Wyrok z 28 października 2024, sygn. I C 144/24
Sygn. akt I C 144/24
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 28 października 2024 r.
Sąd Okręgowy w Krakowie I Wydział Cywilny
w składzie następującym:
Przewodniczący : sędzia del. Michał Siemieniec
Protokolant: Jan Migduła
po rozpoznaniu w dniu 28 października 2024 r. w Krakowie
na rozprawie
sprawy z powództwa (...) Bank (...) S.A. z siedzibą w W.
przeciwko D. G. (1)
o zapłatę, ewentualnie o zapłatę
I. oddala powództwo główne oraz powództwa ewentualne;
II. zasądza od powoda (...) Bank (...) S.A. z siedzibą w W. na rzecz pozwanego D. G. (1) kwotę 10.817,00 zł (dziesięć tysięcy osiemset siedemnaście złotych 00/100) z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty, tytułem kosztów procesu.
Sygn. akt I C 144/24
UZASADNIENIE WYROKU
Powód (...) Bank (...) S.A. z siedzibą w W., pozwem z dnia 27 grudnia 2023 r., skierowanym przeciwko D. G. (1) domagał się: 1. zasądzenia od pozwanego na rzecz powoda kwoty 610.218,99 zł, w tym kwotę 469.000,00 zł z tytułu zwrotu kapitału kredytu wypłaconego na podstawie umowy o kredyt z dnia 4.07.2006 r. oraz kwotę 141.218,99 zł tytułem zwrotu korzyści majątkowej z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia na skutek skorzystania z kapitału udostępnionego przez Bank kredytobiorcy wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie, liczonymi od dnia następującego pod dniu doręczenia pozwu stronie pozwanej, do dnia zapłaty. Ewentualnie powód żądał zasądzenia od pozwanego kwoty 469.000,00 zł tytułem zwrotu kapitału kredytu wypłaconego na podstawie umowy o kredyt z dnia 4.07.2006 r. oraz zmiany wysokości świadczenia powoda w postaci wypłaconego pozwanemu kapitału kredytu w związku z istotną zmianą siły nabywczej pieniądza w czasie i ukształtowania go na poziomie 550.565,60 zł oraz zasądzenia od pozwanego na rzecz powoda kwoty 81.565,60 zł tytułem zwrotu kwoty należnej powodowi ponad nominalną kwotę kapitału kredytu wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie, liczonymi od dnia następującego pod dniu doręczenia pozwu stronie pozwanej, do dnia zapłaty, na podstawie art. 358 1 § 3 k.c. Ewentualnie, w przypadku nieuwzględnienia tego ostatniego żądania powód domagał się zasądzenia od pozwanego na rzecz powoda kwoty 81.565,60 zł tytułem zwrotu kwoty należnej powodowi ponad nominalną kwotę kapitału kredytu w związku ze zmianą wartości pieniądza w czasie i tym samym zmianą wysokości świadczenia na podstawie art. 410 w zw. z art. 405 k.c. i innych powszechnie obowiązujących przepisów prawa. Nadto powód wnosił o zasądzenie od pozwanego zwrotu kosztów procesu według norm przepisanych.
W uzasadnieniu żądania pozwu wyjaśniono, że w dniu 4 lipca 2006 r. poprzednik prawny strony powodowej, tj. (...) Bank S.A. zawarł ze stroną pozwaną umowę kredytu. Zgodnie z umową, kredyt został udostępniony stronie pozwanej i przez nią wykorzystany. Kredyt został wypłacony w łącznej wysokości 469.000,00 zł w trzech transzach. Umowa kredytu była przez Bank i stronę pozwaną wykonywana w zgodnie z jej treścią przez wiele lat. Strona pozwana wystąpiła przeciwko Bankowi z powództwem, które oparła na twierdzeniach o rzekomej abuzywności postanowień umowy kredytu dotyczących jego indeksacji oraz zasad rozliczania dokonywanych przez nią spłat. Strona pozwana kwestionowała także ważność umowy kredytu. Sprawa z powództwa kredytobiorcy toczy się przed Sądem Apelacyjnym w Krakowie pod sygn. akt I ACa 1484/22. Z uwagi na orzecznictwo Sądu Najwyższego Bank był zmuszony nie czekając na prawomocne rozstrzygnięcie sprawy z pozwu strony pozwanej wystąpić z niniejszym pozwem. Roszczenie Banku ma charakter roszczenia restytucyjnego, związanego z koniecznością zwrotu przez strony wzajemnych świadczeń należnych w przypadku uznania umowy kredytu za nieważną (trwale bezskuteczną). Wysokość roszczeń należnych Bankowi ustalona została na podstawie dokumentów potwierdzających wpłaty dokonane przez Bank na rzecz strony pozwanej w ramach obsługi umowy kredytu oraz załączonej do pozwu kalkulacji. Składa się na nią: kwota oddana do korzystania na podstawie umowy kredytu oraz przysporzenie wynikające z nieodpłatnego korzystania z tej kwoty przez stronę pozwaną. Ewentualnie strona powodowa żądała zwaloryzowania kwoty kapitału kredytu i zasądzenia dodatkowo świadczenia z tytułu istotnej zmiany siły nabywczej pieniądza.
