Wyrok z 15 listopada 2024, sygn. VII U 680/24

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 15 listopada 2024 r.

Sąd Okręgowy Warszawa-Praga w Warszawie VII Wydział Pracy
i Ubezpieczeń Społecznych

w składzie:

Przewodniczący: sędzia Agnieszka Stachurska

Protokolant: starszy sekretarz sądowy Anna Bańcerowska

po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 15 listopada 2024 r. w Warszawie

sprawy M. M. (1)

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych (...) Oddział w W.

o prawo do rekompensaty

na skutek odwołania M. M. (1)

od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (...) Oddział w W.

z dnia 19 stycznia 2024 r. znak (...)

oddala odwołanie.

UZASADNIENIE

W dniu 21 lutego 2024r. M. M. (1) złożył odwołanie od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (...) Oddział w W. z dnia 19 stycznia 2024r., znak: (...), odmawiającej wszczęcia postępowania w sprawie przeliczenia emerytury z rekompensatą, wnosząc o jej zmianę i przyznanie prawa do rekompensaty z tytułu pracy w warunkach szczególnych, ewentualnie o uchylenie decyzji i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia organowi rentowemu.

W uzasadnieniu odwołania M. M. (1) wskazał, że nigdy nie składał wniosku o wcześniejszą emeryturę, a po osiągnięciu wieku emerytalnego nadal pracował. W 2014r. złożył w ZUS jedynie hipotetyczne pytanie, czy w przypadku, gdyby złożył wniosek o przyznanie prawa do wcześniejszej emerytury, to zostałaby wydana decyzja pozytywna. Organ rentowy błędnie zinterpretował wówczas jego wniosek o ustalenie stanu faktycznego jako wniosek o przyznanie wcześniejszej emerytury, pomimo że nie ubiegał się o przejście na emeryturę. Dalej ubezpieczony podkreślił, że wobec przyjęcia przez organ błędnej interpretacji przepisów oraz pozbawienia go prawa do rekompensaty, jego miesięczne uposażenie jest mniejsze niż osób pracujących w takich samych szczególnych warunkach, które przeszły na emeryturę po ukończeniu 65 lat (odwołanie z dnia 18 lutego 2024r., k. 3 a.s.).

Zakład Ubezpieczeń Społecznych (...) Oddział w W. w odpowiedzi na odwołanie wniósł o oddalenie odwołania na podstawie art. 477 ¹⁴ § 1 k.p.c. Argumentując swoje stanowisko wskazał, że decyzją z dnia 17 października 2019r. odmówiono M. M. (1) prawa do rekompensaty z uwagi na fakt, że nabył prawo do emerytury wcześniejszej z tytułu pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, od której nie wniósł odwołania do sądu. Natomiast fakt zawieszenia wcześniejszej emerytury, jako świadczenia mniej korzystnego od emerytury powszechnej, pozostaje bez wpływu na decyzję odmawiającą prawa do rekompensaty. Organ rentowy zaznaczył, że wniosek o emeryturę wcześniejszą nie został wycofany przez ubezpieczonego. Art. 21 ustawy o emeryturach pomostowych (Dz. U. z 2008r. Nr 237 poz. 1656 ze zm.) przewiduje, że rekompensata przysługuje ubezpieczonemu, jeżeli przed dniem 1 stycznia 2009r. ma okres pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze w rozumieniu przepisów ustawy o emeryturach i rentach z FUS, wynoszący co najmniej 15 lat, jednak nie przysługuje osobie, która ma ustalone decyzją prawomocną prawo do emerytury na podstawie przepisów ustawy o emeryturach i rentach z FUS lub przepisów odrębnych. Dlatego też organ rentowy decyzją z dnia 19 stycznia 2024r. odmówił wszczęcia postępowania w sprawie przeliczenia emerytury z rekompensatą (odpowiedź na odwołanie z dnia 22 marca 2024r., k. 5 a.s.).

