Wyrok z 9 lipca 2025, sygn. I C 1593/23

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 9 lipca 2025 r.

Sąd Okręgowy w Olsztynie I Wydział Cywilny

w składzie następującym:

Przewodniczący:

sędzia Ewa Tokarzewska

po rozpoznaniu w dniu 9 lipca 2025 r. w Olsztynie

na posiedzeniu niejawnym-

sprawy z powództwa W. W. (1)

przeciwko S. P. W.

o zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli

I.  zamyka rozprawę;

II.  oddala powództwo;

III.  odstępuje od obciążania powódki kosztami procesu.

sędzia Ewa Tokarzewska

Sygn. akt I C 1593/23

UZASADNIENIE

Powódka W. W. (1) wniosła pozew wobec pozwanego S. P. W., w którym wniosła o:

1.  zobowiązanie pozwanego do złożenia oświadczenia woli, którego treścią będzie przeniesienie własności nieruchomości położonej w miejscowości S., obręb (...) S., gmina D., powiat (...), a dla której to nieruchomości Sąd Rejonowy w S. V Wydział Ksiąg Wieczystych prowadzi KW nr (...), nabytej w drodze umowy darowizny dokonanej w dniu 15.11.2022 r. przed notariuszem A. B., (...) na rzecz powódki, z powodu rażącej niewdzięczności wobec darczyńcy;

2.  zasądzenie od pozwanego na rzecz powódki zwrotu kosztów postępowania w tym zwrotu kosztów zastępstwa procesowego według norm przypisanych.

W uzasadnieniu powódka podała, że w dniu 11.11.2022 r. strony zawarły umowę darowizny nieruchomości położonej w miejscowości S., obręb (...) S., gmina D.. W skład przedmiotowej nieruchomości wchodzą między innymi zabudowana działka gruntu 294 i niezabudowana działka gruntu 22. Powódka podała, że przyczyną odwołania darowizny jest rażąca niewdzięczność pozwanego jakiej dopuścił się względem darczyńcy. Zachowanie obdarowanego jest dotkliwie krzywdzące oraz wysoce niewłaściwe, bowiem pomimo wcześniejszych ustaleń, pozwany w żaden sposób nie pomaga powódce oraz nie zezwala jej na zamieszkiwanie w przedmiotowej nieruchomości. Taki stan rzeczy trwa od kiedy powódka trafiła do Domu Pomocy Społecznej w U.. Zgodnie z ustaleniami powódka miała przebywać w ww. miejscu tylko przez okres jednego miesiąca, tj. do czasu kiedy wydobrzeje po pobycie w szpitalu w grudniu 2022 r. Pozwany nie chce, aby powódka wróciła do domu i w nim dożyła ostatnich lat. Nie utrzymuje również z nią żadnego kontaktu. Pomimo wysyłanych do niego listów, nie nawiązał z nią kontaktu i nie wspiera jej w żaden sposób. Zaprzestał także regulować należności za pobyt powódki w domu pomocy społecznej. Powódka podkreśliła, jest osobą starszą i schorowaną. Wymaga stałej i długotrwałej opieki lub pomocy osób trzecich, a obdarowany w żaden sposób nie poczuwa się do jakiejkolwiek pomocy względem niej (pozew k. 4-6).

W odpowiedzi na pozew pozwany wniósł o oddalenie powództwa i zasądzenie od powódki na jego rzecz kosztów postępowania.

