Uzasadnienie z 21 sierpnia 2025, sygn. VIII U 240/25

UZASADNIENIE

Decyzją nr (...) z 10 grudnia 2024 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych
(...) w Ł. orzekł, że (...) jako spadkobierca ponosi odpowiedzialność za zobowiązania spadkodawcy C. S., zmarłej (...) r. ostatnio stale zamieszkałej w Ł., z tytułu nieopłaconych składek na Fundusz Ubezpieczenia Zdrowotnego za okres 03-06/2016, 04/2017-08/2018 w łącznej kwocie 8 240,41 zł, w tym należność główna 5 143,41 zł, odsetki naliczone na dzień zgonu 3.097,00 zł. (decyzja k. 23-24 pliku II akt ZUS)

Odwołanie od powyższej decyzji w dniu 21 stycznia 2025 r. złożyła (...) wskazując, na swoją sytuację majątkową uniemożliwiającą jej spłatę zobowiązania pozostałego z tytułu przejęcia praw majątkowych. (odwołanie k. 3)

W odpowiedzi na odwołanie organ rentowy wniósł o oddalenie odwołania oraz zasądzenie na rzecz Zakładu Ubezpieczeń Społecznych kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych wraz z należnych odsetek przyjmując za podstawę ich wyliczenia kwotę 8 240,41 zł, będącą przedmiotem zaskarżonej decyzji. (odpowiedź na odwołanie k. 4-4v.)

Na rozprawie w dniu 29 maja 2025 r. wnioskodawczyni poparła odwołanie oraz wniosła
o ściągnięcie składek z emerytury zmarłej mamy. Wniosła również o umorzenie zaległości. Jednocześnie oświadczyła, że nie kwestionuje kwoty zadłużenia. (stanowisko odwołującej e-protokół rozprawy z 29 maja 2025 r. 00:00:25-00:06:28 – płyta CD k. 13)

Na rozprawie w dniu 24 lipca 2025 r. wnioskodawczyni poparła odwołanie, a pełnomocnik ZUS wniósł o jego oddalenie. Wnioskodawczyni oświadczyła, że odwołała się od decyzji ZUS z uwagi na swoją sytuację materialną, a nie konkretnie, że coś w decyzji zakwestionowała. Wskazała, że na rękę zarabia 1994 zł miesięcznie, nie ma innych źródeł dochodu, to jest jedyne i taką kwotą reguluje bieżące opłaty jak również długi zmarłej mamy. Wnioskodawczyni oświadczyła, że nie kwestionuje samej decyzji i podkreśliła, że nie ma środków finansowych na zapłatę. (stanowisko odwołującej e-protokół rozprawy z 24 lipca 2025 r. 00:00:18-00:20:25 – płyta CD k. 17)

Sąd Okręgowy ustalił następujący stan faktyczny

C. S. urodziła się (...)., a zmarła (...). (bezsporne, a nadto postanowienie k. 15)

Decyzją z dnia 19 lipca 2016 r. znak sprawy: (...)/ RKS- (...)-E Zakład Ubezpieczeń Społecznych (...)w Ł. określił wysokość zadłużenia C. S. z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne za okres od grudnia 2015 r. do maja 2016 r. w kwocie 1 724,16 zł oraz należne odsetki w kwocie 30,00 zł. Decyzja ta została odebrana osobiście przez zmarłą 8 sierpnia 2016 r.

(decyzja z 19 lipca 2016 r. wraz z potwierdzeniem odbioru k. 13-15 pliku I akt ZUS)

W związku z powyższym zadłużeniem składkowym, wobec zmarłej Dyrektor Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wystawił następujące tytuły wykonawcze:

- (...) z dnia 28 listopada 2016 r.;

- (...) z dnia 28 listopada 2016 r.

Tytuły zostały odebrane osobiście przez zmarłą 19 grudnia 2016 r.

