Wyrok z 12 marca 2024, sygn. I C 389/21

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 12 marca 2024 r.

Sąd Okręgowy w (...) I Wydział Cywilny

w składzie następującym:

Przewodniczący:

sędzia Dorota Scott-Sienkiel

po rozpoznaniu w dniu 12 marca 2024 r. w (...) na posiedzeniu niejawnym

sprawy z powództwa P. M. (1)

przeciwko Z. M.

o zapłatę

w trybie art. 224§3 k.p.c.

I.  zamyka rozprawę,

II.  zasądza od pozwanej Z. M. na rzecz powoda P. M. (1) kwotę 184.847,00 zł (sto osiemdziesiąt cztery tysiące osiemset czterdzieści siedem 00/100) z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi od dnia 12.03.2024r. do dnia zapłaty i oddala powództwo w pozostałym zakresie,

III.  nakazuje zwrócić powodowi ze Skarbu Państwa (Sąd Okręgowy w (...)) tytułem niewykorzystanej zaliczki kwotę 550,00 zł oraz kwotę 12,35 zł tytułem różnicy między opłatą od pozwu pobraną a opłatą należną,

IV.  przyznaje kuratorowi małoletniej powódki – adw. M. R. wynagrodzenie w kwocie 3.985,20 zł, w tym kwotę 745,20 zł tytułem podatku VAT, które wypłacić ze Skarbu Państwa (Sąd Okręgowy w (...)),

V.  zasądza od pozwanej Z. M. na rzecz powoda P. M. (1) kwotę 14.760,00 zł tytułem zwrotu kosztów procesu- z ustawowymi odsetkami za opóźnienie za okres od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty,

VI.  nakazuje ściągnąć od pozwanej Z. M. na rzecz Skarbu Państwa (Sąd Okręgowy w (...)) kwotę 3.985,20 zł tytułem tymczasowo poniesionych wydatków.

sędzia Dorota Scott-Sienkiel

Sygn. akt. I C 389/21

UZASADNIENIE

Pozwem z dnia 14 kwietnia 2021 r. powód P. M. (1) wniósł przeciwko pozwanej małoletniej Z. M. o zapłatę kwoty 122.500 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie, począwszy od dnia wytoczenia powództwa a nadto wniósł o odstąpienie od obciążania pozwanej kosztami przedmiotowego postępowania (pozew k. 4-9). Następnie, pismami procesowymi z dnia 15 lutego 2022 r . (k. 98-102) oraz 7 listopada 2023 r. (k. 414-416), dokonał zmiany powództwa w ten sposób, że ostatecznie wniósł o

1.  zasądzenie od małoletniej pozwanej na jego rzecz kwoty 184.847,00 zł tytułem zachowku, wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie począwszy od dnia wniesienia powództwa.

2.  uznanie, iż do masy spadkowej należą także długi spadkowe w łącznej kwocie 38.175,40 zł,

3.  zasądzenie od małoletniej pozwanej na jego rzecz zwrotu kosztów przedmiotowego postępowania według norm prawem przepisanych.

Uzasadniając swoje żądanie powód wskazał, że (...) H. D. zmarła dnia 23 grudnia 2018 r. w E.. (...) była matką powoda, zaś powód był jedynym dzieckiem. W chwili zgonu (...) była rozwódką. Spadek po zmarłej na podstawie testamentu nabyła w całości małoletnia Z. M. - córka powoda i A. M. (których małżeństwo Sąd Okręgowy w Katowicach rozwiązał przez rozwód). Powód nie został wydziedziczony w sporządzonym przez zmarłą matkę testamencie.

W skład masy spadkowej odziedziczonej przez małoletnią córkę powoda wchodzi 2 pokojowe mieszkanie oraz garaż położone w O. przy ulicy (...) a także samochód (...) marki T. (...) r. 2018. Pozostałe przedmioty wchodzące w skład odziedziczonej masy spadkowej tj. wyposażenie mieszkania, przedmioty użytku osobistego, pamiątki po zmarłej przedstawiają wyłącznie wartość sentymentalną.

W ocenie powoda fakt, iż małoletnia pozwana pozostaje wyłączną spadkobierczynią po zmarłej babce ojczystej jawi się jako sprzeczne z zasadami współżycia społecznego, a przede wszystkim może w przyszłości stać się przyczyną konfliktów między rodzeństwem. Powód — w przypadku uwzględnienia przedmiotowego powództwa zamierza przekazać synowi w drodze darowizny środki pieniężne uzyskane z tytułu przysługującego mu prawa do zachowku po zmarłej matce. Powód wskazał, że inicjując przedmiotowe postępowanie dąży do zapewnienia obu dzieciom prawa do spadkobrania po zmarłej babce ojczystej.

