Wyrok z 11 lipca 2025, sygn. I C 718/25
Sygn. akt: I C 718/25
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 11 lipca 2025 r.
Sąd Okręgowy w Olsztynie I Wydział Cywilny
w składzie następującym:
|
Przewodniczący: |
Sędzia Krystian Szeląg |
|
Protokolant: |
Sekretarz sądowy Kamila Lobert-Bruździak |
po rozpoznaniu w dniu 11 lipca 2025 r. w Olsztynie
na rozprawie
sprawy z powództwa A. W.
przeciwko R. Bank (...) (Spółce Akcyjnej) z siedzibą w W.
o ustalenie lub ustalenie
I. ustala, że umowa o kredyt hipoteczny nr (...) zawarta w dniu (...) roku przez powódkę A. W. (wówczas V.) z poprzednikiem prawnym pozwanej (...) S.A. Spółka Akcyjna Oddział w Polsce jest nieważna;
II. zasądza od pozwanego na rzecz powódki kwotę 11.817,00 złotych wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty, tytułem zwrotu kosztów procesu.
Sygn. akt: I C 718/25
UZASADNIENIE
Powódka A. W. wobec pozwanego R. Bank (...) w W. prowadzącemu w Polsce działalność za pośrednictwem oddziału R. Bank (...) (Spółka Akcyjna) Oddział w Polsce wniosła o :
1. ustalenie nieważności umowy o kredyt hipoteczny nr (...) z dnia (...) r. zawartej przez powódkę z poprzednikiem prawnym pozwanego – (...) S.A. Oddział w Polsce,
ewentualnie
2. ustalenie, że postanowienia § 2 ust. 1 umowy o kredyt hipoteczny nr (...) z dnia 06.11.2007 r. oraz postanowienia § 7 ust. 4, § 9 ust. 2 i § 13 ust 7 Regulaminu Kredytu Hipotecznego udzielanego przez (...) są klauzulami abuzywnymi w rozumieniu art. 385 1 § 1 k.c. i nie wiążą powódki.
Nadto powódka wniosła o zasądzenie od pozwanego na jej rzecz zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych oraz opłaty skarbowej od pełnomocnictwa wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie za czas od dnia uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty.
W uzasadnieniu, powódka wskazała, że zawarła z (...) S.A. Oddział w Polsce umowę kredytu hipotecznego indeksowanego do (...) jako konsument, której integralną cześć stanowił regulamin. Powódka podała, że umowa została zawarta według standardowego wzorca, a jej postanowienia nie były indywidualnie uzgadniane między stronami. Powódka nie znała zasad ustalania kursu walut, według jakiego ma dochodzić do przeliczenia złotego polskiego na franka szwajcarskiego. Również przedstawiciele pozwanego banku nie przedstawili powódce jakichkolwiek informacji odnoszących się do mechanizmu przeliczania walut.
Powódka podniosła sprzeczność umowy z dobrymi obyczajami, bowiem doszło do naruszenia równowagi kontraktowej, a dysproporcja praw i obowiązków pozwanego determinuje uznanie klauzul za rażąco naruszające interes powodów jako konsumentów. Kwestionowane postanowienia umowne dały możliwość wyłącznie bankowi ustalenia w przyszłości wysokości zobowiązania w oparciu o własne i arbitralne ustalenia kursu walut. Powódka podkreśliła, że jako konsument nie została poinformowana o możliwości wzrostu lub spadku wartości waluty obcej, w której kredyt został zaciągnięty ale może również nie mogła oszacować konsekwencji ekonomicznych takiego ryzyka kursowego dla swoich zobowiązań finansowych. W ocenie strony powodowej wyeliminowanie kwestionowanych postanowień umownych prowadzi do unieważnienia umowy w całości.
W roszczeniu ewentualnym powódka domagała się pozostawienia umowy w mocy z wyłączeniem klauzul waloryzacyjnych jako klauzul abuzywnych, tj. § 2 ust. 1 umowy oraz § 7 ust. 4, § 9 ust. 2 i § 13 ust 7 Regulaminu stanowiącego Załącznik nr 1 do spornej umowy.
Pozwany (...) Bank (...) S.A. Oddział w Polsce, w odpowiedzi na pozew wniósł o oddalenie powództwa w całości i zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego oraz kosztów opłaty skarbowej od pełnomocnictwa według norm przepisanych.
Pozwany zaprzeczył wszystkim twierdzeniom strony powodowej poza tymi, które wyraźnie przyznał, tj. że strony łączy umowa kredytu hipotecznego indeksowanego do waluty obcej oraz na podstawie przedmiotowej umowy pozwany oddał do dyspozycji kredytobiorcy wskazaną w niej kwotę na określony w niej cel.
Fakty, którym pozwany zaprzecza: (i) brak możliwości negocjowania przez stronę powodową warunków umowy w trakcie trwania procedury kredytowej czy też wpływania na jej treść; (ii) niepoinformowanie strony powodowej o skutkach ryzyka walutowego związanego z zawarciem umowy kredytu indeksowanego, zmian kursu walutowego i związaną z tym zmianą wysokości kwoty zaciągniętego zobowiązania i rat kapitałowo-odsetkowych; ( (...)) nieuzgodnienie treści umowy kredytu ze stroną powodową w sposób indywidualny i brak umożliwienia zapoznania się z umową i regulaminem w trakcie trwania procedury kredytowej; (iv) umowa została ukształtowana w sposób niejednoznaczny, a także sprzeczny z dobrymi obyczajami oraz rażąco naruszający interesy strony powodowej i zawiera klauzule niedozwolone; (v) dowolność pozwanego w kształtowaniu tabeli kursowej; (vi) sprzeczność umowy z jakimikolwiek przepisami prawa polskiego lub wspólnotowego, czy też zasadami współżycia społecznego; (vii) istnienie przesłanek do uznania umowy za nieważną, nieistniejącą bądź bezskuteczną względem strony powodowej; (viii) strona powodowa posiada interes prawny w zakresie powództwa o ustalenie, a także udowodnienie przez stronę powodową przesłanki interesu prawnego roszczenia opartego na podstawie art. 189 k.p.c. Z ostrożności procesowej pozwany zaprzeczył, by stronie powodowej przysługiwał status konsumenta.