W uzasadnieniu wskazał, że powódka nie od chwili wykonania darowizny, ale od 2020 roku przebywała w (...) w U.. Ośrodek ten odnalazł pozwany, który zajął się formalnościami i zobowiązał się do częściowej odpłatności. S. W. zaprzeczył, jakoby wraz ze sporządzeniem aktu notarialnego dotyczącego darowizny miała być ustanowiona służebność mieszkania, nie było też pomiędzy stronami ustaleń, jakoby umowa taka miała być sporządzona w późniejszym terminie. Podał, że brak służebności mieszkania nie stanowił przeszkody, dla zamieszkania powódki na przedmiotowej nieruchomości. Przeszkodą był i jest jej stan zdrowia oraz niemożność zapewnienia jej całodobowej opieki w miejscu zamieszkania. Przed zamieszkaniem przez powódkę w (...) U. pozwany starał się zapewnić jej pomoc w miejscu jej poprzedniego zamieszkania w S. gm. D.. Pozwany znalazł też obywatelkę Ukrainy, która zgodziła się na zamieszkanie z powódką, w celu zapewnienia jej całodobowej pomocy. Powódka nie zgodziła się na taką propozycję, ponieważ nie akceptowała narodowości opiekunki oraz samego pomysłu. Nigdy pozwany nie zabrał powódce kluczy w celu uniemożliwienia jej dostępu do budynku mieszkalnego, w którym dotychczas mieszkała. Nie zabraniał jej też zabrania rzeczy osobistych. Powód podniósł, że nieprawdziwy jest też zarzut, że po wykonaniu darowizny pozwany zerwał kontakty z powódką, przestał jej pomagać oraz nie odpowiada na listy. Pozwany nie zerwał kontaktów z powódką, był żywo zainteresowany jej losem w tym jej stanem zdrowia. Pozwany prowadził z powódką rozmowy telefoniczne, a jeśli nie było to możliwe to rozmawiał z personelem. Prawdą jest, że do chwili złożenia przez powódką oświadczenia o odwołaniu darowizny pozwany nie był u niej osobiście. Wynikała to z prostego faktu, który jest bezsporny: pozwany mieszka za granicą. Pozwany zaprzeczył, jakoby nie odpowiadał na listy powódki załączone do pozwu. Pozwany podkreślił, że nie zerwał kontaktów z matką, płacił za jej pobyt w (...), nie zabraniał jej mieszkać w rodzinnym domu w S., to raczej powódka nie była w stanie tam zamieszkać (odpowiedź na pozew k. 33-35).

Sąd ustalił następujący stan faktyczny:

Powódka W. W. (1) jest matką pozwanego S. P. W. (okoliczność bezsporna).

Powódka przebywa obecnie w Domu Pomocy Społecznej dla osób w podeszłym wieku „ (...) Z. w K.” (okoliczność bezporna).

W dniu 11 listopada 2022 r. przed notariuszem A. B. strony zawarły umowę darowizny nieruchomości położonej w miejscowości S., obręb (...) S., gmina D., powiat (...), a dla której to nieruchomości (...) V Wydział Ksiąg Wieczystych prowadzi KW nr (...). W skład przedmiotowej nieruchomości wchodzą między innymi zabudowana działka gruntu 294 i niezabudowana działka gruntu 22.

(dowód: akt notarialny k. 9-13)

Powódka do dnia 1.03.2023 r. przebywała w Domu Pomocy Społecznej w U., kiedy to rozwiązano placówkę. Pozwany partycypował w kosztach pobytu powódki w ośrodku.

(dowód: potwierdzenie transakcji k. 38-59, korespondencja z (...) w U. k. 60-61, rozwiązanie umowy za wypowiedzeniem k. 62)

Pismem z dnia 5.09.2023 r. powódka dokonała odwołania darowizny ww. nieruchomości w związku z dopuszczeniem się względem darczyńcy rażącej niewdzięczności.

(dowód: odwołanie darowizny k. 14-14v., potwierdzenie nadania k. 15, 16)

Gdy powódka przebywała w domu była pod opieką pracowników ośrodka pomocy społecznej. Wielokrotnie zmieniano opiekunki, gdyż powódce żadna opieka nie odpowiadała. Oskarżała opiekunki o kradzież, o niesumienne wypełnianie obowiązków. Z powodu zachowania powódki jedynym rozwiązaniem było umieszczenie jej w Domu Pomocy Społecznej. Wszystkie sprawy związane z pobytem powódki w domu opieki załatwiał pozwany. Przed przepisaniem nieruchomości i tuż po zawarciu umowy pozwany zajmował się matką. Powód zamieszkuje w Niemczech. Nie bywa często w Polsce. Darowana nieruchomość jest w złym stanie technicznym. Obecnie nieruchomość jest na sprzedaż. Pozwany utrzymywał z matką kontakty telefoniczne. Obecnie powódka porusza się na wózku, jest w stanie częściowo poruszać się przy chodziku. Wymaga stałej opieki.

(dowód: zeznania świadków: D. S. k. 85v., B. S. k. 85v.-86, J. W. k. 86-87, R. W. k. 87-87v., D. W. k. 87v.-88, zeznania powódki k. 98v.-99, zezniania pozwanego k. 99-99v.)