Wskazał, iż zgodnie normą art. 991 § 1 k.c. powodowi jako jedynemu dziecku (...), który nie otrzymał należnego mu zachowku w żadnej z przewidzianych w art. 991 § 2 k.c. form, przysługuje przeciwko małoletniej pozwanej (jako roszczenie o zapłatę sumy odpowiadającej połowie wartości który by przypadł powodowi przy dziedziczeniu ustawowym).

W kolejnych pismach procesowych powód wskazał, że dnia 14 lipca 2023 r. doszło do podpisania przez matkę małoletniej powódki dwóch aktów notarialnych w przedmiocie sprzedaży nieruchomości lokalowej i garażu wchodzących w skład masy spadkowej po zmarłej H. D.. Lokal mieszkalny został sprzedany za kwotę 285.000 zł, zaś garaż za kwotę 77.000 zł. Wcześniej matka małoletniej powódki sprzedała wchodzący w skład masy spadkowej samochód za kwotę 45.000 zł. W ocenie powoda wartość czynna majątku wchodzącego w skład masy spadkowej po zmarłej winna zostać oszacowana na kwotę 407.870,41 zł.

Jako długi spadkowe winny zostać uznane kwoty: 29.305,46 zł (kwota wskazywana przez kuratora małoletniej pozwanej) oraz kwota 8.867,94 - stanowiąca nakład poczyniony przez powoda na majątek spadkowy do dnia zbycia wszystkich składników spadku przez matkę małoletniej powódki, a to m.in.: należne opłaty za czynsz, opłaty za energię elektryczną, opłaty za ubezpieczenie samochodu zmarłej, opłaty uiszczone do Urzędu Miasta w O.. Całkowita suma długów spadkowych wynosi zatem w ocenie powoda 38.175,40 zł Wobec tego wartość, od której winien zostać obliczony należny powodowi zachowek wynosi 369.695,01 zł, a więc połowa z tej kwoty należna powodowi z tytułu zachowku wynosi 184.847,51 zł.

Odpowiadając na pozew, małoletnia pozwana Z. M. reprezentowana przez ustanowionego przez Sąd Rejonowy w (...) (k. 87), kuratora w osobie adwokat M. R. ostatecznie wniosła o:

1.  oddalenie powództwa w całości jako bezzasadnego a nadto sprzecznego z zasadami współżycia społecznego

ewentualnie wniosła o:

2.  obniżenie zachowku na podstawie art. 5 K.C. zwłaszcza w zakresie długów spadkowych.

Ponadto wniosła o przyznanie wynagrodzenia za pełnienie funkcji kuratora procesowego małoletniej pozwanej w pełnej stawce adwokackiej oraz orzeczenie o wspomnianym wynagrodzeniu w odrębnym postanowieniu.

W uzasadnieniu odpowiedzi na pozew (k. 92-94) i dalszych pism procesowych (k. 143-144, 350-351, 422-423, 436-438) wskazała, że wbrew stanowisku pozwanego – nie zmierza on do wyeliminowania niesprawiedliwości w postaci przekazania zachowku przez matkę powoda W ocenie strony pozwanej rzeczywistą intencją powoda jest chęć uzyskania jak największej kwoty pieniędzy kosztem swojej małoletniej córki. Brak jakiejkolwiek woli rozmów ugodowych ze stroną pozwaną prowadzi do wniosku, iż powód w żadnym wypadku nie zamierza przekazywać całości środków uzyskanych z zachowku na rzecz swojego pominiętego w testamencie syna.

Próba uzasadnienia rozszerzania powództwa o dalszą kwotę zachowku oraz żądanie zasądzenia od pozwanej kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego poprzez wskazanie, iż wynika to z nieprzejednanej postawy matki małoletniej pozwanej jest z gruntu absurdalna i stanowi kolejną próbę ukrycia rzeczywistych intencji powoda. Żądanie zasądzenia od małoletniej córki kwoty ponad 200.000,00 zł jest wymierzone w małoletnią córkę oraz w ostatnią wolę matki powoda, która nie bez przyczyny sporządziła testament takiej, a nie innej treści. Gdyby powód postępował w sposób odpowiedni względem swej matki, treść testamentu byłaby zgoła odmienna.