W pisemnej odpowiedzi na pozew z dnia 26 kwietnia 2024 r. (k. 54) pozwany wniósł o oddalenie powództwa oraz o zasądzenie od powoda na rzecz pozwanego zwrotu kosztów procesu, w tym zwrotu kosztów zastępstwa procesowego. Pozwany podniósł zarzuty: bezpodstawności żądań o zasądzenie kwot tytułem zwrotu korzyści majątkowej uzyskanej na skutek skorzystania z kapitału udostępnionego przez Bank; niewykazania i nieudowodnienia żądań zwrotu korzyści majątkowej uzyskanej na skutek skorzystania z kapitału udostępnionego przez Bank; bezpodstawności żądania ewentualnego o zmianę wysokości świadczenia w związku z istotną zmianą siły nabywczej pieniądza; niewykazania i nieudowodnienia żądań zmiany wysokości świadczenia w związku z istotną zmianą siły nabywczej pieniądza; braku zubożenia powoda; wygaśnięcia/umorzenia roszczenia powoda o zwrot kwoty kapitału kredytu w całości wskutek potrącenia. Równocześnie pozwany podniósł zarzut potrącenia wierzytelności przysługującej pozwanemu wobec powoda z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia w łącznej wysokości 491.616,73 zł z wierzytelnością jaką (...) Bank (...) S.A. z siedzibą w W. posiada wobec pozwanego z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia o zwrot wypłaconego kapitału, tj. 469.000,00 zł.
Okoliczności faktyczne były bezsporne:
W dniu 4 lipca 2006 r. pozwany D. G. (2), działający jako konsument, zawarł z poprzednikiem prawnym powoda (...) Bank S.A. z siedzibą w W. umowę kredytu na cele mieszkaniowe E. nr (...). Umowa została sporządzona na wzorcu przygotowanym przez Bank. W umowie znalazły się m.in. następujące postanowienia umowne: Na wniosek z dnia 18/05/2006 bank udziela kredytobiorcy kredytu w kwocie 469.000 zł denominowanego (waloryzowanego) w walucie (...) na okres 300 miesięcy od dnia 04/07/2006 do dnia 03/07/2031 (ostateczny termin spłaty kredytu) na zasadach określonych w umowie i (...) (…) (§ 2 ust. 1); Kwota kredytu denominowanego (waloryzowanego) w (...) lub transzy kredytu zostanie określona według kursu kupna dewiz dla wyżej wymienionej waluty zgodnie z „Tabelą kursów” obowiązującą w banku w dniu wykorzystania kredytu lub transzy kredytu (§ 2 ust. 2); Kredyt przeznaczony jest na budowę domu jednorodzinnego (§ 3 ust. 1 pkt 1); Uruchomienie kredytu nastąpi w 3 transzach (…) (§ 4 ust. 1); Kredyt wykorzystywany jest w złotych, przy jednoczesnym przeliczeniu kwoty kredytu według kursu kupna dewiz dla (...) zgodnie z „Tabelą kursów” obowiązującą w banku w dniu wykorzystania kredytu (§ 4 ust. 1a); Oprocentowanie (stopa procentowa) kredytu w całym okresie kredytowania jest zmienne i stanowi sumę zmiennej stawki odniesienia oraz stałej marży banku w wysokości 1,00 punktów procentowych, z zastrzeżeniem ust. 6 umowy (§ 8 ust. 1); Po okresie wykorzystania kredytu kredytobiorca zobowiązuje się do spłaty kredytu wraz z odsetkami w 290 ratach miesięcznych w dniu 3 każdego miesiąca, począwszy od 03/06/2007. Wysokość rat kapitałowo-odsetkowych określona jest w (...). Spłata rat kapitałowo-odsetkowych dokonywana jest w złotych po uprzednim przeliczeniu rat