasadzie lex specialis derogat legi generali, zastosowanie mają przepisy prawa konsumenckiego, które określają inne sankcje zawarcia w umowie postanowień niedozwolonych. Przy tym klauzuli zasad współżycia społecznego określonej w art. 58 § 2 k.c. odpowiada klauzula dobrych obyczajów (zob. uchwałę Sądu Najwyższego z 20 grudnia 2012 r., III CZP 84/12). Klauzule waloryzacyjne zawarte w umowie stron spełniają przesłanki art. 385 1 ,
co skutkuje ich bezskutecznością.

Konsumencki charakter (...) nie budzi wątpliwości – został wykazany wiarygodnymi zeznaniami powodów. Powodowie w dacie (...) nie byli przedsiębiorcami.

W orzecznictwie przyjmuje się (uchwała 7 sędziów Sądu Najwyższego
z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17), że oceny abuzywności dokonuje się na datę dokonania czynności. Okoliczności, które zaistniały po zawarciu (...), nie mają znaczenia dla oceny abuzywności postanowień umownych. Bez znaczenie są więc wszelkie dowody (w tym opinia biegłego) idące w kierunku ustalenia czynników ekonomicznych i warunków, w jakich odbywało się wykonywanie (...).
Bez znaczenia jest też więc wejście w życie tzw. „ustawy antyspreadowej”.

Obecnie w orzecznictwie nie budzi najmniejszych wątpliwości, że kredyty denominowane i indeksowane do kursu waluty obcej są kredytami w walucie polskiej (np. postanowienie Sądu Najwyższego z 19 października 2018 r., IV CSK 200/18).

Z uwagi na ukształtowane już orzecznictwo sądów powszechnych, Sądu Najwyższego oraz (...) nie ma obecnie potrzeby szerszego ustosunkowywania się do kwestii samej abuzywności klauzul przeliczeniowych we „frankowym” kredycie denominowanym czy indeksowanym. Nie ulega już żadnych wątpliwości, że tego typu klauzule stanowią główny przedmiot (...) (...), a sposób ich ukształtowania
z odwołaniem do kursu kupna i sprzedaży z tabel kursowych banku jest wystarczającym argumentem za uznaniem ich za niejasne i niejednoznaczne. Mechanizm ten nie daje odpowiedzi na pytanie, w jaki konkretnie sposób bank ustala swoje kursy walut. Mechanizm ustalania przez (...) kursów waluty, który pozostawia mu swobodę (wręcz dowolność), jest sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco narusza interesy konsumenta, a klauzula, która nie zawiera jednoznacznej treści i przez to pozwala na pełną swobodę decyzyjną Banku, jest klauzulą niedozwoloną w rozumieniu art. 385 ( 1) § 1 k.c. (wyroki Sądu Najwyższego z 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18
i z 27 lutego 2019 r., II CSK 19/18, z 15 lutego 2013 r., I CSK 313/12). Co więcej, Sąd Okręgowy w (...) uważa, że nie tylko odniesienie do kursów banku jest abuzywne, lecz abuzywnością dotknięty jest cały mechanizm przeliczeniowy (międzywalutowy), ponieważ obciążał on w dacie (...) kredytobiorcę pełnym, nieograniczonym ryzykiem wzrostu kursu waluty, podczas gdy ryzyko walutowe banku (idące w przeciwnym kierunku, bo na wypadek spadku kursu waluty) ograniczało się tylko do kwoty udzielonego (...). Kredytobiorca nie był w stanie w dacie (...) oszacować kwoty, którą będzie musiał świadczyć w przyszłości, a rażące naruszenie jego interesów polegało na nieusprawiedliwionej dysproporcji praw i obowiązków na jego niekorzyść w stosunku obligacyjnym, połączonej z wywołaniem błędnego przekonania u kredytobiorcy, że zaoferowano mu produkt bezpieczny. W tym zakresie Sąd podziela wywody Sądu Najwyższego z uzasadnienia wyroku z 7 listopada 2019 r. (IV CSK 13/19).

Tworzące ten mechanizm zapisy nie zostały ze stroną powodową indywidualnie uzgodnione, co wynika z jej przesłuchania. Strona powodowa nie miała rzeczywistego wpływu na ukształtowanie postanowień umownych, co stanowiłoby wynik porozumienia stron, względnie – świadomej zgody konsumentów w zakresie ich zastosowania, poprzedzonej negocjacjami (postanowienie Sądu Najwyższego z 6 marca 2019 r., I CSK 462/18). (...) bezspornie posłużył się wzorcem umownym.

(...) nie wykazał, by strona powodowa została właściwie poinformowana
o ryzyku kursowym. Zapisy spornej (...) tego dotyczące są – w świetle ugruntowanych poglądów orzecznictwa Sądu Najwyższego – niewystarczające.
Winno to być zaś klarowne przedstawienie informacji i ewentualnych symulacji, które
w sposób przystępny i czytelny wskazywałyby konsumentowi, w jaki sposób będzie się kształtowało jego zadłużenie i wysokość rat w sytuacji ewentualnego wzrostu kursu (...). Dokumenty nie wskazują na to, by strona powodowa została właściwie przestrzeżona przed tym, że jej odpowiedzialność za wzrost kursu jest nieograniczona.