Sąd ustalił, co następuje:
Powódka, działając jako konsument, wystąpiła w dniu 16 października 2007 r. do poprzednika prawnego pozwanego z wnioskiem o udzielenie kredytu z przeznaczeniem na zakup lokalu mieszkalnego na rynku wtórnym w kwocie 160.000 PLN. Jako zawnioskowaną walutę wskazano frank szwajcarski ( (...)). Powódka złożyła oświadczenie, iż została zapoznana przez pracownika Banku z kwestią ryzyka kursowego w przypadku udzielenia kredytu indeksowanego do waluty obcej oraz, że będąc w pełni świadomą ryzyka kursowego, rezygnuje z możliwości zaciągnięcia kredytu w złotych dokonując wyboru kredytu indeksowanego, znane są im postanowienia regulaminu w odniesieniu do kredytów indeksowanych do waluty obcej. Ponadto wskazała, że jest świadoma ponoszenia ryzyka kursowego związanego z wahaniem kursów waluty obcej, do której indeksowany jest kredyt, jego wpływu na wysokość zobowiązania względem Banku oraz rat spłaty kredytu i że saldo zadłużenia kredytu wyrażone jest w walucie obcej jak również raty, podlegające spłacie w złotych na zasadach opisanych w regulaminie.
(dowód: wniosek o kredyt hipoteczny k. 81-83, oświadczenie kredytobiorcy zw. z zaciągnięciem kredytu zabezpieczonego hipoteką k. 93)
W dniu 6 listopada 2007 r. strony zawarły umowę o kredyt hipoteczny nr (...), na podstawie której, Bank zobowiązał się udzielić powódce kredytu w kwocie 160.000 zł „indeksowanego” do waluty (...), z przeznaczeniem na zakup lokalu mieszkalnego na rynku wtórnym. Integralną część umowy stanowił „Regulamin kredytu hipotecznego udzielanego przez (...) (§ 1 ust. 2, § 2 ust. 1 i 2 umowy).
Kredytu udzielono na okres 480 miesięcy, płatnego w równych miesięcznych ratach obejmujących część kapitałową oraz odsetkową, płatną w terminach i wysokościach określonych w umowie. Spłata następowała poprzez pobranie raty spłaty kredytu z rachunku kredytobiorcy, prowadzonego w złotych. Kredytobiorcy zobowiązani byli do utrzymywania wystarczających środków na rachunku, uwzględniając możliwe wahania kursowe w przypadku kredytów indeksowanych do waluty obcej (§ 6 umowy).
Zgodnie z § 2 ust. 4 umowy, kredytobiorca zobowiązał się do zapłaty prowizji od udzielonego kredytu wynoszącej 0,00 zł.
Oprocentowanie kredytu było zmienne i na dzień sporządzenia umowy wynosiło 4,13500 % w stosunku rocznym, z zastrzeżeniem postanowień Regulaminu w zakresie ustalania wysokości oprocentowania. Zmienna stopa oprocentowania ustalana była jako suma stopy referencyjnej LIBOR 3M ( (...)) oraz stałej marży Banku w wysokości 1,35 punktów procentowych (§ 3 umowy).
W § 4 ust. 1 regulaminu wskazano, że kredyt udzielany jest w złotych. Na wniosek wnioskodawcy bank udzielał kredytu indeksowanego do waluty obcej. W przypadku kredytu indeksowanego do waluty obcej wnioskodawca wnioskuje o kwotę kredytu wyrażoną w złotych, z zaznaczeniem iż wniosek dotyczy kredytu indeksowanego do waluty obcej.
W § 11 ust. 2 regulaminu wskazano, że wysokość rat spłaty kredytu należnych za poszczególne okresy rozliczeniowe może ulegać zmianom w szczególności w przypadku m. in. zmiany wysokości oprocentowania.
Wypłata kredytu realizowana była jednorazowo po spełnieniu przez kredytobiorcę warunków uruchomienia kredytu i złożeniu dyspozycji wypłaty środków. Kredyt wypłacany był na rachunek bankowy wskazany przez kredytobiorcę w dyspozycji wypłaty środków, zgodnie z przeznaczeniem kredytu (§ 5 umowy).
W myśl § 7 ust. 4 regulaminu, w przypadku kredytów indeksowanych do waluty obcej, wypłata następuje w złotych według kursu nie niższego niż kurs kupna zgodnie
z Tabelą obowiązującą w momencie wypłaty środków z kredytu. Saldo zadłużenia z tytułu kredytu wyrażone jest w walucie obcej i obliczane według kursu stosowanego przy uruchomieniu kredytu.
W § 2 pkt. 2 regulaminu podano, że kredytem indeksowanym do waluty obcej jest kredyt, oprocentowany według stopy procentowej, opartej na stopie referencyjnej, dotyczącej waluty innej niż złote, którego wypłata oraz spłata odbywa się w złotych w oparciu o kurs waluty obcej do złotych, według Tabeli, natomiast w § 2 pkt. 12 regulaminu, Tabelę określono jako tabelę kursów walut obcych obowiązującą w Banku.
Zgodnie z art. § 9 ust. 1 regulaminu raty spłaty kredytu miały być pobierane z rachunku bankowego Kredytobiorcy, prowadzonego w złotych, wskazanego w umowie.
W przypadku kredytów indeksowanych do waluty obcej raty kredytu podlegające spłacie wyrażone w walucie obcej i w dniu wymagalności raty kredytu pobrane są z rachunku bankowego, wg kursu sprzedaży zgodnie z Tabelą obowiązującą w Banku na koniec dnia roboczego poprzedzającego dzień wymagalności raty spłaty kredytu. Jeżeli dzień wymagalności raty kredytu przypada na dzień wolny od p[racy, stosowano kurs sprzedaży zgodnie z Tabelą obowiązującą w banku na koniec ostatniego dnia roboczego poprzedzającego dzień wymagalności raty spłaty kredytu (§ 9 ust. 2 regulaminu).