kapitałowo-odsetkowych według kursu sprzedaży dewiz dla (...) zgodnie z „Tabelą kursów” obowiązującą w banku w dniu spłaty. Wysokość rat kapitałowo-odsetkowych w złotych zależy od wysokości kursu sprzedaży dewiz dla (...) obowiązującego w banku w dniu spłaty, a tym samym zmiana wysokości w/w kursu waluty ma wpływ na ostateczną wysokości spłaconego przez kredytobiorcę kredytu (§ 9 ust. 2); Wysokość należnych odsetek określona jest w (...). Spłata należnych odsetek dokonywana jest w złotych po uprzednim przeliczeniu należnych odsetek według kursu sprzedaży dewiz dla (...) zgodnie z „Tabelą kursów” obowiązującą w banku w dniu spłaty. Wysokość należnych odsetek w złotych zależy od wysokości kursu sprzedaży dewiz dla (...) obowiązującego w banku w dniu spłaty (§ 9 ust. 7 in fine); Prawne zabezpieczenie spłaty udzielonego kredytu, odsetek, a także innych związanych z kredytem należności stanowi hipoteka kaucyjna łączna do wysokości 797.300 zł na zabezpieczenie kapitału, odsetek i pozostałych kosztów banku (§ 10 ust. 1 pkt 1); W związku z zaciągnięciem kredytu denominowanego (waloryzowanego) w walucie wymienialnej kredytobiorca oświadcza, że został poinformowany przez bank o ryzyku związanym ze zmianą kursów walut oraz rozumie wynikające z tego konsekwencje (§ 11 ust. 4); Jednocześnie kredytobiorca akceptuje zasady funkcjonowania kredytu denominowanego (waloryzowanego) w walucie wymienialnej, w szczególności zasady dotyczące określenia kwoty kredytu w walucie wskazane w § 2 umowy, sposób uruchomienia i wykorzystania kredytu określone w § 4 umowy, warunków jego spłaty określone w § 9 umowy oraz w przypadku, gdy kredyt podlega ubezpieczeniu w (...) S.A. także zasady opłacania składek należnych z tytułu tego ubezpieczenia, które określone zostały w załączniku nr 2 do umowy (§ 11 ust. 5).
Bank wypłacił kredytobiorcy w wykonaniu umowy kwotę 469.000,00 zł.
Pozwany kredytobiorca spłacił w wykonaniu umowy kredytu łącznie kwotę 853.743,00 zł.
Sąd Okręgowy w Krakowie wyrokiem z dnia 6 lipca 2022 r. w sprawie sygn. akt I C 120/20 uwzględnił powództwo D. G. (1) przeciwko (...) Bank (...) S.A. w ten sposób, że: I. zasądził od strony pozwanej (...) Bank S.A. z siedzibą w W. na rzecz powoda D. G. (2) kwotę 384.743 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia do 24 maja 2022 r. do dnia zapłaty; II. oddalił powództwo w pozostałej części; III. zasądził od (...) Bank S.A. z siedzibą w W. na rzecz D. G. (2) kwotę 11.817 zł tytułem zwrotu kosztów procesu z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty. Podstawą zasądzenia wskazanych kwot było przyjęcie przez sąd, że umowa kredytu jest nieważna wskutek zamieszczenia w niej klauzul niedozwolonych (abuzywnych).
W dniu 1 lipca 2021 r. D. G. (2) przesłał do (...) Bank (...) S.A. wezwanie do zapłaty świadczeń nienależnych w związku z nieważnością umowy kredytu w kwocie 853.743,00 zł z odsetkami ustawowymi za opóźnienie: od kwoty 780.471,61 zł od dnia wymagalności roszczeń do dnia zapłaty, od kwoty 73.271,39 zł w terminie 3 dni od otrzymania pisma. Pismo doręczono Bankowi w dniu 16 lipca 2021 r.