Tym samym, stosownie do treści art. 385 1 § 1 zd. 1 k.c., zakwestionowane pozwem postanowienia odwołujące się do waluty obcej nie wiążą strony powodowej (posiadającej status konsumenta), a zatem nie wywołują one skutków prawnych od samego początku, chyba że powodowie następczo udzielą świadomej, wyraźnej
i wolnej zgody na te postanowienia i w ten sposób jednostronnie przywrócą im skuteczność (uchwała Sądu Najwyższego z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, wyrok (...) z 3 października 2019 r., C-260/18). Strona powodowa do końca procesu w tej instancji opowiadała się za ustaleniem nieważności spornej (...) kredytowej.

Brak możliwości stosowania norm o charakterze ogólnym nie pozwala na sięgnięcie do domniemanej woli stron lub utrwalonych zwyczajów (art. 65 k.c. i art. 56 k.c.), które w odniesieniu do innych stosunków prawnych pozwalałyby na ustalenie wartości świadczenia określonego w walucie obcej np. przez odniesienie się do tej waluty według kursu średniego ogłaszanego przez Narodowy (...) Polski lub innych kursów wskazywanych przez strony w umowie. Nie ma zwłaszcza możliwości sięgnięcia po przepis art. 358 § 2 k.c., który posługuje się takim właśnie kursem
w przypadku możliwości spełnienia świadczenia wyrażonego w walucie obcej. Świadczenia obu stron były wyrażone w walucie polskiej (wypłata (...)
i jego spłata następowały bowiem w PLN, a (...) był tylko walutą przeliczeniową). Nawet gdyby uznać, że art. 358 § 2 k.c. mógłby być stosowany do skutków, które nastąpiły po dacie jego wejścia w życie to nadal brak byłoby możliwości ustalenia kursu, według którego należałoby przeliczać zobowiązania stron sprzed tej daty, czyli przede wszystkim ustalić wysokości zadłużenia w (...) po wypłacie (...). Konsument, wyrażając zgodę na uzupełnienie (...) przepisem dyspozytywnym, może zapobiec jej nieważności. W przypadku braku takiej zgody - sąd stwierdza nieważność (...).

Powyższa ocena prawna (...) indeksowanego do waluty obcej zmienia istniejącą do 24.04.2024 r. linię orzeczniczą Sądu Okręgowego w (...) w tym składzie, w której przeważały wyroki oparte na koncepcji utrzymania (...) jako złotowej, pozbawionej abuzywnego mechanizmu przeliczeniowego.
Zmiana ta nastąpiła 25.04.2024 r. - wskutek tego, że Sąd Najwyższy w składzie całej Izby Cywilnej podjął uchwałę III CZP 25/22, mającą moc zasady prawnej, w której wskazał m.in., iż:

1. W razie uznania, że postanowienie (...) (...) indeksowanego lub denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej stanowi niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów.

2. W razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej
w umowie (...) indeksowanego lub denominowanego umowa nie wiąże także
w pozostałym zakresie.

3. Jeżeli w wykonaniu (...) (...), która nie wiąże z powodu niedozwolonego charakteru jej postanowień, bank wypłacił kredytobiorcy całość lub część kwoty (...), a kredytobiorca dokonywał spłat (...), powstają samodzielne roszczenia o zwrot nienależnego świadczenia na rzecz każdej ze stron.

Uchwała ta jest przekonująca, a przede wszystkim powinna spełnić rolę ujednolicenia orzecznictwa sądowego w poruszanych tu kwestiach.

Konsekwencją ustalenia nieważności (...) (...) jest ustalenie, że umowa jest nieważna (podstawa prawna: art. 189 k.p.c.) oraz że strony mają wierzytelności
o zwrot swych świadczeń spełnionych w trakcie wykonywania tej (...), w oparciu
o art. 405 k.c. w zw. z art. 410 k.c. Wysokość sumy świadczenia strony powodowej wynika z dołączonego do pozwu zaświadczenia banku. Choć pozwany stwierdził ogólnikowo, że kwestionuje roszczenia również co do wysokości, nie zaprzeczył sumie rat wynikającej z jego własnego zaświadczenia ani świadczeń dodatkowych, które powodowie doliczyli, by otrzymać sumę dochodzoną w żądaniu głównym. Jeżeli nawet potraktować tę wysokość jako sporną, Sąd ustala ją na podstawie ww. dokumentu. Zasądzono ją z odsetkami ustawowymi za opóźnienie na podstawie art. 481 § 1 i 2 k.c. zgodnie z żądaniem pozwu, uznając to za uzasadnione z uwagi na datę wystąpienia do banku z reklamacją z dnia 1.08.2024 r. (k. 57-59) zawierającą żądanie zwrotu nienależnie pobranych środków (typowa wierzytelność bezterminowa, której wymagalność zależy od daty wezwania do zwrotu świadczenia). Uwzględnienie żądań głównych czyni bezprzedmiotowym odnoszenie się do żądań ewentualnych powództwa.

Strona powodowa wygrała proces w całości i zasługuje zgodnie z art. 98 k.p.c. na zwrot uzasadnionych kosztów. Na jej koszty procesu składają się: opłata od pozwu (1.000 zł), opłata za pełnomocnictwo (17 zł) i wynagrodzenie pełnomocnika w stawce minimalnej 10.800 zł – odpowiedniej do wartości przedmiotu sporu, a także koszty postępowania zażaleniowego w postaci opłaty od zażalenia (100 zł) i wynagrodzenie pełnomocnika za postępowanie zażaleniowe (5.400 zł). Łącznie daje to 17.317 zł.

sędzia Rafał Kubicki