(tytuły wykonawcze wraz z potwierdzeniem odbioru k. 18-23 pliku I akt ZUS)

Postanowieniem z dnia 23 grudnia 2016 r. znak sprawy: (...)-RED- (...) Dyrektor Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Ł. postanowił umorzyć postępowanie egzekucyjne prowadzone na podstawie tytułów wykonawczych nr od (...) do (...). W uzasadnieniu postanowienia wskazano, że w dniu 29 listopada 2016 r. zmarła zawarła umowę ratalną na spłatę zadłużenia objętego ww. tytułami egzekucyjnymi,
w której wierzyciel w § 5 zobowiązał się m.in. do niewszczynania postępowań egzekucyjnych przez okres obowiązywania umowy w stosunku do należności nią objętych. Postanowienie zostało odebrane osobiście przez zmarłą 11 stycznia 2017 r.

(postanowienie wraz z potwierdzeniem odbioru k. 24-25 akt ZUS)

Decyzją z dnia 14 marca 2018 r. znak sprawy: (...)/ RKS- (...)-E Zakład Ubezpieczeń Społecznych(...)w Ł. stwierdził, że C. S. jest dłużnikiem Zakładu Ubezpieczeń społecznych z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenie zdrowotne. W uzasadnieniu organ rentowy wskazał, że zadłużenie wraz
z należnymi odsetkami za zwłokę naliczonymi na dzień wydania decyzji wynosi łącznie 2 492,43 zł w tym z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne w ramach zakresów numerów deklaracji 01-39 za okres od czerwca 2016 r. do lutego 2018 r. w kwocie 2 421,43 zł i odsetek za zwłokę w kwocie 71,00 zł.

(decyzja z 14 marca 2018 r. wraz z potwierdzeniem odbioru k. 52-54 pliku I akt ZUS)

W związku z zadłużeniem wskazanym w decyzji z 14 marca 2018 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych wystawił i doręczył zmarłej następujące tytuły wykonawcze:

- (...);

- (...);

- (...).

(tytuły wykonawcze wraz z potwierdzeniem odbioru k. 59-65 pliku I akt ZUS)

Decyzją z dnia 11 września 2018 r. znak sprawy: (...)/ RKS- (...)-E Zakład Ubezpieczeń Społecznych(...)w Ł. określił wysokość zadłużenia C. S. z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne za okres od marca 2018 r. do sierpnia 2018 r. w kwocie 1919,64 zł oraz należne odsetki w kwocie 20,00 zł.

(decyzja z 11 września 2018 r. wraz z potwierdzeniem odbioru k. 72-74 pliku I akt ZUS)

W związku z zadłużeniem wskazanym w decyzji z 11 września 2018 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych wystawił i doręczył zmarłej następujące tytuły wykonawcze:

- (...);

- (...).

(tytuły wykonawcze k. 77-79 pliku I akt ZUS)

Postanowieniem z dnia 10 marca 2022 r. (...)-RED-KH Dyrektor I Oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Ł. postanowił zawiesić postępowanie egzekucyjne prowadzone na podstawie tytułów wykonawczych (...), od (...) do (...), od (...) do (...), od (...) do (...) do 10 lutego 2023 r. W uzasadnieniu postanowienia organ wskazał, że w związku z istniejącym zadłużeniem na koncie zmarłej
z tytułu nieopłaconych składek Dyrektor I Oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych
w Ł. jako organ egzekucyjny w oparciu o przepisy ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r.
o postępowaniu egzekucyjnym w administracji dokonał zajęcia świadczenia emerytalnego na podstawie ww. tytułów wykonawczych. Umową nr (...) z dnia 25 marca 2019 r., zmienioną aneksem do umowy nr (...) z 8 marca 2022 r. została udzielona ulga w postaci spłaty należności z tytułu składek w układzie ratalnym. Ostania rata płatna do 10 lutego 2023 r.

(postanowienie k. 108 pliku I akt ZUS)

Postanowieniem z dnia 24 kwietnia 2023 r. (...) Dyrektor I Oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Ł. postanowił zawiesić postępowanie egzekucyjne prowadzone na podstawie tytułów wykonawczych (...), (...), od (...) do (...), od (...) do (...) do 10 kwietnia 2024 r. W uzasadnieniu postanowienia organ wskazał, że w związku z istniejącym zadłużeniem na koncie zmarłej z tytułu nieopłaconych składek Dyrektor I Oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Ł. jako organ egzekucyjny
w oparciu o przepisy ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym
w administracji wszczął postępowanie egzekucyjne. Aneksem nr (...) z dnia 11 kwietnia 2023 r. do umowy (...) z dnia 25 marca 2019 r., wydłużono termin do zapłaty ostatniej raty do 10 kwietnia 2024 r.