Powód ewidentnie poprzez wytoczenie powództwa przeciwko córce, pragnie odegrać się na byłej żonie z nieznanych przyczyn. Kategoryczna odmowa ugodowego zakończenia sporu, w tym brak jakiejkolwiek woli rozmowy w zakresie negocjacji dochodzonej kwoty w połączeniu z żądaniem zasądzenia od córki kosztów postępowania stanowi zdaniem kuratora rażące nadużycie prawa podmiotowego. Powód zdaje się zapominać również, iż to nie stanowisko jego byłej żony jest w tym postępowaniu istotne, a stanowisko jego zmarłej matki, którego on nie jest w stanie zaakceptować i tym samym nie respektuje. Matka powoda w swej ostatniej woli wyraziła w sposób kategoryczny kto i w jakim zakresie ma zostać jej spadkobiercą i to ta wola winna mieć tutaj znaczenie podstawowe. Powód tak jak ignorował i lekceważył potrzeby i stanowisko matki w trakcie jej życia, tak ignoruje i lekceważy je po jej śmierci, za nic mając jej ostatnią wolę. W ocenie strony pozwanej postawa powoda w niniejszym postępowaniu stanowi naruszenie prawa podmiotowego i w związku z tym nie powinna korzystać z ochrony.

Ponadto pozwana wskazała, że w zakresie sprzedanych nieruchomości, różnica pomiędzy kwotą sprzedaży a kwotą, która wpłynęła na rachunek małoletniej pozwanej wynika z konieczności poniesienia kosztów w wysokości 10.463,99 zł, stanowiących, według strony pozwanej, długi spadkowe. Koszty te były niezbędne do przygotowania i zbycia wchodzących w skład spadku nieruchomości. Różnica pomiędzy wskazaną przez stronę powodową kwotą 12.000,00 zł, która pochodziła z zadatków uiszczonych przez kupujących nieruchomości, a kwotą zgłoszoną przez pozwaną jako dług spadkowy, została zwrócona na rachunek małoletniej pozwanej (1.536,01 zł). Łączną wysokość długów spadkowych strona pozwana oszacowała na kwotę 29.305,46 zł.

Sąd ustalił, co następuje:

Bezsporne jest, że powód jest synem (...) H. D. zaś pozwana jest jego córką.

W okresie od września 2006 r. do maja 2019 r. powód pozostawał w związku małżeńskim z A. M.. Było to drugie małżeństwo powoda. Z tego małżeństwa powód ma dwójkę dzieci – P. M. (2) urodzonego (...) oraz córkę – pozwaną – Z. M. urodzoną (...) Małżeństwo M. zostało rozwiązane przez rozwód orzeczony z winy byłej żony powoda. Po rozwodzie władzę rodzicielską nad dziećmi sprawowali oboje rodzice z tym, że miejsce zamieszkania P. M. (2) Sąd ustalił przy ojcu zaś Z. M. – przy matce.

Powód P. M. (1) jest jedynym synem (...) H. D.. Relacje pomiędzy powodem a jego matką popsuły się z początkiem roku 2000. H. D. nie spodobało się to, że powód będąc w związku małżeńskim ze swoją pierwszą żoną zaczął spotykać się z kilkanaście lat młodszą kobietą – swoją przyszłą żoną A.. Matka powoda upatrywała w jego zachowaniu podobieństwa do swojego męża, który zostawił ją dla kilkanaście lat młodszej kobiety. Ostatecznie relacje powoda z matką pogorszyły się na tyle, że powód zdecydował się wyprowadzić ze wspólnego domu. Zamieszkał wówczas u swojej babki. Niedługo po tym matka powoda kupiła mieszkanie w O. i wyprowadziła się ze (...). Zmieniła wówczas nazwisko na panieńskie. Wówczas kontakt pomiędzy powodem i jego matką został zerwany. W 2006 r. powód za pośrednictwem swojej babki przekazał matce zaproszenia na ślub a następnie na chrzciny dzieci, lecz ta nie pojawiła się na uroczystościach. Matka powoda unikała kontaktu z powodem i jego nową rodziną. Mimo organizowania spotkań rodzinnych w D. – gdzie mieszkał brat H. D. – powodowi ani jego ówczesnej żonie i dzieciom nie udało się spotkać z matką powoda. Podczas jednego z wyjazdów do D. córka powoda –Z. M. zaciekawiła się zdjęciem swojej babci. Wówczas brat H. D. doprowadził do kontaktu telefonicznego umożliwiając wnuczce rozmowę z babcią. Matka powoda była zainteresowana utrzymywaniem kontaktu z wnuczką w związku z czym kilkukrotnie telefonowały do siebie, planowały spotkanie na którym obecna miała być również była już żona powoda. Ostatecznie nie doszło do spotkania pomiędzy babcią i wnuczką. Matka powoda zmarła w dniu 23 grudnia 2018 r. w E.. W chwili śmierci H. D. była rozwódką.