W dniu 25 kwietnia 2024 r. D. G. (2) złożył w (...) Bank (...) S.A. oświadczenie o potrąceniu wierzytelności w łącznej kwocie 491.616,73 zł, na którą składają się kwoty: 469.000,00 zł stanowiąca różnicę pomiędzy sumą należności uiszczonych przez powoda w okresie od dnia zawarcia umowy do dnia 29 marca 2016 r., tytułem spłaty kredytu, tj. 853.743,00 a kwotą dochodzoną w sprawie sygn. akt I ACa 1484/22 kwotą 395.728,61 zł; 1.805,34 zł stanowiąca sumę odsetek ustawowych za opóźnienie od kwoty 4.805,58 zł od dnia 28 grudnia 2019 r do dnia 3 kwietnia 2024 r.; 20.811, 39 zł stanowiąca sumę odsetek ustawowych za opóźnienie od kwoty 73.271,39 zł od dnia 20 lipca 2021 r. do dnia 3 kwietnia 2024 r. – z wierzytelnością, jaką (...) Bank (...) S.A. posiada wobec D. G. (1) z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia o zwrot kwoty wypłaconego kapitału, tj. 469.000,00 zł (k. 135).
Sąd zważył, co następuje.
Powództwo, zarówno w zakresie żądania głównego, jak i ewentualnego podlega oddaleniu. Zgodnie z art. 385 1 § 1 k.c. postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nieuzgodnione indywidualnie nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (niedozwolone postanowienia umowne). Nie dotyczy to postanowień określających główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny. Według § 2 tego przepisu, jeżeli postanowienie umowy zgodnie z § 1 nie wiąże konsumenta, strony są związane umową w pozostałym zakresie. Z kolei w myśl § 3, nieuzgodnione indywidualnie są te postanowienia umowy, na których treść konsument nie miał rzeczywistego wpływu. W szczególności odnosi się to do postanowień umowy przejętych z wzorca umowy zaproponowanego konsumentowi przez kontrahenta. Rozkład ciężaru dowodu reguluje § 4 omawianego przepisu, zgodnie z którym, ciężar dowodu, że postanowienie zostało uzgodnione indywidualnie, spoczywa na tym, kto się na to powołuje. Kolejny przepis zawarty w art. 385 2 k.c. stanowi, że oceny zgodności postanowienia umowy z dobrymi obyczajami dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy, biorąc pod uwagę jej treść, okoliczności zawarcia oraz uwzględniając umowy pozostające w związku z umową obejmującą postanowienie będące przedmiotem oceny.
W niniejszej sprawie, zgodnie z utrwalonym już orzecznictwem, abuzywny charakter mają postanowienia umowne wprowadzające mechanizm przeliczania waluty polskiej na obcą i odwrotnie. Są to niewątpliwie klauzule odnoszące się do głównych świadczeń stron. Zgodnie bowiem z art. 69 ust. 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 roku Prawo bankowe (w brzmieniu obowiązującym w dacie zawarcia przez strony umowy), przez umowę kredytu bank zobowiązuje się oddać do dyspozycji kredytobiorcy na czas oznaczony w umowie kwotę środków pieniężnych z przeznaczeniem na ustalony cel, a kredytobiorca zobowiązuje się do korzystania z niej na warunkach określonych w umowie, zwrotu kwoty wykorzystanego kredytu wraz z odsetkami w oznaczonych terminach spłaty oraz zapłaty prowizji od udzielonego kredytu. Umowa realizowana była przez pozwanego w walucie krajowej. Analizując zamieszczone w umowie zawartej pomiędzy stronami klauzule dotyczące przeliczania waluty, należy dojść do wniosku, że z całą pewnością nie określono ich w sposób jednoznaczny. Są one dla laika niezrozumiałe bez pomocy profesjonalnego doradcy. A należy pamiętać, że w wypadku umów kredytowych instytucje finansowe powinny zapewnić kredytobiorcom informacje wystarczające do podjęcia przez nich świadomych i rozważnych decyzji. Klauzula przeliczeniowa powinna być więc sformułowana na tyle jasno, by dostatecznie uważny i rozsądny przeciętny konsument mógł objąć swą