Wcześniejsza spłata, w przypadku kredytów indeksowanych do waluty obcej, miała być dokonywana w oparciu o kurs sprzedaży zgodnie z Tabelą obowiązującą w Banku w momencie realizacji dyspozycji (§ 13 ust. 7 regulaminu)
W myśl § 14 ust. 4 pkt 1 regulaminu zmiana waluty kredytu nie mogła być dokonana jeśli saldo zadłużenia z tytułu kredytu wynosi mniej niż 10.000 zł (lub w przypadku kredytów walucie obcej – równowartości 10.000 zł według kursu sprzedaży zgodnie z Tabelą obowiązującą w dniu złożenia dyspozycji zmiany waluty kredytu).
Obliczenie kwoty kapitału po zmianie waluty kredytu następuje: 1) w przypadku zmiany waluty kredytu z waluty obcej na złote – wg kursu sprzedaży waluty obcej do złotych, zgodnie z Tabelą obowiązującą na 2 dni robocze przed dniem realizacji zmiany waluty kredytu, 2) w przypadku zmiany waluty kredytu ze złotych na walutę obcą – wg kursu kupna waluty obcej do złotych, zgodnie z Tabelą obowiązującą na 2 dni robocze przed dniem realizacji zmiany waluty kredytu, 3) w przypadku zmiany waluty kredytu z waluty obcej na inną walutę obcą – wg ilorazu kursu sprzedaży dotychczasowej waluty kredytu do złotych oraz kursu kupna nowej waluty kredytu do złotych, zgodnie z Tabelą obowiązującą na 2 dni robocze przed dniem realizacji zmiany waluty kredytu (§ 14 ust. 8 regulaminu). Wysokość miesięcznej opłaty związanej z kosztami ustanowienia zabezpieczenia przejściowego obliczana jest wg Taryfy obowiązującej w dniu sporządzenia umowy na podstawie kwoty kredytu określonej w umowie. W przypadku kredytów indeksowanych do waluty obcej kwota kredytu obliczana jest w oparciu o kurs sprzedaży wg Tabeli obowiązującej w banku, w dniu sporządzenia umowy (§ 15 ust. 3 pkt 7 lit. b).
W przypadku postawienia kredytu indeksowanego do waluty obcej w stan wymagalności, Bank dokonuje zamiany waluty kredytu na złote według kursu sprzedaży zgodnie z aktualną Tabelą obowiązującą w Banku (§ 21 ust. 3 regulaminu).
Na zabezpieczenie spłaty kredytu wraz z odsetkami i innymi należnościami wynikającymi z umowy, ustanowiono hipotekę kaucyjną do kwoty 320.000,00 zł na nieruchomości położonej w O. przy ul. (...), oraz cesję praw na rzecz banku z polisy ubezpieczenia ww. nieruchomości od ognia i innych zdarzeń losowych (§ 7 ust. 1 umowy).
(dowód: umowa o kredyt hipoteczny k. 20-22 i k. 85-87, Regulamin Kredytu Hipotecznego Udzielanego przez (...) k. 88-92)
Środki z kredytu zostały wypłacone jednorazowo w dniu 09.11 2007 r. w wysokości 160.000 zł, co stanowiło równowartość 75.372,15 CHF po kursie 2, (...).
(dowód: zaświadczenie k. 30)
Na podstawie aneksu nr (...) do umowy kredytu nr (...) sporządzonego w dniu 12 lutego 2015 r. przyznano kredytobiorcy dodatkowe uprawnienia w spłacie kredytu, tzw. Uprawnienia Elastycznego Kredytu Domowego.
(dowód: aneks nr (...) k. 28)
Pismem z dnia 08.10.2024 r. powódka skierowała do pozwanego banku reklamację dotyczącą spornej umowy kredytu hipotecznego w zakresie nienależnie pobranych od niej środków wraz z wezwaniem do zapłaty, którym wezwała do wyliczenia sumy dopłaty/nadpłaty rat kapitałowo-odsetkowych z tytułu zastosowania niedozwolonych klauzul umownych skutkujących nieuprawnionym sposobem ustalenia wysokości udzielonego kredytu oraz spłaty kredytu, w tym prowizji i ubezpieczenia.
W odpowiedzi na powyższe pozwany poinformował, że nie odnajduje podstaw do uznania roszczeń.
(dowód: reklamacja wraz z wezwaniem do zapłaty k. 42-45, odpowiedź banku k. 39v.-40)
Kredyt został przeznaczony na zakup mieszkania przeznaczonego na cele mieszkaniowe powódki. Obecnie w mieszkaniu zamieszkują teściowie powódki. Kredytowana nieruchomość nie była związana z żadną działalnością gospodarczą, nie była również wynajmowana. Powódce nie zaoferowano kredytu w złotówkach. W toku zawierania umowy bank nie tłumaczył powódce roli dwóch kursów oraz pojęcia spreadu. Powódka nie negocjowała umowy – podpisała ją w kształcie zaproponowanym przez bank. Kredyt został wypłacony w złotych i w tej walucie do czasu uzyskania sądowego zabezpieczenia był spłacany.
Powódka została pouczona o konsekwencjach uznania umowy za nieważną, oświadczyła, iż jest świadoma ewentualnych negatywnych konsekwencji oraz oświadczyła, że podtrzymuje powództwo.
(dowód: przesłuchanie powódki k. 131v.-132)
Sąd zważył, co następuje:
Poza sporem pomiędzy stronami było, iż pozwany jest następcą prawnym (...) S.A. Spółka Akcyjna Oddział w Polsce z siedzibą w W. (prowadzącego działalność pod nazwą (...)), z którym umowę zawarła powódka.