Jest bezsporne w procesie, że przed śmiercią H. D. sporządziła testament w którym powołała do całości spadku swoją wnuczkę – Z. M.. Ponadto na podstawie zapisu windykacyjnego uczynionego w w/w testamencie brat zmarłej - G. D. nabył udział wynoszący (...) części w nieruchomości położonej w D., wraz z przynależnym udziałem w nieruchomości wspólnej.

W skład masy spadkowej odziedziczonej przez pozwaną Z. M. wchodziło: mieszkanie położone w O. przy ulicy (...), garaż położony w O. przy ulicy (...)/(...), samochód (...) marki T. (...) z 2018r. a także wyposażenie mieszkania, przedmioty użytku osobistego i pamiątki po zmarłej.

W dniu 30 lipca 2021 r. Sąd Rejonowy w (...) zezwolił A. M. - matce pozwanej - na dokonanie w jej imieniu czynności prawnej przekraczającej zakres zwykłego zarządu majątkiem małoletniej, tj. sprzedaż samochodu osobowego marki T. (...), nabytego przez małoletnią w drodze dziedziczenia testamentowego po H. D., za kwotę nie niższą niż 45.000,00 zł. Ponadto Sąd zobowiązał matkę pozwanej do dokonania wpłaty środków pieniężnych uzyskanych z w/w sprzedaży, na rachunek, którego posiadaczem jest pozwana, a także do złożenia sprawozdania z dokonanej czynności. Bezsporne jest, że w/w samochód został sprzedany za kwotę 45.000 zł.

W dniu 15 grudnia 2022 r. Sąd Rejonowy w (...) zezwolił A. M. - matce pozwanej - na dokonanie w jej imieniu czynności prawnej przekraczającej zakres zwykłego zarządu majątkiem małoletniej, tj. sprzedaż nieruchomości stanowiącej lokal mieszkalny o numerze (...), położony w budynku przy ulicy (...) w O., (KW (...) wraz z udziałem w wysokości (...) części w nieruchomości wspólnej, objętej księgą wieczystą Sądu Rejonowego w (...) o numerze (...)- za kwotę nie niższą niż 249.523,00 zł, a także sprzedaż nieruchomości stanowiącej lokal niemieszkalny (garaż) o (...), położony przy ulicy (...) w O., KW (...) wraz z udziałem w wysokości (...) części w nieruchomości wspólnej, objętej księgą wieczystą Sądu Rejonowego w (...) o numerze (...)- za kwotę nie niższą niż 27.958,00 zł

- nabytych przez małoletnią w drodze dziedziczenia testamentowego po H. D..

Ponadto Sąd zobowiązał matkę pozwanej do dokonania wpłaty środków pieniężnych uzyskanych ze sprzedaży w/w nieruchomości na indywidualny rachunek oszczędnościowy, którego posiadaczem jest małoletnia Z. M..

Sąd zezwolił matce pozwanej na dokonanie w imieniu małoletniej córki Z. M., czynności prawnej przekraczającej zakres zwykłego zarządu majątkiem małoletniej, polegającej na:

- dokonaniu wszelkich czynności związanych z zamknięciem rachunku bankowego utworzonego do obsługi umowy pożyczki zawartej przez spadkodawczynię H. D., w tym na zapłacie pozostałej części zadłużenia w kwocie nie wyższej niż 3.751,89 zł przy wykorzystaniu na ten cel środków pieniężnych uzyskanych ze sprzedaży samochodu osobowego marki T. (...),

- dokonaniu zwrotu na jej rzecz kwoty 13.283,40 uiszczonej tytułem spłaty pożyczki o numerze (...), zawartej przez spadkodawczynię H. D., przy wykorzystaniu na ten cel środków pieniężnych uzyskanych ze sprzedaży samochodu osobowego marki T. (...),

- dokonaniu zwrotu na jej rzecz kwoty 1.267,69 zł uiszczonej na podstawie faktury VAT o numerze (...) z dnia 20 maja 2021 r., wystawionej przez (...) T. w O. przy wykorzystaniu na ten cel środków pieniężnych uzyskanych ze sprzedaży samochodu osobowego marki T. (...),