świadomością jej daleko idące konsekwencje, przede wszystkim wypływające z niej uprawnienie Banku do jednostronnego kształtowania wysokości zobowiązania kredytobiorcy. W konsekwencji należy uznać, że pomimo tego, iż kwestionowane klauzule dotyczyły świadczeń głównych, jako niejednoznaczne, podlegają ocenie z punktu widzenia abuzywności, po myśli art. 385 1 § 1 k.c. Analizując przytoczone wyżej postanowienia umowne odwołujące się do kursu waluty obcej z wewnętrznej tabeli kursowej pozwanego Banku, trzeba zauważyć, że kurs ten nie ma charakteru określanego według jasnych i obiektywnych kryteriów, a przeciwnie - zależy każdorazowo od decyzji Banku, który wedle własnej polityki może kształtować jego wysokość, a tym samym wysokość zobowiązań kredytobiorcy. Dodać należy, że w umowie nie wskazano żadnych wytycznych, w oparciu o które ów kurs miałby być wyznaczany. Oznacza to, że kwota kredytu indeksowanego kursem (...) była wypłacana w złotych po przeliczeniu według kursu kupna ustalonego arbitralnie przez bank i następnie w podobny sposób były przeliczane spłaty (przy zastosowaniu kursu sprzedaży). W tej sytuacji należy przyjąć, że wymienione klauzule, jako sprzeczne z dobrymi obyczajami i rażąco naruszające interesy konsumenta nie wiążą pozwanych. A. postanowień dotyczących waloryzacji można dopatrywać się również w braku ograniczenia ryzyka walutowego kredytobiorcy. Skoro Bank jest zabezpieczony przed ryzykiem poprzez prowadzenie w sposób profesjonalny odpowiedniej polityki finansowej, należało oczekiwać wprowadzenia do umowy mechanizmów ograniczających ryzyko ponoszone przez drugą stronę - konsumenta, w związku z nieograniczoną możliwością zmiany kursu waluty. Postanowienia umowne, które narażają kredytobiorcę na nieograniczone ryzyko wynikające ze zmiany kursu (umowa nie zawiera żadnego mechanizmu ograniczenia ryzyka) – są sprzeczne z dobrymi obyczajami i rażąco naruszają interesy konsumenta. Konstrukcja umowy jest taka, że istotna zmiana kursu waluty obcej może prowadzić do stanu, w którym wysokość zobowiązania (saldo kapitału do spłaty wyrażone w PLN), po wielu latach spłaty kredytu – może wzrosnąć do wysokości znacznie przekraczającej wysokość udzielonego kredytu, pomimo dokonywanych spłat. Wybór kredytu indeksowanego kursem (...) był podyktowany niższą ratą i oprocentowaniem oraz walutą reklamowaną jako bezpieczna. Przepisy o niedozwolonych postanowieniach umownych zostały wprowadzone do krajowego porządku prawnego w wyniku implementowania Dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz. UE z dnia 21 kwietnia 1993 r.), co oznacza, że przy interpretacji tych przepisów należy uwzględnić orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości. Zgodnie z utrwaloną już linią orzecznictwa (...), kredytobiorca musi zostać jasno poinformowany, że podpisując umowę kredytu indeksowanego do waluty obcej, ponosi przez cały okres obowiązywania umowy ryzyko kursowe, które z ekonomicznego punktu widzenia może okazać się dla niego trudne do udźwignięcia w przypadku silnej deprecjacji waluty (zob. wyrok z dnia 20 września 2017, C-186/16, R.P.A. i in. (...) S.A.). Samo podpisanie oświadczenia, że konsument jest świadomy potencjalnych ryzyk wynikających z zawarcia umowy nie wystarcza do uznania, że Bank spełnił wymóg przejrzystości (zob. wyrok z dnia 20 września 2018 r., C-51/17, (...) Bank (...)). Klauzulę tę należy uznać za sprzeczną z dobrymi obyczajami i rażąco naruszającą interesy konsumenta. Nie sposób przyjąć, by w drodze indywidualnych negocjacji pozwany, gdyby zdawał sobie sprawę z konsekwencji omawianej klauzuli, zgodził się na ponoszenie niczym nieograniczonego ryzyka kursowego.