(postanowienie k. 115 pliku I akt ZUS)

Postanowieniem z dnia 2 lutego 2024 r. Sąd Rejonowy dla Łodzi-Śródmieścia w Łodzi stwierdził, że (...)nabyła spadek po C. S.
w całości na podstawie ustawy i wprost. Postanowienie to jest prawomocne od dnia 10 lutego 2024 r.

(postanowienie k. 15)

Na dzień 6 grudnia 2024 r. zadłużenie z tytułu składek na Fundusz Ubezpieczeń Zdrowotnych za okresy: 03-06/2016, 04/2017-08/2018 wynosiło z tytułu należności głównej – 5.143,41 zł,
a z tytułu odsetek naliczonych na dzień zgonu – 3.097,00 zł.

( zlecenie przeniesienia odpowiedzialności k. 22 pliku II akt ZUS)

Wnioskodawczyni otrzymuje wyłącznie wynagrodzenie w wysokości 1994 zł z tytułu odbywania stażu. Nie ma innych źródeł dochodu. Tą kwotą reguluje bieżące opłaty jak również długi zmarłej mamy.

Oświadczenie wnioskodawczyni k 16

Powyższy stan faktyczny Sąd ustalił w oparciu o całokształt materiału dowodowego zebranego w sprawie, w szczególności o dokumenty, w tym o dokumenty zawarte
w załączonych do akt sprawy aktach ZUS – w szczególności o dokumentację dotyczącą egzekucji zadłużenia składkowego zmarłej C. S.. Zauważenia wymaga, że wnioskodawczyni oświadczyła, że nie kwestionuje samej decyzji, tylko wskazywała nie ma środków na uregulowanie należności; oświadczyła również, że nie składa żadnych wniosków
i nie chce składać żadnych dokumentów.

Sąd Okręgowy w Łodzi zważył, co następuje

Odwołanie jest częściowo zasadne co do należności składkowych za okres od marca 2016 r. do maja 2016 r.

Na wstępie zauważyć należy, że stosownie do treści art. 31 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2025 r. poz. 350 ze zm., dalej ustawa systemowa) do należności z tytułu składek stosuje się odpowiednio m.in. art. 97 § 1, art. 98 § 1 i § 2 punkt 1, 2, art. 100, art. 101, ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa (t.j. Dz. U. z 2025 r. poz. 111 ze zm.).

Zgodnie natomiast z treścią art. 32 ustawy systemowej, do składek m.in. na ubezpieczenie zdrowotne w zakresie: ich poboru, egzekucji, wymierzania odsetek za zwłokę
i dodatkowej opłaty, przepisów karnych, dokonywania zabezpieczeń na wszystkich nieruchomościach, ruchomościach i prawach zbywalnych dłużnika, odpowiedzialności osób trzecich i spadkobierców oraz stosowania ulg i umorzeń stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące składek na ubezpieczenia społeczne.

Spadkobiercy płatnika (podatnika) co do zasady przejmują przewidziane w przepisach prawa podatkowego majątkowe prawa i obowiązki spadkodawcy (art. 97 § 1 Ordynacji podatkowej). Do odpowiedzialności spadkobierców za zobowiązania składkowe (podatkowe) spadkodawcy stosuje się przepisy kodeksu cywilnego o przyjęciu i odrzuceniu spadku oraz
o odpowiedzialności za długi spadkowe (art. 98 § 1 Ordynacji podatkowej). Przepisy te stosuje się również do odpowiedzialności spadkobierców za zaległości składkowe (podatkowe)
i odsetki za zwłokę od zaległości składkowych (podatkowych) spadkodawcy (art. 98 § 1, § 2 punkt 1 i 2 Ordynacji podatkowej) (tak: uchwała Sądu Najwyższego z 7 maja 2008 r., II UZP 1/08, OSNP 2008, nr 23-24, poz. 352)