- dokonaniu zwrotu na jej rzecz kwoty 224,00 zł uiszczonej tytułem podatku od nieruchomości za rok 2019 na podstawie decyzji o numerze (...) z dnia 29 lipca 2019 r., wydanej przez Prezydenta O., przy wykorzystaniu na ten cel środków pieniężnych uzyskanych ze sprzedaży samochodu osobowego marki T. (...),

- dokonaniu zwrotu na jej rzecz kwoty 400,00 zł uiszczonej tytułem opłat za dokonanie wpisów w księgach prowadzonych przez Sąd Rejonowy w (...), przy wykorzystaniu na ten cel środków pieniężnych uzyskanych ze sprzedaży samochodu osobowego marki T. (...).

Sąd zobowiązał A. M. do dokonania imieniem małoletniej Z. M. przelewu pozostałej części środków pieniężnych uzyskanych ze sprzedaży samochodu osobowego marki T. (...) na indywidualny rachunek oszczędnościowy którego posiadaczem jest małoletnia Z. M.. Zezwolił A. M. na dokonanie przelewu wszystkich środków pieniężnych zgromadzonych na rachunkach bankowych, którego posiadaczem była (...) H. D., na indywidualny rachunek oszczędnościowy, którego posiadaczem jest małoletnia Z. M., jak również na dokonaniu wszelkich czynności związanych z zamknięciem wyżej wymienionych rachunków bankowych oraz zobowiązał A. M. do złożenia dokumentów potwierdzających dokonanie czynności opisanych w niniejszym postanowieniu w terminie 14 dni od daty ich dokonania.

W dniu 14 lipca 2023 r. doszło do zawarcia przez matkę małoletniej pozwanej dwóch aktów notarialnych w przedmiocie sprzedaży w/w nieruchomości lokalowej i garażu wchodzących w skład spadku po H. D., odpowiednio za cenę 285.000 zł oraz 77.000,00 zł.

Do długów spadkowych należą: koszty spłaconych przez pozwaną pożyczek zaciągniętych przez spadkodawcę (3.666,38 zł i 13.283,40 zł). Kwota 3.751,89 zł, jaka wynika z pkt 4 postanowienia Sądu Rejonowego w (...) z dnia 15 grudnia 2022r. (k. 292v) nie została uiszczona (pismo procesowe kuratora, k. 301).

Pozwana poniosła także nakłady na majątek spadkowy wynikające z faktury VAT nr (...) (1.267,69 zł), decyzji nr (...) określającej wymiar podatku od nieruchomości za rok 2019 (224,00 zł), wynikające z uiszczonej opłaty za dokonanie wpisów w księgach wieczystych nieruchomości (400,00 zł), koszty niezbędne do przygotowania oraz zbycia lokalu mieszkalnego oraz garażu (10.463,99 zł) tj. łącznie 12.355,68 zł (pismo procesowe kuratora wraz z załącznikami, k. 350-410).

Powód poniósł nakłady na majątek spadkowy w wysokości 8.428,16 zł ( w okresie od grudnia 2018r. do listopada 2022r.) oraz 621,78 zł (w okresie od stycznia do lipca 2023r.) na które złożyły się: opłaty za czynsz, za energię elektryczną, za ubezpieczenie samochodu, opłaty uiszczone do Urzędu Miasta w O. (pismo procesowe powoda z załącznikami, k. 214-271, 315-344)

(dowód: odpis skrócony aktu zgonu k. 13, odpis skrócony aktu urodzenia k. 14, testament k. 15-16, akt poświadczenia dziedziczenia k. 17-18, wyrok rozwodowy I i II instancji k. 23-26, zawiadomienie o treści KW (...) k. 29-30, zawiadomienie o treści KW (...) k. 31-32, zeznania K. D. k. 192v.-193, zeznania A. M. k. 193-194v., zeznania powoda P. M. (1) k. 194v.-195v., zeznania M. B. k. 212-213, postanowienie SR w (...) z 30.07.2021 k. 104, postanowienie SR w (...) z 30.07.2021 k. 292-293, wypis z aktu notarialnego z dnia 14 lipca 2023 r. rep. (...) k. 319-328, wypis z aktu notarialnego z dnia 14 lipca 2023 r. rep. (...) k. 329-335)

Sąd zważył, co następuje:

W świetle zebranego w sprawie materiału dowodowego powództwo P. M. (1) w ostatecznym kształcie nadanym mu pismem procesowym z dnia 7 listopada 2023 r. (k. 414-416), podlegało uwzględnieniu w całości.