Należy jeszcze przytoczyć istotny wyrok Trybunału Sprawiedliwości z dnia 3 października 2019 r. w sprawie K. D., J. D. przeciwko Raiffeisen Bank (...), sygn. akt C-260/18, publ. http://curia.europa.eu. W orzeczeniu tym Trybunał wyjaśnił, że 1) Artykuł 6 ust. 1 dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich należy interpretować w ten sposób, że nie stoi on na przeszkodzie temu, aby sąd krajowy, po stwierdzeniu nieuczciwego charakteru niektórych warunków umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej i oprocentowanego według stopy procentowej bezpośrednio powiązanej ze stopą międzybankową danej waluty, przyjął, zgodnie z prawem krajowym, że ta umowa nie może nadal obowiązywać bez takich warunków z tego powodu, że ich usunięcie spowodowałoby zmianę charakteru głównego przedmiotu umowy. 2) Artykuł 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że z jednej strony skutki dla sytuacji konsumenta wynikające z unieważnienia całości umowy, takie jak te, o których mowa w wyroku z dnia 30 kwietnia 2014 r., K. i K. R. (C-26/13, EU:C:2014:282), należy oceniać w świetle okoliczności istniejących lub możliwych do przewidzenia w chwili zaistnienia sporu, a z drugiej strony, do celów tej oceny decydująca jest wola wyrażona przez konsumenta w tym względzie. 3) Artykuł 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie wypełnieniu luk w umowie, spowodowanych usunięciem z niej nieuczciwych warunków, które się w niej znajdowały, wyłącznie na podstawie przepisów krajowych o charakterze ogólnym, przewidujących, że skutki wyrażone w treści czynności prawnej są uzupełniane w szczególności przez skutki wynikające z zasad słuszności lub ustalonych zwyczajów, które nie stanowią przepisów dyspozytywnych lub przepisów mających zastosowanie, jeżeli strony umowy wyrażą na to zgodę. 4) Artykuł 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie utrzymywaniu w umowie nieuczciwych warunków, jeżeli ich usunięcie prowadziłoby do unieważnienia tej umowy, a sąd stoi na stanowisku, że takie unieważnienie wywołałoby niekorzystne skutki dla konsumenta, gdyby ten ostatni nie wyraził zgody na takie utrzymanie w mocy.
Uwzględniając ten pogląd, kolejnym etapem musi być rozstrzygnięcie, czy bez zakwestionowanych klauzul umowa może nadal wiązać strony. Na tak postawione pytanie należy, zdaniem sądu, odpowiedzieć przecząco. Wszak po usunięciu mechanizmu przeliczania nie da się w ogóle ustalić wysokości zobowiązania odnoszącego się do świadczenia głównego z umowy kredytu. Z kolei w powołanym wyżej wyroku (...) sprawie K. D., J. D. przeciwko Raiffeisen Bank (...), Trybunał wyjaśnił, że nie ma możliwości zastąpienia luk w umowie, spowodowanych usunięciem z niej nieuczciwych warunków, wyłącznie na podstawie przepisów krajowych o charakterze ogólnym. Uwzględniając zatem, że po usunięciu zakwestionowanych postanowień z umowy kredytu pomiędzy stronami, umowa nie może w dalszym ciągu funkcjonować, należało jeszcze uwzględnić stanowisko konsumenta. W rozpoznawanym przypadku pozwany, świadomy potencjalnych niekorzystnych skutków upadku umowy, odmówił sanowania wadliwości umowy. W tej sytuacji należało przyjąć, że umowa jest nieważna. Dodać należy, że jest to ustalenie tożsame z tym, które przyjął Sąd Okręgowy w Krakowie w sprawie I C 120/20.
Skutkiem nieważności umowy jest konieczność zwrotu z jednej strony przez powodowy Bank spełnionych przez pozwanego w wykonaniu nieważnej umowy świadczeń, z drugiej zaś strony obowiązek zwrotu przez pozwanego świadczenia otrzymanego z Banku - zgodnie z art. 410 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 405 k.c.. W myśl art. 410 § 2 k.c., świadczenie jest nienależne, jeżeli ten, kto je spełnił, nie był w ogóle zobowiązany lub nie był zobowiązany względem osoby, której świadczył, albo jeżeli podstawa świadczenia odpadła lub zamierzony cel świadczenia nie został osiągnięty, albo jeżeli czynność prawna zobowiązująca do świadczenia była nieważna i nie stała się ważna po spełnieniu świadczenia. W niniejszym przypadku, z uwagi na nieważność umowy kredytu, środki finansowe wypłacone przez powoda stronie pozwanej, tytułem kredytu uznać należy za świadczenie nienależne. Na podstawie art. 405 k.c. w zw. z art. 410 § 1 k.c. strona pozwana jest więc zobowiązana do zwrotu powodowi wszelkich kwot świadczonych przez Bank tytułem udzielenia kredytu.