Sąd Okręgowy ustalił następujący stan faktyczny:

M. M. (2) urodził się (...) (bezsporne). Od 8 maja 1979r. do 25 września 2019r. zatrudniony był w (...) S.A., gdzie pracował na stanowisku listonosza (świadectwo pracy z dnia 25 września 2019r., k. 56 akt ZUS). W dniu 27 października 2014r. złożył w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych (...) Oddział w W. na urzędowym formularzu wniosek o emeryturę, dołączając do niego świadectwo wykonywania pracy w szczególnych warunkach, zaświadczenie o zatrudnieniu i wynagrodzeniu oraz wniosek o wykreślenie z rejestru członków otwartych funduszy emerytalnych (wniosek z dnia 27 października 2014r., k. 1-17 akt ZUS; wniosek o wykreślenie z OFE, k. 29 akt ZUS; zeznania ubezpieczonego, k. 41 a.s.).

Decyzją z dnia 20 listopada 2014r. została przyznana ubezpieczonemu emerytura wcześniejsza od 1 października 2014r., tj. od miesiąca złożenia wniosku. Kwota emerytury została wyliczona na 2.511,60 zł. Równocześnie w decyzji wskazano, że emerytura podlega zawieszeniu z uwagi na kontynuację zatrudnienia przez ubezpieczonego (decyzja z dnia 20 listopada 2014r., k. 35 akt ZUS). M. M. (1) otrzymał wskazaną decyzję i nie odwoływał się od niej. Pismem z dnia 15 grudnia 2014r. wniósł o przeliczenie emerytury, powołując się na błędy w jej wyliczeniu (wniosek z dnia 15 grudnia 2014r., k. 38 akt ZUS). Decyzją z dnia 2 lutego 2015r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych (...) Oddział w W. ustalił wysokość emerytury M. M. (1) na kwotę 3.514,99 zł, jednocześnie wskazując na zawieszenie emerytury z powodu kontynuacji zatrudnienia (decyzja z dnia 2 lutego 2015r., k. 43 akt ZUS).

M. M. (1) w dniu 26 września 2019r. wniósł o przyznanie emerytury w związku z ukończeniem powszechnego wieku emerytalnego, na skutek czego decyzją z dnia 17 października 2019r. organ rentowy przyznał mu świadczenie od 1 września 2019r. i ustalił jego wysokość na kwotę 5.308,23 zł (wniosek o przyznanie emerytury, k. 50-52 akt ZUS; decyzja z dnia 17 października 2019r., k. 58 akt ZUS). Równocześnie decyzją z tego samego dnia organ rentowy odmówił ubezpieczonemu prawa do rekompensaty, wskazując, że ubezpieczony miał przyznane prawo do wcześniejszej emerytury z tytułu wykonywania pracy w szczególnych warunkach od 20 listopada 2014r. (decyzja z dnia 17 października 2019r., k. 60 akt ZUS).

Kolejnymi decyzjami ZUS dokonywał przeliczenia świadczenia emerytalnego ubezpieczonego (decyzja o przeliczeniu emerytury z dnia 21 września 2020r., k. 63 akt ZUS; decyzja z dnia 24 stycznia 2022r., k. 67akt ZUS). Decyzją z dnia 19 stycznia 2024r., po rozpatrzeniu wniosku z 16 stycznia 2024r., odmówił wszczęcia postępowania w sprawie przeliczenia emerytury M. M. (1) wraz z rekompensatą, wskazując w uzasadnieniu, że decyzją odmowną z dnia 17 października 2019r. ubezpieczony został poinformowany o odmowie przyznania rekompensaty z uwagi na to, że nabył prawo do emerytury wcześniejszej z tytułu pracy w warunkach szczególnych na podstawie decyzji z dnia 20 listopada 2014r., a następnie po rozwiązaniu stosunku pracy decyzją prawomocną z 17 października 2019r. Organ rentowy zaznaczył, że fakt zawieszenia emerytury wcześniejszej, jako świadczenia mniej korzystniejszego od emerytury powszechnej, pozostaje bez wpływu na wydaną decyzję odmowną (decyzja z dnia 19 stycznia 2024r., akta ZUS).