Sąd dokonał ustaleń faktycznych w sprawie w oparciu o załączone do akt – niekwestionowane przez strony – dokumenty oraz zeznania strony powodowej. Sąd dał wiarę tym zeznaniom, mając na uwadze, iż korelowały one z pozostałym materiałem dowodowym sprawy w postaci dokumentów. W szczególności za wiarygodne Sąd uznał twierdzenia powódki, że do zawarcia umowy kredytu doszło w wyniku przyjęcia wzorca umownego. Strona pozwana natomiast nie przedłożyła dowodów, które podważałyby wiarygodność zeznań powódki.
Powódka żądała ustalenia nieistnienia stosunku prawnego, wynikającego z umowy kredytu na skutek nieważności wskazanej w pozwie umowy o kredyt hipoteczny, zawartej przez nią z poprzednikiem prawnym pozwanego Banku.
Podstawę wystąpienia z takim żądaniem stanowi art. 189 k.p.c. Zgodnie z art. 189 k.p.c. można domagać się stwierdzenia przez sąd istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego lub prawa, jeżeli strona ma w tym interes prawny, rozumiany jako obiektywną potrzebę usunięcia wątpliwości lub niepewności co do istnienia lub charakteru stosunku łączącego ją z inną stroną. Przyjmuje się również, że interesu w wytoczeniu powództwa o ustalenie nie ma, jeżeli swój cel strona może osiągnąć formułując dalej idące żądanie, które będzie czynić zadość jej potrzebom, np. w formie żądania zwrotu świadczeń spełnionych na podstawie nieistniejącego lub nieważnego stosunku prawnego.
Interes prawny strony powodowej w wystąpieniu z żądaniem pozwu polega na tym, że w istocie domagała się definitywnego usunięcia niepewności prawnej, co do istnienia nawiązanego na podstawie umowy stosunku prawnego lub jego treści w przypadku wyeliminowania niektórych ich postanowień z uwagi na ich niedozwolony charakter. Zgodnie z art. 385 1 k.c. skutkiem eliminacji takich postanowień nie zawsze musi być upadek całej umowy, gdyż co do zasady powinna ona obowiązywać dalej w zmienionej treści. W przypadku umowy długoterminowej, jakim jest objęta pozwem umowa kredytu, żądanie zwrotu kwot wypłaconych lub wpłaconych może wynikać z różnych przyczyn, zatem samo rozstrzygnięcie o uwzględnieniu lub oddaleniu żądania zapłaty na tle takiej umowy nie zawsze wyeliminuje wątpliwości co do jej istnienia lub treści. Taką możliwość daje natomiast rozstrzygnięcie o żądaniu ustalenia nieważności lub nieistnienia stosunku prawnego, jakim jest umowa kredytu wskutek jej upadku spowodowanego następczym powołaniem się przez kredytobiorcę – konsumenta – na niedozwolony charakter niektórych jej zapisów, względnie ustalenie, że te zapisy nie są dla niego wiążące (są bezskuteczne). Powyższe, w ocenie Sądu, przesądza o skutecznym powołaniu się powodów na istnienie interesu prawnego w żądaniu pozwu w rozumieniu art. 189 k.p.c. Kwestia istnienia tego interesu w sporze dotyczącym zobowiązań wynikających z umowy kredytu, które tworzą wieloletni stosunek prawny między stronami w aktualnym orzecznictwie nie budzi przy tym wątpliwości, wskutek czego nie wymaga dalszego wywodu (vide m.in. postanowienie SN z 21.09.2022 r., I CSK 2656/22, LEX nr 3411831, postanowienie SN z 23.08.2022 r., I CSK 1669/22, LEX nr 3411341 i powołane tam orzecznictwo, postanowienie SN z 29.09.2023 r., I CSK 212/23, LEX nr 3612253 i liczne inne).
Przyjęcie przez Sąd istnienia interesu prawnego po stronie powodowej, co do żądań sformułowanych w pozwie, implikuje w dalszej kolejności dokonanie oceny ważności zawartej umowy i jej rzeczywistego charakteru oraz przeprowadzenie analizy umowy kredytowej w zakresie zawarcia w niej klauzul abuzywnych dotyczących mechanizmu indeksacji i ich ewentualnego wpływu na dalszy byt prawny całej umowy bądź jej poszczególnych postanowień.
Niewątpliwie powódka zawarła umowę kredytu jako konsumentka. Powyższa okoliczność nie została skutecznie zakwestionowana przez pozwanego. Z zeznań powódki wynika, że kredytowane mieszkanie zawsze służyło i nadal służy do celów mieszkalnych. Nadto powódka nie prowadziła w nim działalności gospodarczej. Powyższe zeznania nie zostały podważone przez pozwanego żadnymi dowodami.
Zgodnie z ugruntowanym stanowiskiem judykatury, dokonując oceny łączącej strony umowy kredytowej zawartej z konsumentem, należy w pierwszej kolejności ocenić ją pod kątem klauzul abuzywnych z uwagi na potrzebę zapewnienia konsumentowi jak najszerszej ochrony (w tym uwzględnienia jego woli o pozostawieniu tych klauzul, a zatem sanowaniu jej postanowień). Przepis art. 385 1 k.c. i następne stanowią bowiem rdzeń systemu ochrony konsumenta przed wykorzystywaniem przez przedsiębiorców silniejszej pozycji kontraktowej, związanej z możliwością jednostronnego kształtowania treści wiążących strony postanowień, w celu zastrzegania klauzul niekorzystnych dla konsumenta (klauzul abuzywnych). Wprowadzają instrument wzmożonej - względem zasad ogólnych (art. 58 § 2, art. 353 1 i 388 k.c.) - kontroli treści postanowień narzuconych przez przedsiębiorcę, pod kątem poszanowania interesów konsumentów ( tak Sąd Najwyższy w uchwale w składzie 7 sędziów z dnia 20 czerwca 2018 r. , III CZP 29/17). Wprowadzają także szczególną - odbiegającą od zasad ogólnych - sankcję mającą niwelować niekorzystne skutki zastosowania klauzul abuzywnych. W zakresie swego zastosowania wyłączają zatem regulacje ogólne, w tym dotyczące konsekwencji naruszenia właściwości (natury) stosunku prawnego. Zakresy te zachodzą częściowo na siebie, ponieważ część owych wiążących założeń ustawowych dotyczących kształtu (wzorca, cech charakterystycznych) stosunku obligacyjnego, w tym poszanowania autonomii podmiotów prawa cywilnego, jest relewantna także na obszarze niedozwolonych postanowień umownych, o czym świadczy choćby załącznik do dyrektywy 93/13, zawierający tzw. szarą listę postanowień abuzywnych, w którym wskazano m.in., że za abuzywne mogą być uznane klauzule, których celem lub skutkiem jest umożliwienie sprzedawcy lub dostawcy "według własnego uznania jednostronnej zmiany warunków bez uzasadnionego powodu wymienionego w umowie" ( tak też Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 13 maja 2022 r., (...) 464/22).