Organ rentowy orzeka w jednej decyzji o zakresie odpowiedzialności lub uprawnień poszczególnych spadkobierców na podstawie decyzji ostatecznych wydanych wobec spadkodawcy oraz jego zobowiązań wynikających z prawidłowych deklaracji (art. 100 § 1 Ordynacji podatkowej). Organ rentowy nalicza odsetki za zwłokę od zaległości podatkowych spadkodawcy oraz oprocentowanie niezwróconych zaliczek naliczonego podatku od towarów i usług naliczane są do dnia otwarcia spadku (art. 101 § 1 Ordynacji podatkowej).

Przy ustalaniu odpowiedzialności spadkobierców za zaległe zobowiązania składkowe, organ rentowy ma obowiązek wziąć pod uwagę m.in. art. 1012 k.c. i art. 1031 § 1 i 2 k.c.

Z art. 1012 k.c. wynika, że spadkobierca może bądź przyjąć spadek bez ograniczenia odpowiedzialności za długi (przyjęcie proste), bądź przyjąć spadek z ograniczeniem tej odpowiedzialności (przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza), bądź też spadek odrzucić.

Art. 1031 § 1 k.c. stanowi natomiast, że w razie prostego przyjęcia spadku spadkobierca ponosi odpowiedzialność za długi spadkowe bez ograniczenia.

Skarżąca zatem – jako osoba, która przyjęła spadek wprost ponosi odpowiedzialność za długi spadkowe zmarłej bez ograniczenia.

Możliwość przeniesienia odpowiedzialności na spadkobierców znajduje również jednoznaczne potwierdzenie w orzecznictwie. W uchwale z dnia 7 maja 2008 r. (II UZP 1/08 OSNP 2008, nr 23-24, poz. 352), Sąd Najwyższy wprost stwierdził, że niezapłacone w terminie składki na ubezpieczenie zdrowotne (oraz należności z nimi związane) mogą być pobrane przez organ rentowy od spadkobiercy osoby zobowiązanej do zapłaty takich składek w granicach odpowiedzialności danego spadkobiercy za długi spadku (art. 922 § 1 i § 3 k.c. oraz art. 1030
i następne tego Kodeksu w związku z art. 97 § 1 oraz art. 98 § 1 i § 2 pkt 1, 2, 5 i 7 Ordynacji podatkowej w związku z art. 31 ustawy z dnia 13 października 1998 r.
o systemie ubezpieczeń społecznych w związku z art. 32 tej ustawy). (tak: wyrok Sądu Najwyższego z 24 listopada 2009 r., II UK 118/09, LEX nr 564787)

Zauważenia przy tym wymaga, że w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych,
w tym tych dotyczących odpowiedzialności spadkobierców z tytułu należności składkowych nie mają zastosowania zasady współżycia społecznego. Sąd nie mógłby zatem zmienić decyzji organu rentowego jedynie ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawczyni – jeśli tylko zadłużenie składkowe po stronie zmarłej by istniało, a jednocześnie skarżąca przyjęła spadek bez ograniczenia odpowiedzialności (wprost).

Z podobnych względów, które rządzą prawem ubezpieczeń społecznych to, że ani zmarła, ani wnioskodawczyni nie mogą „skorzystać” z dochodzonych przez organ składek na ubezpieczenie zdrowotne nie czyni żądania ich przez organ niezadanym. W zakresie składki zdrowotnej ubezpieczeni nie dysponują bowiem żadnego rodzaju indywidualnym „kontem”, na które odprowadzają składki i z którego mogłyby je następnie wypłacać, i które byłoby dziedziczone. W ubezpieczeniu zdrowotnym (jak i w ubezpieczeniach społecznych) działa bowiem zasada solidaryzmu – może się zdarzać, że jedni ubezpieczeni odprowadzają bardzo wysokie składki i jednocześnie nie korzystają z kosztownych świadczeń zdrowotnych, inni zaś choć odprowadzają niskie składki, to jednak będąc objęci ubezpieczeniem zdrowotnym mogą korzystać ze świadczeń opieki zdrowotnej bez ograniczeń kwotowych.