Sąd Okręgowy ustalił powyższy stan faktyczny na podstawie powołanych dokumentów zgromadzonych w aktach organu rentowego. Dokumenty te nie były kwestionowane przez strony, tym bardziej że w większości właśnie od stron pochodziły – albo zostały przez strony sporządzone, albo złożone.

Podstawą ustaleń faktycznych – choć tylko w zakresie, jaki wynika z dokumentów – były również zeznania ubezpieczonego, który potwierdził, że otrzymał w 2014r. decyzję o przyznaniu emerytury i że świadczenie było zawieszone. Zarazem utrzymywał jednak, że w 2014r. nie wnosił o przyznanie emerytury, a jedynie o hipotetyczne wyliczenie jej wysokości, co w ocenie Sądu nie zasługiwało na wiarę, biorąc pod uwagę znajdujące się w aktach ZUS własnoręcznie podpisane przez ubezpieczonego: wniosek o emeryturę złożony w dniu 27 października 2024r., wniosek o wykreślenie z rejestru członków OFE, a także wniosek z 15 grudnia 2014r. o przeliczenie ww. świadczenia.

Sąd Okręgowy zważył, co następuje:

Odwołanie M. M. (1) od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (...) Oddział w W. z dnia 19 stycznia 2024r., znak: (...), jako niezasadne podlegało oddaleniu.

Regulacja dotycząca prawa do rekompensaty z tytułu zatrudnienia w warunkach szczególnych, o którą ubiegał się M. M. (1) została wprowadzona do ustawy z dnia 19 grudnia 2008r. o emeryturach pomostowych (tekst jedn. Dz. U. z 2024r., poz. 1696). Art. 2 pkt 5 tej ustawy zawiera definicję rekompensaty rozumianej jako odszkodowanie za utratę możliwości nabycia prawa do wcześniejszej emerytury z tytułu pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze dla osób, które nie nabędą prawa do emerytury pomostowej. Z kolei warunki jej przyznawania oraz sposób obliczenia określają art. 21 – 23 zamieszczone w Rozdziale III „Rekompensata”. Art. 23 stanowi, że ustalenie rekompensaty następuje na wniosek ubezpieczonego o emeryturę oraz że przyznawana jest ona w formie dodatku do kapitału początkowego, o którym mowa w przepisach art. 173 i art. 174 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. W art. 21 ust. 1 ustawy wskazano natomiast, że rekompensata przysługuje ubezpieczonemu, jeżeli ma okres pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze w rozumieniu przepisów ustawy o emeryturach i rentach z FUS, wynoszący co najmniej 15 lat. Z art. 21 ust. 2 ustawy, w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2023r., wynikało zaś, że rekompensata nie przysługuje osobie, która nabyła prawo do emerytury na podstawie przepisów ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Od 1 stycznia 2024r. wskazany przepis przewiduje, że rekompensata nie przysługuje osobie, która ma ustalone decyzją prawomocną prawo do emerytury na podstawie przepisów ustawy o emeryturach i rentach z FUS lub przepisów odrębnych.

Wskazywane art. 2 pkt 5 i art. 21 ust. 1 ustawy o emeryturach pomostowych formułują dwie zasadnicze przesłanki nabycia prawa do rekompensaty: 1) nienabycie prawa do emerytury pomostowej oraz 2) osiągnięcie okresu pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze w rozumieniu ustawy o emeryturach i rentach z FUS, wynoszącego co najmniej 15 lat. Z kolei w art. 21 ust. 2 tej ustawy została zawarta przesłanka negatywna, którą stanowiło nabycie prawa do emerytury na podstawie przepisów ustawy o emeryturach i rentach z FUS, zaś od 1 stycznia 2024r. stanowi ustalenie w decyzji prawomocnej prawa do emerytury na podstawie przepisów ustawy o emeryturach i rentach z FUS lub przepisów odrębnych.