Kredyt udzielony stronie powodowej miał charakter kredytu indeksowanego polegającego na ustaleniu kwoty kredytu w PLN i dopiero w efekcie zabiegu waloryzacyjnego przeliczeniu jej na (...). Taki charakter umowy sam w sobie - zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Sądu Najwyższego - nie jest sprzeczny z ogólną konstrukcją umowy kredytu przewidzianą w art. 69 ust. 1 Prawa Bankowego (por. wyroki Sądu Najwyższego z 19 marca 2015 r., IV CSK 362/14, OSNC-ZD 2016, Nr 3, poz. 49, z dnia 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14, OSNC 2016, Nr 11, poz. 134, z dnia 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16, Monitor Prawa Bankowego 2018, nr 7-8, s. 18, z dnia 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, Nr 2, poz. 20).
Istotą sporu stron jest sposób konstrukcji mechanizmu indeksacji zastosowanego przez pozwany bank w przedmiotowej umowie.
Zgodnie z art. 385 1 k.c., postanowienia umowy zawieranej z konsumentem, które kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami lub rażąco naruszają jego interesy, nie są wiążące, jeżeli nie zostały uzgodnione indywidualnie. Nieuzgodnione indywidualnie są te postanowienia umowy, na których treść konsument nie miał rzeczywistego wpływu, co w szczególności odnosi się do postanowień umowy przejętych z wzorca umowy zaproponowanego konsumentowi przez kontrahenta. Zgodnie z utrwalonym już stanowiskiem orzecznictwa „wszelkie klauzule sporządzone z wyprzedzeniem będą klauzulami pozbawionymi cechy indywidualnego uzgodnienia i okoliczności tej nie niweczy fakt, że konsument mógł znać ich treść”, przy czym dla uznania, że treść danego postanowienia umownego została indywidualnie uzgodniona wymagałoby wykazania, że „konsument miał realny wpływ na konstrukcję niedozwolonego (abuzywnego) postanowienia wzorca umownego”, a „konkretny zapis był z nim negocjowany” ( vide - wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 14 czerwca 2013 r. w sprawie VI ACa 1649/12). Brak "uzgodnienia indywidualnego" dla postanowień inkorporowanych do umowy ma miejsce nie tylko wtedy, gdy konsument związany jest wzorcem z mocy art. 384 k.c., ale także wtedy, gdy doszło - za zgodą obu stron - do inkorporowania wzorca, albo niektórych jego postanowień, do treści umowy. W takiej bowiem sytuacji można mówić o "postanowieniach umowy przejętych z wzorca". Takie postanowienia wzorca, mimo odmiennego od określonego w art. 384 k.c. trybu wiązania, nadal nie są postanowieniami "uzgodnionymi indywidualnie", chyba że konsument miał na ich treść "rzeczywisty wpływ ". Rzeczywisty wpływ" konsumenta nie zachodzi, jeżeli "wpływ" ten polega jedynie na tym, że konsument dokonuje wyboru spośród alternatywnych klauzul sformułowanych przez przedsiębiorcę. W świetle materiału dowodowego sprawy, w szczególności zeznań powódki oraz umowy o kredyt hipoteczny, nie powinno budzić wątpliwości, iż przy zawarciu umowy pozwany posłużył się wzorcem umownym, a strona powodowa nie miała żadnego realnego wpływu na ukształtowanie postanowień umownych, poza wyrażoną w PLN kwotą kredytu oraz liczbą rat spłaty. Brak także dowodu by postanowienia umowy, w tym odnoszące się do mechanizmu indeksacji, a w szczególności kwestionowane w pozwie postanowienia § 2 ust. 1 umowy a także § 7 ust. 4, § 9 ust. 2, § 13 ust. 7 Regulaminu były wynikiem porozumienia stron, tj. wspólnego ustalenia ostatecznego brzmienia klauzuli, w wyniku rzetelnych negocjacji, w ramach których konsument miał realny wpływ na treść określonego postanowienia umownego (vide – m.in. postanowienie Sądu Najwyższego z 06 marca 2019r., I CSK 462/18). Stwierdzenie to tym bardziej jest zasadne, iż odnosi się do treści zakwestionowanych zapisów Regulaminu Kredytu Hipotecznego udzielanego przez (...), który to regulamin wręcz z racji swej istoty nie podlegał negocjacjom, a jednocześnie stanowił integralną część umowy kredytu. Podkreślenia przy tym wymaga, iż zgodnie z §23 regulaminu, prawo jego zmiany przysługiwało wyłącznie bankowi. Brak zatem podstaw do formułowania przez pozwanego tezy o indywidualnym uzgodnieniu miedzy stronami postanowień umowy, w szczególności klauzul waloryzacyjnych, przez przyjęcie przez stronę powodową propozycji poprzednika prawnego pozwanego.