Powyższy stan faktyczny – który w znacznej mierze był bezsporny – Sąd ustalił na podstawie dokumentów zawartych w aktach niniejszej sprawy oraz zeznań powoda i zawnioskowanych świadków, przywołując powyżej dowody, które miały najistotniejsze znaczenie dla sprawy. Sąd uznał wszystkie dowody z dokumentów za wiarygodne, zaś dowodom osobowym dał wiarę w zakresie w jakim korespondowały z pozostałym zebranym w sprawie materiałem dowodowym.

W sprawie bezspornie ustalono składniki majątku spadkowego oraz ich wartość (wynikającą z umów sprzedaży). Strony nie kwestionowały łącznej wysokości długów spadkowych, których wartość powód przyjął na kwotę 38.175,40 zł. Sporna natomiast pomiędzy stronami pozostawała sama możliwość dochodzenia zachowku przez powoda z uwagi na podnoszone przez pozwaną zasady współżycia społecznego – w szczególności postawę powoda względem testatorki, ewentualnie możliwość jego obniżenia na podstawie art. 5 k.c.

Podstawę obliczenia zachowku stanowi tzw. substrat zachowku, który stanowi czystą wartość spadku powiększoną o zapisy windykacyjne i darowizny podlegające zaliczeniu zgodnie z zasadami art. 994 i nast. k.c. Ustalenie substratu zachowku jest operacją czysto rachunkową, od wartości aktywów odlicza się długi spadkowe (art. 993 k.c.).

W tym stanie rzeczy Sąd ustalił, iż w niniejszej sprawie zaliczeniu do substratu zachowku podlegają:

- mieszkanie położone w O. przy ulicy (...) o wartości 285.000 zł,

- garaż położony w O. przy ulicy (...)/(...) o wartości 77.000 zł,

- samochód (...) marki T. (...) r. 2018 o wartości 45.000 zł

Co do zapisu windykacyjnego będącego częścią rozporządzenia testamentowego – powód oświadczył, że świadomie wnosi o zapłatę zachowku z jego pominięciem (por. protokół rozprawy z dnia 9 stycznia 2023 r. k. 213-213v.).

Strony nie przedstawiły żadnych darowizn mających podlegać zaliczeniu, wobec czego Sąd przyjął, że takich nie było. Jak już wspomniano, wartość składników majątku objętego testamentem nie budzi wątpliwości Sądu ani stron, gdyż każdy z w/w składników był przedmiotem umowy sprzedaży zatem ostatecznie nie była w celu jej weryfikacji potrzebna opinia biegłego.

W oparciu o to substrat zachowku został ustalony na kwotę 407.000 zł, od którego należało odjąć istniejące długi spadkowe.

Zgodnie z art. 922 k.c. do długów spadkowych zalicza się m.in. długi powstałe za życia spadkodawcy, w tym np. obowiązek zwrotu pożyczki. Z tego powodu do długów spadkowych należało zaliczyć koszty spłaconych przez pozwaną pożyczek zaciągniętych przez spadkodawcę w łącznej wysokości 16.949,78 zł (3.666,38 zł i 13.283,40 zł). Strony nie zgłosiły powstania długów z tytułu kosztów pogrzebu spadkodawcy czy też kosztów postępowania spadkowego (art. 922§3 k.c.)

Podstawę i sposób ustalenia wysokości zachowku regulują przepisy art. 992 k.c. i art. 993-997 k.c., a kwestię ewentualnych ograniczeń odpowiedzialności spadkobierców normują przepisy art. 998-999 k.c. W przepisach tych nie ma mowy o jakichkolwiek rozliczeniach pomiędzy spadkobiercą a uprawnionym do zachowku z tytułu nakładów poniesionych na przedmioty wchodzące w skład spadku po śmierci spadkodawcy. Z tego powodu przy obliczaniu substratu zachowku pominięto nakłady, jakie poniosły strony postępowania z tytułu opłat za nieruchomości i samochód, których obowiązek zapłaty powstał już po śmierci spadkodawcy.

W konsekwencji należało za dalszą podstawę obliczeń substratu zachowku przyjąć kwotę 390.050,22 zł. W przypadku dziedziczenia ustawowego powołany do spadku z mocy prawa byłby wyłącznie powód, który dziedziczyłby całość spadku. Zachowek syna (...) stanowi zatem połowę wartości przypadającego mu udziału a zatem kwotę 195.025,11 zł.