Wskazana przesłanka negatywna może budzić wątpliwości, gdyż literalna wykładnia tego wyrwanego z kontekstu normatywnego przepisu może prowadzić do wniosku, że prawo do rekompensaty przysługuje wyłącznie tym osobom, które nie nabyły prawa do jakiejkolwiek emerytury z FUS. Do prawidłowej interpretacji tego przepisu konieczne jest jednak zastosowanie wykładni systemowej, która prowadzi do przepisu art. 23 ustawy o emeryturach pomostowych, zgodnie z którym rekompensata przyznawana jest w formie dodatku do kapitału początkowego. Z kolei z art. 173 ust. 1 ustawy emerytalnej wynika, że kapitał początkowy ustala się dla ubezpieczonych urodzonych po dniu 31 grudnia 1948 roku, za których były opłacane składki na ubezpieczanie społeczne przed dniem 1 stycznia 1999 roku. W tych okolicznościach warunek sformułowany w art. 21 ust. 1 ustawy o emeryturach pomostowych należy rozumieć w taki sposób, że rekompensata jest adresowana wyłącznie do ubezpieczonych objętych systemem emerytalnym zdefiniowanej składki, którzy przed osiągnięciem podstawowego wieku emerytalnego nie nabyli prawa do emerytury z FUS w obniżonym wieku emerytalnym z uwagi na prace w warunkach szczególnych, obliczanej według formuły zdefiniowanego świadczenia. Nabycie prawa do takiego tylko świadczenia stanowi przesłankę negatywną przyznania prawa do rekompensaty. Natomiast nabycie prawa do emerytury na zasadach ogólnych nie wpływa w żaden sposób na uprawnienia do rekompensaty (wyrok Sadu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 5 maja 2017r., III AUa 2047/16, wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 14 grudnia 2015r., III AUa 1070/15, wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 22 września 2017r., III AUa 529/16).

Do 31 grudnia 2023r. ustawodawca przewidział w zacytowanym art. 21 ust. 2 ustawy o emeryturach pomostowych, że osoba, która nabyła prawo do emerytury wcześniejszej, a więc spełniła warunki do jej przyznania – nawet, jeśli nie wystąpiła z odpowiednim wnioskiem i nie zrealizowała swojego prawa – nie może uzyskać prawa do rekompensaty. Od 1 stycznia 2024r. wskazany przepis uległ zmianie, wprowadzając wymóg, by prawo do emerytury wcześniejszej zostało ustalone prawomocną decyzją. Dopiero wówczas wnioskodawcy prawo do rekompensaty nie będzie przysługiwało. W przypadku M. M. (1) wskazana zmiana nie ma znaczenia, gdyż ubezpieczony od 1 października 2014r. miał ustalone prawomocną decyzją z 20 listopada 2014r. prawo do wcześniejszej emerytury. Oznacza to, że nie tylko spełnił warunki do przyznania takiego świadczenia, ale także wystąpił do ZUS z wnioskiem o jego przyznanie i uzyskał decyzję potwierdzającą takie prawo, od której się nie odwołał. Potwierdzają to dokumenty zgromadzone w aktach ZUS, choć ubezpieczony twierdził bezpodstawnie, że w 2014r. nie składał wniosku o emeryturę, a jedynie o hipotetyczne wyliczenie jej wysokości. Dodatkowo M. M. (1) wskazał, że decyzję o przyznaniu emerytury otrzymał, jednak jej nie pobierał, ponieważ była ona zawieszona, zatem rekompensata mu się należy.