Sąd zważył, co następuje:

Roszczenie powódki okazało się bezzasadne i podlegało oddaleniu w całości. Powódka nie wykazała, aby wystąpiła przesłanka wskazana w art. 898 § 1 k.c. tj. rażąca niewdzięczność pozwanego uzasadniająca odwołanie darowizny.

Powyższy stan faktyczny Sąd ustalił na podstawie wzajemnie niekwestionowanych dokumentów oraz zeznań stron i świadków D. S., B. S., J. W., R. W., D. W. w takim zakresie, w jakim korespondują z pozostałym materiałem dowodowym.

Na wstępie i dla porządku poczynionych rozważań wskazać należy, że zgodnie z art. 224 § 1 k.p.c. przewodniczący zamyka rozprawę po przeprowadzeniu dowodów i udzieleniu głosu stronom. Natomiast zgodnie z § 3 wskazanego przepisu jeżeli przyczyni się to do sprawniejszego rozpoznania sprawy, a wyznaczanie kolejnych posiedzeń jest zbędne, sąd może zamknąć rozprawę na posiedzeniu niejawnym. Strony należy uprzedzić o możliwości zamknięcia rozprawy i umożliwić im zabranie głosu w piśmie procesowym, w terminie nie krótszym niż 7 dni. Sąd zamyka rozprawę w terminie miesiąca od dnia, w którym upłynął termin do zabrania głosu przez strony. Postanowienie może być wydane jedynie przez sędziów, przed którymi odbyło się ostatnie posiedzenie jawne poprzedzające bezpośrednio zamknięcie rozprawy. Uregulowanie art. 224 § 3 k.p.c. dotyczy sytuacji, w której rozprawa została wyznaczona, ale po jej odroczeniu w celu zamknięcia rozprawy nie wyznacza się kolejnego posiedzenia z udziałem stron, lecz zamyka się rozprawę na posiedzeniu niejawnym.

Sąd postanowił zamknąć rozprawę – o czym postanowiono w pkt I wyroku.

Niewłaściwe zachowanie obdarowanego, mieszczące się w znamionach rażącej niewdzięczności, uprawnia darczyńcę do odwołania darowizny nawet wówczas, gdy została już wykonana. Podstawą takiego rozwiązania jest akceptacja koncepcji, że osoba, która swoim zachowaniem rażąco narusza normy moralne w relacjach istniejących z osobą darczyńcy, nie powinna być w dalszym ciągu beneficjentem korzyści od niego otrzymywanej. Z uwagi na szczodrobliwy charakter darowizny konieczne jest uwzględnienie pierwiastka moralnego w relacjach stron, a osoby, które otrzymały uprzednio od darczyńcy korzyść, zachowujące się następczo negatywnie względem niego i tym samym naruszające standardy moralne nie powinny uzyskiwać przysporzenia, gdyż byłoby to sprzeczne z powszechnym poczuciem sprawiedliwości (zob. wyr. SN z 30.10.2019 r., V CSK 210/19, Legalis).

Ustawa pozwala więc na odwołanie darowizny w każdym czasie z uwagi na negatywne zachowanie obdarowanego względem darczyńcy, bez względu na to, czy darowizna została już wykonana, czy nie. Także bowiem w wypadku darowizny wykonanej darczyńca może ją odwołać i pozbawić w ten sposób obdarowanego przysporzenia wynikającego z darowizny. W tym zakresie ustawa przewiduje w zasadzie jedną przesłankę: rażącą niewdzięczność obdarowanego względem darczyńcy (Z. Gawlik, w: A. Kidyba, Komentarz KC, t. 3, cz. 2, 2014, s. 1363).