Wobec powyższego należało dokonać oceny czy zakwestionowane w pozwie postanowienia umowy i regulaminu istotnie kształtowały prawa i obowiązki konsumenta (strony powodowej) w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami lub rażąco naruszały jego interesy. Odpowiedź na powyższe musi być, w ocenie Sądu, twierdząca, zgodna z twierdzeniami pozwu.
Stosownie do § 2 ust. 1 umowy kredyt był indeksowany do (...), natomiast wysokość zadłużenia z tytułu udzielonego kredytu indeksowanego do waluty obcej wyrażona była w walucie obcej, po przeliczeniu uruchomionych środków po kursie kupna danej waluty zgodnie z Tabelą obowiązującą w dniu ich uruchomienia, co wynikało z §2 pkt 2 i 12 oraz §7 ust. 4 regulaminu. Podobnie przy spłacie kredytu, raty kredytu podlegające spłacie były wyrażone w walucie obcej i w dniu wymagalności były pobierane z rachunku bankowego prowadzonego dla powodów wg kursu sprzedaży zgodnie z Tabelą obowiązującą w banku na koniec dnia roboczego poprzedzającego dzień wymagalności raty (§9 ust. pkt 2 regulaminu)
Umowa o kredyt hipoteczny w żadnym miejscu nie definiowała Tabeli kursów walut obcych pozwanego Banku. Z kolei zapis §2 pkt 12 regulaminu wskazywał jedynie, że Tabela to Tabela kursów walut obcych obowiązująca w banku. Natomiast żadne postanowienie umowy ani regulaminu nie definiowało sposobu ustalania kursu waluty stosowanej do rozliczenia umowy czy też ogólnie kursów prezentowanych w Tabeli kursów banku.
Jak wynika z powyższego kurs waluty szwajcarskiej, służący do przeliczania poszczególnych rat kapitałowo – odsetkowych, a także do ustalenia wysokości zadłużenia kredytobiorcy w tej walucie, określany był samodzielnie przez pozwany Bank. Kredytobiorcy nie tylko nie mieli żadnego wpływu na ten mechanizm, ale nie posiadali także żadnej wiedzy na temat sposobu dokonywania przez Bank ustaleń w zakresie kursu sprzedaży i kursu kupna waluty. W ocenie Sądu, przesądza to o abuzywnym charakterze w/w postanowień umowy, tj., iż kształtowały one prawa i obowiązki konsumenta (strony powodowej) w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco naruszały jego interesy. Wyraża się to w tym, że przesłanki ustalenia określonej wysokości stosowanych kursów kupna i sprzedaży waluty nie zostały precyzyjnie, jasno i dokładnie określone w zapisach umowy stron, natomiast zmiana sposobu ustalania kursu pozostawała w zasięgu możliwości banku bez konieczności uzgadniania go ze swoimi klientami. Stąd postanowienia umowy, które przewidywały przyjęcie kursu kupna i kursu sprzedaży z tabeli kursów banku, jako zastrzegające dla banku swobodę kształtowania wysokości zobowiązania kredytowego muszą być uznane za abuzywne. W istocie naruszały one bowiem równość kontraktową stron i umożliwiały przerzucenie na klienta banku całego ryzyka zmiany kursu waluty. Nie ma przy tym znaczenia, czy z takiej możliwości pozwany Bank skorzystał. Dla uznania postanowienia umownego za niedozwolone wystarczy bowiem taka jego konstrukcja, która prowadzi do obiektywnej możliwości rażącego naruszenia interesów konsumenta.
Sąd podziela przy tym stanowisko wyrażone przez Sąd Najwyższy w postanowieniu z 22.02.2023r. ( I CSK 6405/22, LEX nr 3554481 i cyt. tam orzecznictwo), iż postanowienia umowy (regulaminu) określające zarówno zasady przeliczenia kwoty udzielonego kredytu na złotówki przy wypłacie kredytu, jak i spłacanych rat na walutę obcą, pozwalające bankowi swobodnie kształtować kurs waluty obcej mają charakter niedozwolonych postanowień umownych. A. umów kredytów indeksowanych i denominowanych w walucie obcej (frankach szwajcarskich) nie wyczerpuje się w klauzulach kształtujących mechanizm indeksacji. Za takie uznawane są też postanowienia odnoszące się do ustalonego w walucie obcej mechanizmu waloryzacji świadczeń (określane niekiedy jako "klauzule ryzyka walutowego"), które wiążą się z obciążeniem kredytobiorcy - konsumenta nieograniczonym ryzykiem zmiany kursu waluty i związanym z tym ryzykiem zwiększenia kosztu kredytu.
Zwrócić należy także uwagę na ugruntowany w orzecznictwie Sądu Najwyższego i podzielany przez Sąd w składzie rozpoznającym sprawę pogląd, iż mechanizm ustalania kursów waluty na podstawie tabel kursowych banku stanowi abuzywne, nietransparentne postanowienia umowy uprawniające bank do jednostronnego ustalenia kursów walut, pozostawiające temu bankowi pole do arbitralnego działania i w ten sposób obarczające kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem oraz naruszają równorzędność stron ( zob. wyroki z dnia 20.05.2022r., (...) 943/22, LEX nr 3350117z dnia 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14, OSNC 2016, Nr 11, poz. 134, z dnia 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16, nie publ., z dnia 19 września 2018 r., z dnia 30 września 2020 r. I CSK 556/18, nie publ., z dnia 27 lipca 2021 r., (...) 49/21, nie publ., z dnia 2 czerwca 2021 r., I (...) 55/21, nie publ., z dnia 28 kwietnia 2022 r., III CZP 40/22, Biuletyn Izby Cywilnej Sądu Najwyższego 2022, nr 5-6, s. 15). Dlatego oczywiste jest, że takie uprawnienie kredytodawcy ma dla kredytobiorcy istotne znaczenie, rażąco narusza jego interesy.