Odnosząc się do wskazanych twierdzeń, potwierdzić należy to tylko, że faktycznie wcześniejsza emerytura była zawieszona i ubezpieczony jej nie pobierał. Nie ulega jednak wątpliwości, że wystąpił z wnioskiem o jej przyznanie, składając na urzędowym formularzu odpowiedni wniosek. We wniosku tym nie ma żadnej wzmianki, że wyliczenia ZUS miałyby mieć charakter hipotetyczny, poza tym – już po otrzymaniu decyzji o przyznaniu wcześniejszej emerytury, kiedy ubezpieczony zapoznał się z jej treścią – nie doszło do wycofania wniosku o emerytury. Ubezpieczony nie tylko tego nie uczynił, ale nawet wystąpił w wnioskiem o przeliczenie świadczenia z uwagi na jego błędne wyliczenie, co zostało dokonane w decyzji z 2 lutego 2015r., która również stała się prawomocna. M. M. (1) nie wniósł od niej odwołania, a w toczącym się postępowaniu sądowym – błędnie interpretując swoje działania – wskazywał, że wcześniejsza emerytura nie została mu przyznana. Jak wcześniej zostało wskazane, do przyznania takiego świadczenia doszło, z tym że wypłata była zawieszona z uwagi na kontynuację zatrudnienia. Ta okoliczność, że M. M. (1) ww. świadczenia nie pobierał nie ma jednak znaczenia. Art. 21 ust. 2 ustawy o emeryturach pomostowych, po zmianie dokonanej od 1 stycznia 2024r., jako na przesłankę negatywną, wskazuje na ustalenie prawa do emerytury w decyzji prawomocnej, nie zaś na jej pobieranie. Wystarcza zatem, by emerytura wcześniejsza została ustalona decyzją, nawet jeśli nie jest wypłacana. Na to zwracało uwagę orzecznictwo także w poprzednim stanie prawnym. Dla przykładu Sąd Apelacyjny w Szczecinie w wyroku z 30 listopada 2022r. (III AUa 130/22) wyjaśnił, że rekompensata według celu ustawodawcy nie jest szczególnym świadczeniem przyznawanym obok i zamiennie w stosunku do prawa o emeryturę pomostową lub emeryturę wcześniejszą z tytułu pracy w warunkach szczególnych lub szczególnym charakterze i taki stan prawny bynajmniej nie godzi w prawa ubezpieczonego, ponieważ pracując dłużej i nie korzystając z wypłat tytułem wcześniejszej emerytury, ubezpieczony wypracował wyższą emeryturę powszechną, która dodatkowo nie jest pomniejszana przez potrącenia należności wypłaconych wcześniej tytułem emerytury wcześniejszej . Bez znaczenia w takiej sytuacji pozostaje fakt, że ubezpieczony świadczenia emerytalnego nie pobierał wskutek zawieszenia jego wypłaty, gdyż przepisy ustawy wyraźnie stanowią, że - biorąc pod uwagę ww. cel rekompensaty - przesłanką negatywną jej przyznania jest samo przyznanie prawa do wcześniejszej emerytury niezależnie od tego czy wypłata tego świadczenia została zrealizowana . Aktualnie – w wyniku sygnalizowanej zmiany stanu prawego – przesłanką negatywną przyznania rekompensaty jest samo ustalenie w prawomocnej decyzji prawa do wcześniejszej emerytury, nadal niezależne od tego, czy wypłata tego świadczenia została zrealizowana .

Wobec powyższego organ rentowy zasadnie odmówił wszczęcia postępowania w sprawie ustalenia prawa M. M. (1) do emerytury wraz z rekompensatą. Po wydaniu decyzji z 17 października 2019r., odmawiającej rekompensaty, nie pojawił się nowe dowody i okoliczności uzasadniające ponowne rozpatrzenie wniosku i pozytywne dla ubezpieczonego rozstrzygnięcie. Sąd zatem na podstawie art. 477 ¹⁴ § 1 k.p.c. oddalił odwołanie jako bezzasadne.