Przepis art. 898 § 1 k.c. nie precyzuje pojęcia rażącej niewdzięczności i nie zawiera wskazówek, za pomocą których można byłoby sformułować jakieś generalne elementy tej niewdzięczności. W doktrynie i orzecznictwie zgodnie przyjmuje się, że pod pojęcie rażącej niewdzięczności podpada tylko takie zachowanie obdarowanego, polegające na działaniu lub zaniechaniu skierowanym bezpośrednio lub nawet pośrednio przeciwko darczyńcy, które, oceniając rzecz rozsądnie, musi być uznane za wysoce niewłaściwe i krzywdzące darczyńcę (wyr. SN z 7.5.2003 r., IV CKN 115/01, Legalis). O tym, czy zachodzi rażąca niewdzięczność, decydują więc okoliczności konkretnej sprawy. Nie ulega wątpliwości, że do takich zachowań należy zaliczyć popełnienie przestępstwa przeciwko darczyńcy, gdzie zachowanie obdarowanego cechować będzie znaczne nasilenie złej woli. W doktrynie wskazuje się też, że o rażącej niewdzięczności można mówić w wypadku odmowy pomocy w chorobie, rozpowszechniania uwłaczających informacji o darczyńcy, pobicia, znieważenia itp. Przesłanki odwołania darowizny na podstawie omawianej tu konstrukcji powinny być tak wykładane, by była to instytucja wyjątkowa, stosowana z równą ostrożnością co art. 5 k.c.. Darowizna nie może stanowić karty przetargowej w relacjach rodzinnych. Powstanie konfliktu nie może automatycznie prowadzić do odwołania skutków prawnych takiej czynności (wyr. SA w Szczecinie z 14.3.2018 r., I A Ca 918/17, Legalis). W orzecznictwie wyrażono w tym zakresie m.in. pogląd, że obiektywne istnienie przejawów niewdzięczności nie ma jeszcze właściwego znaczenia dla odwołania darowizny. Nie jest bowiem obojętna jej przyczyna, jako że dopiero poznanie tej przyczyny umożliwia sformułowanie właściwego osądu, czy i na ile zachowanie się obdarowanego może być uznane za nieusprawiedliwione. Pojęcie rażącej niewdzięczności zawarte w przepisie art. 898 § 1 k.c. wymaga zatem analizy motywów określonych zachowań obdarowanego, w tym zwłaszcza tego, czy zachowania te nie są powodowane, czy wręcz prowokowane przez darczyńców (wyr. SA w Białymstoku z 7.2.2018 r., I ACa 753/17, Legalis; zob. także M. Warciński, Odwołanie, s. 28 i n.).

W orzecznictwie wyrażono m.in. pogląd, że pod pojęcie rażącej niewdzięczności może podpadać jedynie taka czynność czy zaniechanie obdarowanego, które były skierowane przeciwko darczyńcy ze świadomością i w nieprzyjaznym zamiarze, nie zaś krzywdy niezamierzone, popełnione w uniesieniu czy rozdrażnieniu, wywołanym być może zachowaniem się czy działaniem samego darczyńcy. Nadto nie mogą to być czyny wymierzone przeciwko osobie trzeciej, choćby pośrednio były przykre dla darczyńcy, chyba że w okolicznościach sprawy uzasadniona będzie ocena, że to godziło bezpośrednio także w darczyńcę. Chodzi tu przede wszystkim o popełnione przestępstwo przeciwko darczyńcy (zarówno przeciwko życiu, zdrowiu i czci, jak i przeciwko mieniu) oraz o naruszenie przez obdarowanego obowiązków wynikających ze stosunków osobistych łączących go z darczyńcą, jak np. odmowa udzielenia pomocy w chorobie mimo oczywistej możliwości. Czyny dowodzące niewdzięczności muszą świadczyć o znacznym nasileniu złej woli obdarowanego.

Wystąpienie przesłanki rażącej niewdzięczności nie czyni darowizny nieważnej (odwołanej) z mocy prawa. W takiej sytuacji powstaje prawo darczyńcy do odwołania darowizny, a ten może z niego skorzystać bądź nie. Takie oświadczenie darczyńcy o woli odwołania darowizny dopiero uruchamia cały mechanizm zwrotu przedmiotu odwołanej darowizny.

W dalszej kolejności należało poddać ocenie zachowanie pozwanego, czy faktycznie cechuje się ono rażącą niewdzięczności i złożenie oświadczenia o odwołaniu darowizny było zasadne.

Powódka zarzuca pozwanemu rażącą niewdzięczność polegającą na niewykonywaniu zobowiązań wobec niej po darowiźnie nieruchomości, zerwaniu kontaktów oraz braku wsparcia finansowego i osobistego. Sąd, po przeanalizowaniu materiału dowodowego, stwierdza, że zarzuty te nie zostały udowodnione, a fakty wskazują na odmienne okoliczności.