Należy przy tym jednoznacznie wskazać, że oceny abuzywności dokonuje się na datę dokonania czynności – zawarcia umowy, a okoliczności, które zaistniały po zawarciu umowy, nie mają znaczenia dla oceny abuzywności postanowienia ( tak Sąd Najwyższy w uchwale 7 sędziów z dnia 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, Biuletyn Sądu Najwyższego 2018/6/9, tak też (...) w wyroku z 20 września 2017 r., C-186/16). Nie ma zatem znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy zarządzenie nr (...) Dyrektora Generalnego (...) S.A. Spółka Akcyjna Oddział (...) z dnia 29.06.2009r. (k. 145), czy zmiany umowy wynikające z Aneksu nr (...) z dnia 14.12.2014r. (k. 41-44), na które, m.in., powołuje się pozwany w odpowiedzi na pozew.
Ugruntowane jest również stanowisko, że postanowienia wprowadzające do umowy kredytu ryzyko walutowe powinny być traktowane jako określające główne świadczenie stron. Zwrócić należy uwagę, że Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej ( (...)) w wyroku z dnia 3 października 2019 r. w sprawie C-260/18, na tle wykładni dyrektywy 93/13/EWG, podtrzymał pogląd dotyczący natury klauzul wymiany (czyli dotyczących kursów walutowych stosowanych do rozliczeń umów kredytowych), które wprowadzając do umów kredytowych ryzyko kursowe, określają faktycznie główny przedmiot umowy (pkt 44 powołanego wyroku). Należy zatem przyjąć, że postanowienia umowy stron w tym zakresie, jeżeli nie zostały sformułowane jednoznacznie, podlegają kontroli w celu stwierdzenia, czy nie mają charakteru niedozwolonego (art. 385 1 § 1 zd. drugie k.c.). Zważywszy, iż postanowienia dotyczące kursu waluty stosowanego do rozliczeń, tj. kursu kupna waluty (§7 ust. 4 regulaminu) oraz kursu sprzedaży waluty (§9 ust. 2 regulaminu) odsyłały do kursów zgodnych z „Tabelą obowiązującą w Banku”, co do której brak jakichkolwiek wskazań co do sposobu ustalania wskazanych w niej kursów, postanowienia te nie mogą być uznane za sformułowane w sposób jednoznaczny.
Podsumowując, w ocenie Sądu, wskazane wyżej postanowienia umowy i regulaminu dotyczące stosowania dwóch różnych rodzajów kursów, które mogły być swobodnie ustalane przez jedną ze stron umowy, nie zostały uzgodnione indywidualnie z kredytobiorcą (stroną powodową), a w zakresie przewidującym do rozliczenia wypłat kurs kupna, a do rozliczenia spłat kurs sprzedaży - ustalane samodzielnie przez bank – kształtowały zobowiązanie kredytobiorcy w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy. Nie zostały także sformułowane w sposób jednoznaczny, a zatem miały charakter niedozwolony w rozumieniu art. 385 1 §1k.c., a tym samym od początku i mocy samego prawa nie wiązały powódki.
Nie budzi obecnie wątpliwości, że brak związania konsumenta niedozwolonym postanowieniem oznacza, że nie wywołuje ono skutków prawnych od samego początku i z mocy samego prawa, co sąd ma obowiązek wziąć pod uwagę z urzędu ( por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 29 czerwca 2007 r., III CZP 62/07, OSNC 2008, nr 7-8, poz. 87 oraz wyroki Sądu Najwyższego z dnia 30 maja 2014 r., III CSK 204/13, "Monitor Prawa Bankowego" 2015, nr 1, s. 22, z dnia 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16, oraz z dnia 14 lipca 2017 r., II CSK 803/16, OSNC 2018, nr 7-8, poz. 79).
Odwołując się do powoływanego już wyroku Sądu Najwyższego z 20.05.2022 r., (...) 943/22 (LEX nr 3350117), należy także wskazać, że „przy ocenie umowy z odwołaniem się do dyrektywy 93/13 i art. 385 1 k.c. sąd nie jest uprawniony do uzupełniania umowy treścią nieuzgodnioną przez strony, choćby zmierzała do wyrównania ich pozycji na gruncie łączącego je stosunku prawnego, tak nie jest też uprawniony do tego, by umowę tę przekształcić w inny rodzaj umowy (wyrok z dnia 13 maja 2022 r., (...) 405/22). Takie działanie w istocie nie różniłoby się bowiem od uzupełniania umowy po pominięciu zamieszczonych w niej klauzul abuzywnych, do czego krytycznie odniósł się (...).
Przepisy dyrektywy 93/13 z dnia 5 kwietnia 1993 r. sprzeciwiają się uzupełnianiu przez sąd krajowy umowy przez zmianę nieuczciwego warunku na podstawie przepisu prawa krajowego. Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej wskazuje też, że nie jest dopuszczalne częściowe utrzymanie nieuczciwego warunku umownego w mocy przez usunięcie elementów przesądzających o jego nieuczciwym charakterze, o ile sprowadzałoby się to do mającej wpływ na istotę tych warunków zmiany treści umowy ( zob. też uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r. - zasada prawna - III CZP 6/21, OSNC 2021, Nr 9, poz. 56; uchwała Sądu Najwyższego z 16 lutego 2021 r., III CZP 11/20, OSNC 2021, Nr 6, poz. 40; postanowienie Sądu Najwyższego z 6 lipca 2021 r., III CZP 41/20, MoP 2021, Nr 15, s. 775; wyroki (...) z dnia 3 października 2019 r., C260/18, i z dnia 29 kwietnia 2021 r., C-19/20).”