Ostatecznie powód wnosił o zasądzenie na jego rzecz kwoty 184.847,00 zł. Kwota ta jest wynikiem błędnego przyjęcia wartości substratu zachowku. Powód przyjął, że substrat zachowku (według jego obliczeń wynoszący 407.870,41 zł) winien być pomniejszony o długi spadkowe w łącznej wysokości 38.175,40 zł. W ocenie powoda wartość, od której winien zostać obliczony należny mu zachowek wynosi 369.695,01 zł, a więc połowa z tej kwoty wynosi 184.847,51 zł. Powyższe jednak w żadnym wypadku nie oznacza braku zasadności roszczenia powoda, a jedynie związanie sądu, stosownie do art. 321§1 k.p.c., żądaniem pozwu co do jego wysokości.

Mając to na uwadze Sąd na podstawie art. 991 § 1 i 2 k.c. w zw. z 321§1 k.p.c orzekł jak w puncie II wyroku – uwzględniając powództwo w całości. W zakresie odsetek ustawowych za opóźnienie (art. 481 § 1 i 2 k.c.), Sąd uznał iż winny one zostać zasądzone od w/w kwoty od dnia wydania wyroku, czyli 12 marca 2024 r. Zdaniem Sądu, dostrzegając rozbieżności interpretacyjne w doktrynie i judykaturze w tej materii, na kanwie niniejszej sprawy uznać należało, że roszczenie o zachowek stało się wymagalne z chwilą określenia przez Sąd jego wysokości i dopiero z tą datą możliwe było naliczanie odsetek za opóźnienie. Powyższe uzasadnia to, że ustalenie wartości spadku w celu określenia zachowku oraz obliczenie zachowku, następuje według cen z chwili orzekania o roszczeniu z tego tytułu (wyrok Sądu Apelacyjnego w (...) z 18 listopada 1997 r., (...), (...) oraz wyrok Sądu Apelacyjnego we (...) z 2 marca 2012 r., (...)).

Odnosząc się do podnoszonych przez stronę pozwaną kwestii mających wpływać na obniżenie kwoty zachowku (bądź oddalenie powództwa w całości) wskazać należy, że swoboda dysponowania majątkiem za życia, na przykład w formie darowizn, czy swoboda testowania pozwalająca na dowolne dysponowanie majątkiem w testamencie na wypadek śmierci mogą prowadzić do pokrzywdzenia osób najbliższych spadkodawcy, które zresztą czasem przyczyniają się do tworzenia lub powiększania majątku spadkowego. Stąd też osoba fizyczna ma przynajmniej moralny obowiązek wspierania rodziny, w tym też pozostawienia im korzyści ze spadku. Jednakże o tym, kto, jakie i na jakich zasadach otrzyma korzyści po zmarłym, decyduje ustawa. Można więc twierdzić, że w kręgu rodziny zmarłego istnieją osoby, którym pozostawienie korzyści jest obligatoryjne w zakresie określonym w ustawie. Stąd też nikt nie może na wypadek swojej śmierci rozporządzić majątkiem zupełnie dobrowolnie, z pominięciem najbliższych ( wyrok Sądu Apelacyjnego w (...) z 25.07.2013 r. w sprawie (...) ).

Ochrona praw najbliższej rodziny zmarłego należy do podstawowych założeń prawa spadkowego. Znajduje ona wyraz w wielu instytucjach prawa spadkowego, w tym też i w instytucji zachowku (art. 991-1011 k.c.) zapewniającej osobom wskazanym w ustawie określoną korzyść ze spadku nawet wbrew woli zmarłego (wyrok Sądu Najwyższego z 13.06.2013 r. w sprawie V CSK 385/12).

Zgodnie z art. 991 § 2 k.c., jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku bądź w postaci uczynionej przez spadkodawcę darowizny, bądź w postaci powołania do spadku, bądź w postaci zapisu, przysługuje mu przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia. W art. 991 § 1 k.c. - definiującym pojęcie zachowku – wskazany został krąg podmiotów uprawnionych do zachowku. Zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni – dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach – połowa wartości tego udziału, czyli właśnie zachowek. Niewątpliwie w niniejszej sprawie nie zachodzi sytuacja szczególna zatem powodowi należy się zachowek równy połowie wartości udziału spadkowego.

Zgodnie z art. 1007 § 1 k.c. roszczenia uprawnionego z tytułu zachowku przedawniają się z upływem lat pięciu od ogłoszenia testamentu. Powód dochował przepisanego terminu, wytaczając powództwo przed datą przedawnienia się roszczenia.