Pozwany w odpowiedzi na pozew podniósł zarzut potrącenia i zarzut ten okazał się zasadny. Zgodnie z art. 203 1 § 2 k.p.c. pozwany może podnieść zarzut potrącenia nie później niż przy wdaniu się w spór co do istoty sprawy albo w terminie dwóch tygodni od dnia, gdy jego wierzytelność stała się wymagalna. Te warunki natury formalnej zostały spełnione, podobnie jak wymogi wynikające z prawa materialnego, od których spełnienia zależy skuteczność potrącenia. Zgodnie z art. 498 § 1 k.c., gdy dwie osoby są jednocześnie względem siebie dłużnikami i wierzycielami, każda z nich może potrącić swoją wierzytelność z wierzytelności drugiej strony, jeżeli przedmiotem obu wierzytelności są pieniądze lub rzeczy tej samej jakości oznaczone tylko co do gatunku, a obie wierzytelności są wymagalne i mogą być dochodzone przed sądem lub przed innym organem państwowym. W myśl § 2 tego przepisu wskutek potrącenia obie wierzytelności umarzają się nawzajem do wysokości wierzytelności niższej. Zgodnie z jednolitym stanowiskiem przyjętym w polskiej nauce prawa i orzecznictwie, jednym z warunków potrącenia jest wymagalność roszczenia, co w niniejszej sprawie zostało zachowane, bowiem przed złożeniem oświadczenia o potrąceniu konsument skierował do Banku wezwanie do zapłaty. Złożenie przez konsumenta oświadczenia o potrąceniu wierzytelności przysługującej mu wobec Banku o zwrot świadczenia nienależnego z wierzytelnością Banku o zwrot świadczenia nienależnego odnosi skutek w postaci umorzenia obu wierzytelności do wysokości niższej. W rezultacie na gruncie rozpoznawanej sprawy, wskutek potrącenia, doszło do umorzenia się wierzytelności Banku o zwrot świadczenia nienależnego - kwoty kapitału kredytu w całości, wobec czego żądanie w tym zakresie podlegało oddaleniu.
Z kolei kwestia tzw. wynagrodzenia za korzystanie z kapitału była już przedmiotem wypowiedzi (...), który w wyroku z dnia 15 czerwca 2023 r. C-520/21, wyraził pogląd, że w kontekście uznania umowy kredytu hipotecznego za nieważną w całości ze względu na to, że nie może ona dalej obowiązywać po usunięciu z niej nieuczciwych warunków, art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich należy interpretować w ten sposób, że: - nie stoją one na przeszkodzie wykładni sądowej prawa krajowego, zgodnie z którą konsument ma prawo żądać od instytucji kredytowej rekompensaty wykraczającej poza zwrot miesięcznych rat i kosztów zapłaconych z tytułu wykonania tej umowy oraz poza zapłatę ustawowych odsetek za zwłokę od dnia wezwania do zapłaty, pod warunkiem poszanowania celów dyrektywy 93/13 i zasady proporcjonalności, oraz - stoją one na przeszkodzie wykładni sądowej prawa krajowego, zgodnie z którą instytucja kredytowa ma prawo żądać od konsumenta rekompensaty wykraczającej poza zwrot kapitału wypłaconego z tytułu wykonania tej umowy oraz poza zapłatę ustawowych odsetek za zwłokę od dnia wezwania do zapłaty. W tej sytuacji niedopuszczalne jest przyjęcie wykładni, która umożliwiałaby zasądzenie roszczenia o wynagrodzenie za korzystanie z kapitału. Powództwo w tej części, z uwagi na brak podstawy prawnej, należało więc oddalić. Z uwagi na pogląd wyrażony w ww. wyroku przez (...), taka sama musi być ocena żądania ewentualnego waloryzacji sądowej kwoty kapitału kredytu na podstawie art. 358 1 § 3 k.c., czy też w oparciu o inne przepisy prawa (art. 410 k.c. w zw. z art. 405 k.c.).
O kosztach procesu sąd orzekł zgodnie z art. 98 § 1 k.p.c.. Na zasądzone koszty złożyły się: wynagrodzenie dla profesjonalnego pełnomocnika powódki w osobie adwokata w kwocie 10.800 zł, ustalone na podstawie § 2 pkt 7 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz.U.2023.1964 t.j. z dnia 2023.09.22) oraz opłata skarbowa od pełnomocnictwa w kwocie 17 zł.
[ sędzia del. M. S. ]