Dokonując wykładni dyrektywy 93/13/EWG Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej w wyroku z dnia 3 października 2019 r. w sprawie C-260/18 podtrzymał pogląd, że w przypadku ustalenia, że w umowie zostało zawarte postanowienie niedozwolone w rozumieniu dyrektywy, skutkiem tego jest wyłącznie wyeliminowanie tego postanowienia z umowy, chyba że konsument następczo je zaakceptuje. Jedynie w drodze wyjątku możliwe jest zastosowanie w miejsce postanowienia niedozwolonego przepisu prawa o charakterze dyspozytywnym. Wyjątek ten obejmuje sytuacje, w której jest zgoda stron na jego zastosowanie oraz okoliczność, że brak takiego zastąpienia skutkowałby upadkiem umowy i niekorzystnymi następstwami dla konsumenta, który na takie niekorzystne rozwiązanie się nie godzi. Zgodnie ze stanowiskiem (...) nie jest możliwe zastąpienie postanowienia niedozwolonego przez odwołanie się do norm ogólnych prawa cywilnego, gdyż spowodowałoby to ingerencję, mogącą wpłynąć na równowagę interesów, powodując nadmierne ograniczenie swobody zawierania umów. Zresztą, pozostawałoby to także w sprzeczności z bytem klauzuli waloryzacyjnej jako świadczenia głównego kredytobiorcy.
W przedmiotowej sprawie brak możliwości stosowania norm o charakterze ogólnym nie pozwala na sięgnięcie do domniemanej woli stron lub utrwalonych zwyczajów (art. 65 k.c. i art. 56 k.c.). Mając na względzie treść art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13, niewątpliwie umowa nie może być utrzymana w mocy tylko wtedy, gdy na podstawie pozostałej treści umowy nie da się ustalić praw i obowiązków stron.
W ocenie Sądu brak możliwości uzupełnienia umowy po wyeliminowaniu abuzywnych postanowień, powoduje, że nie jest obiektywnie możliwe wykonanie przez obie strony umowy. Po wyeliminowaniu z umowy stron postanowień dotyczących kursów wymiany, wiadomym jest jedynie, że Bank zobowiązuje się postawić do dyspozycji powoda kwotę w złotych polskich, przy czym saldo kredytu celem jego spłaty winno zostać ustalone w (...), lecz nie wiadomo według jakiego miernika ma być wyliczona ta równowartość. Stąd nie jest również wiadomo, jaką kwotę w (...) powinien zwrócić kredytobiorca. W konsekwencji nie da się ustalić również wysokości rat kredytu do spłaty, które zgodnie z umową winny być określone w (...). Brak jednoznacznego określenia zasad ustalania kursów, a tym samym brak możliwości określenia praw i obowiązków stron oznacza, że umowa po eliminacji postanowień abuzywnych jest ostatecznie niewykonalna, trwale bezskuteczna i z tego względu nieważna. Podnieść należy, że strona powodowa była pouczona o skutkach ustalenia nieważności umowy i zgodziła się na poniesienie konsekwencji z tym związanych.
Zwrócić także należy uwagę, że wyeliminowanie mechanizmu indeksacji oraz różnic kursów walutowych skutkuje także eliminacją ryzyka kursowego. To z kolei prowadzi do sytuacji, w której kwota zobowiązania byłaby wyrażona w walucie polskiej, przy jednoczesnym pozostawieniu oprocentowania opartego o stawkę referencyjną charakterystyczną dla umów indeksowanych lub denominowanym do waluty obcej (LIBOR 3M). Taki skutek prowadziłby do zmiany charakteru stosunku prawnego i pozostawałby w sprzeczności z naturą (właściwością) tego stosunku, tj. umowy kredytu waloryzowanego kursem waluty obcej, stanowiącej wyróżniony w doktrynie i judykaturze podtyp umowy kredytu. umowa po eliminacji klauzul indeksacyjnych przekształcałaby się zatem w taki typ umowy, który nie występował w obrocie gospodarczym w dacie zawarcia umowy przez strony i nie występuje w chwili obecnej. Przepis art. 6 ust. 1 ww. dyrektywy nr 93/13/EWG wskazuje, że po eliminacji abuzywnych zapisów umownych umowa w pozostałej części będzie nadal obowiązywała strony, jeżeli jest to możliwe po wyłączeniu z niej nieuczciwych warunków. Biorąc pod uwagę, iż wyeliminowanie mechanizmu indeksacji prowadzi do zniekształcenia umowy kredytu w sposób sprzeczny z właściwością tego stosunku prawnego przez co nie może ona dalej funkcjonować w obrocie prawnym. To z kolei uzasadnia orzeczenie jej nieważności,
Pogląd ten, ugruntowany w orzecznictwie sądów powszechnych i Sądu Najwyższego, został także potwierdzony w uchwale z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22, w której Sąd Najwyższy dokonując niejako podsumowania dotychczasowego orzecznictwa, wskazał m.in. iż w razie uznania, że postanowienie umowy kredytu indeksowanego (jak w sprawie niniejszej) lub denominowanego, odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej stanowi niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów. Natomiast w razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego umowa nie wiąże także w pozostałym zakresie.
Mając na uwadze powyższe rozważania, na podstawie art. 189 k.p.c. przy zastosowaniu art. 385 1 k.c. Sąd ustalił w punkcie I wyroku, że nieważna jest umowa o kredyt hipoteczny nr (...) z dnia 6 listopada 2007 r. zawarta pomiędzy powódką a (...) S.A. Spółka Akcyjna Oddział w Polsce, poprzednikiem prawnym pozwanego.
Uwzględnienie żądania powódki w zakresie żądania głównego dezaktualizowało potrzebę odnoszenia się do żądania ewentualnego.
O kosztach procesu Sąd orzekł na podstawie art. 98 k.p.c., zgodnie z którym strona przegrywająca ponosi koszty procesu. Na koszty procesu powoda w wysokości 11.817 zł składają się: opłata od pozwu (1000 zł), opłata skarbowa od pełnomocnictwa (17 zł) i wynagrodzenie pełnomocnika (10 800 zł). W związku z tym, w punkcie II wyroku Sąd zasądził od pozwanego na rzecz powódki kwotę 11.817,00 zł tytułem zwrotu kosztów procesu wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty.
sędzia Krystian Szeląg