Z ustaleń wynika, że powódka od listopada 2020 r. przebywa w Domu Pomocy Społecznej w U., a następnie w K.. Przed umieszczeniem w placówkach pozwany podejmował starania, aby zapewnić jej odpowiednią opiekę w miejscu zamieszkania. Znaleziono nawet kandydatkę do całodobowej opieki, jednak powódka odrzuciła propozycję ze względów osobistych, a nie z winy pozwanego.

Ponadto powódka nie wykazała, że pozwany uniemożliwiał jej dostępu do nieruchomości ani zabierał rzeczy osobistych. Dowody wykazały, że kontakty z matką były utrzymywane telefonicznie, a pozwany interesował się jej stanem zdrowia i partycypował w kosztach pobytu powódki w domach opieki. Brak osobistego kontaktu wynikał z faktu, że pozwany mieszka za granicą.

Nie ulega wątpliwości, że powódka wymaga stałej opieki ze względu na ograniczoną sprawność fizyczną i konieczność korzystania z wózka lub chodzika. Okoliczność ta w połączeniu ze zmianami opiekunek i trudnym zachowaniem powódki wyklucza zapewnienie jej całodobowej opieki w miejscu zamieszkania.

Sąd uznał, że powódka nie wykazała, iż pozwany dopuścił się rażącej niewdzięczności w rozumieniu przepisów kodeksu cywilnego. Wszystkie wskazane przed powódkę zarzuty – brak wsparcia, zerwanie kontaktów, niepozwalanie na powrót do domu – znajdują wytłumaczenie w obiektywnych okolicznościach, a nie w złej woli pozwanego. Działania pozwanego, takie jak opłacanie kosztów pobytu powódki w domu opieki, utrzymywanie kontaktów telefonicznych oraz starania o zapewnienie opieki w miejscu zamieszkania, przeczą twierdzeniom powódki o jej rzekomej krzywdzie.

Nie można również uznać, że brak osobistego zamieszkania pozwanego z powódką stanowi rażącą niewdzięczność. Przeniesienie własności nieruchomości na pozwanego w drodze darowizny nie obliguje darczyńcy do całkowitego porzucenia własnego życia, miejsca zamieszkania czy pracy zawodowej w celu zapewnienia całodobowej opieki matce. Pozwany mieszkający za granicą, podejmował wszelkie możliwe działania w ramach swoich możliwości – utrzymywał kontakty telefoniczne, wspierał finansowo. Okoliczności te wyraźnie wskazują, że pozwany nie dopuścił się rażącej niewdzięczności, a jego zachowanie było racjonalne i dostosowane do realnych możliwości oraz potrzeb powódki.

W tej sytuacji Sąd uznał, że zachowanie pozwanego nie spełnia przesłanki skutecznego odwołania darowizny przez powódkę w trybie art. 898 § 1 k.c. wobec czego oddalił powództwo, o czym orzekł jak w pkt II sentencji wyroku.

W punkcie III wyroku Sąd postanowił odstąpić od obciążania powódki kosztami procesu na podstawie art. 102 k.p.c. zgodnie, z którym w wypadkach szczególnie uzasadnionych sąd może zasądzić od strony przegrywającej tylko część kosztów albo nie obciążać jej w ogóle kosztami.

Sąd postanowił odstąpić od obciążania powódki kosztami procesu, kierując się zasadami słuszności. Powódka była zwolniona od kosztów sądowych, a z ustalonego w sprawie stanu faktycznego wynika, że przebywa w Domu Pomocy Społecznej. Jej sytuacja finansowa nie pozwala na poniesienie dodatkowych obciążeń w postaci kosztów procesu, bez uszczerbku dla jej podstawowych potrzeb życiowych.

W ocenie Sądu, w tych szczególnych okolicznościach, obciążanie powódki kosztami procesu byłoby niesłuszne i sprzeczne z zasadami współżycia społecznego, zwłaszcza, że powódka jest osobą starszą, schorowaną, wymagającą stałej opieki.

Z tego względu Sąd skorzystał z uprawnienia wynikającego z art. 102 k.p.c. i odstąpił od obciążania powódki kosztami postępowania.

sędzia Ewa Tokarzewska