Pozwana żądając oddalenia powództwa bądź chociażby obniżenia zachowku, powołała się na zasady współżycia społecznego. Argumentacja pozwanej nie była przekonująca dla Sądu. Sąd nie dopatrzył się na podstawie przedstawionych dowodów żadnych okoliczności mogących przekonywać do odstąpienia od ogólnych zasad określających zachowek.

Instytucja zachowku służy urzeczywistnieniu obowiązków moralnych, jakie spadkodawca ma względem osób, z którymi łączy go szczególnie bliski stosunek rodzinny, a tym samym dąży do realizacji zasad współżycia społecznego. Nie wyklucza to jednak, iż żądanie zapłaty należności z tytułu zachowku nie może zostać ocenione negatywnie przez pryzmat zasad współżycia społecznego, gdy w świetle zasad lub wartości moralnych, powszechnie, społecznie akceptowanych, jawi się jako nadużycie prawa. Niemniej zakres zastosowania art. 5 k.c. powinien być stosunkowo wąski. Obniżenie wysokości zachowku może mieć miejsce w przypadkach zupełnie wyjątkowych, już samo pozbawienie uprawnionego do zachowku korzyści ze spadku w drodze dziedziczenia jest dla niego okolicznością krzywdzącą i dolegliwą, a stanu tego nie powinno jeszcze pogłębiać ograniczenie możliwości realizacji roszczeń z tytułu zachowku. Stąd też art. 5 k.c. do instytucji zachowku może być stosowany tylko w sytuacjach skrajnie rażącego zachowania uprawnionego względem spadkodawcy. (Kodeks cywilny. Komentarz LEX. E. N., s. 259-260).

Poddając zatem analizie całokształt postępowania (...), jak i uprawnionego do zachowku, nie sposób zaakceptować twierdzeń strony pozwanej, jakoby powodowi roszczenie to miało nie przysługiwać lub tez przysługiwać w stopniu niższym niż należny. Okoliczność, że powód nie utrzymywał kontaktów z matką wynikała z woli (...), która zerwała relację z synem nie akceptując jego życiowych wyborów. Mając na uwadze powyższe, Sąd nie znalazł powodów, aby w oparciu o zasady współżycia społecznego obniżyć kwotę należnego powodowi zachowku a wiec tym bardziej nie znalazł podstaw do oddalenia z tych względów powództwa.

W pkt III wyroku Sąd nakazał zwrócić powodowi ze Skarbu Państwa (Sąd Okręgowy w (...)) tytułem niewykorzystanej zaliczki kwotę 550,00 zł oraz kwotę 12,35 zł tytułem różnicy między opłatą od pozwu pobraną a opłatą należną. Biorąc pod uwagę wartość przedmiotu sporu, opłata należna wynosiła 9.243 zł, zaś powód uiścił ją w łącznej wysokości 9.255,35 zł.

Sąd w pkt IV przyznał wynagrodzenie kuratorowi ustanowionemu dla pozwanej na podstawie § 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 9 marca 2018 r. w sprawie określenia wysokości wynagrodzenia i zwrotu wydatków poniesionych przez kuratorów ustanowionych dla strony w sprawie cywilnej (Dz. U.2018.536) w zw. z § 2 pkt 6 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2015 r. poz. 1800). W związku z tym przyznano kuratorowi S. W. kwotę 3.240,00 zł wynagrodzenia (stosując 1,5 stawki minimalnej), uwzględniając nakład pracy kuratora. Powyższą kwotę zasądzono powiększoną o podatek VAT 23 % wynoszący 745,20 zł.

Koszty postępowania rozliczono w pkt. V wyroku kierując się zasadą wyrażoną w art. 98 k.p.c. Pozwana przegrała proces a zatem winna zwrócić powodowi poniesione koszty ustalone na kwotę 14.760,00 zł, na które złożyły się opłata od pozwu w wysokości 9.243,00 zł, opłata od wniosku o uzasadnienie w wysokości 100,00 zł oraz wynagrodzenie pełnomocnika z uwzględnieniem opłaty od pełnomocnictwa w wysokości 5.417 zł. O odsetkach za opóźnienie za okres od uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty orzeczono na podstawie art. 98§1 ¹ k.c.

Mając na uwadze treść art. 113 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1144 z późn. zm.), Sąd nakazał ściągnąć na rzecz Skarbu Państwa (Sąd Okręgowy w (...)) od pozwanej kwotę 3.985,20 zł tytułem tymczasowo poniesionych wydatków z tytułu ustanowienie kuratora w sprawie.

sędzia Dorota Scott – Sienkiel