W związku z tym w sprawie uznać należało, że sam fakt potwierdzonego prawomocnym orzeczeniem sądu spadkobrania przez odwołującą po zmarłej płatniczce, uzasadniał po stronie ZUS wydanie stosownej decyzji, stwierdzającej, że ponosi ona odpowiedzialność za nieopłacone składki. Przy czym zauważenia wymaga, że wnioskodawczyni oświadczyła, że nie kwestionuje samej decyzji, nie zakwestionowała faktu istnienia zadłużenia po stronie zmarłej czy jego kwoty, a konsekwentnie podkreślała, że odwołuje się, gdyż nie ma środków finansowych na zapłatę. Wskazać również należy, że odwołująca się nie wykazała także, iż sporne zobowiązania zmarłej zostały pokryte w jakiejkolwiek części – czy to przez nią, czy to jeszcze przez zmarłą.

Przy tym zauważyć należy, że kwestia ewentualnego umorzenia czy rozłożenia na raty należności(...) wobec organu rentowego może być jedynie przedmiotem osobnego postępowania, w którym organ uwzględni sytuację życiową wnioskodawczyni. Decyzją będącą przedmiotem rozważań Sądu w niniejszym postępowaniu organ rentowy jedynie stwierdził, że odwołująca jako spadkobierczyni zmarłej C. S. ponosi odpowiedzialność za długi zmarłej oraz określa wysokość tego zadłużenia. Stąd też w tym postępowaniu organ nie może brać pod uwagę sytuacji materialnej odwołującej jako spadkobierczyni – określa jedynie to, czy zadłużenie istnieje, w jakiej jest ono wysokości oraz kto, w jakim zakresie i wysokości za ten dług może ponosić odpowiedzialność.

Jednakże w ocenie Sądu, kwestią wymagającą dalszej oceny jurydycznej było jednak rozstrzygnięcie o tym, czy zaległe należności składkowe nie uległy przedawnieniu.
W ocenie Sądu przedawnieniu uległy bowiem objęte zaskarżoną decyzją składki na Fundusz Ubezpieczenia Zdrowotnego za okres od marca 2016 r. do maja 2016 r., a także odsetki za zwłokę od tych składek.

Kwestię przedawnienia należności na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne
i Fundusz Pracy zawarto w art. 24 ust. 5-6 ustawy systemowej. Przepis ten znajduje zastosowanie wprost do składek na ubezpieczenia społeczne, zaś odpowiednio do składek na ubezpieczenie zdrowotne (art. 93 ust. 2 ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 roku o świadczeniach opieki z zdrowotnej finansowanych t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 146 ze zm.).

Obecne brzmienie art. 24 ust. 4 zostało nadane przez ustawę z 28 kwietnia 2011 r.
o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U.
z 2011 r. nr 138, poz. 808) zmieniającą ustawy systemowej z dniem 20 lipca 2011 r., a następnie przez ustawę z 16 września 2011 r. o redukcji niektórych obowiązków obywateli
i przedsiębiorców z dniem 1 stycznia 2012 r. Od 1 stycznia 2012 r. należności te ulegają więc przedawnieniu po upływie 5 lat, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne.

Co do należności wcześniejszych należnych w rozpoznawanym przypadku od września 2011 Zgodnie z dyspozycją art. 24 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych –
w brzmieniu obowiązującym do dnia 31 grudnia 2011 roku należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 10 lat, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne,
z zastrzeżeniem ust. 5-5d.

Z dniem 1 stycznia 2012 r., na podstawie art. 11 pkt 1 ustawy z dnia 16 września 2011 r. o redukcji niektórych obowiązków obywateli i przedsiębiorców (Dz.U nr 232, poz. 1378
z późn.zm.) zmieniającego treść art. 24 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, skrócony został więc okres przedawnienia składek na ubezpieczenia społeczne z 10 do 5 lat.

Niezależnie od tego wskazać należy, że termin przedawnienia należności
w przypadkach określonych w art. 24 ust. 5a-6 ustawy systemowej ulega przerwaniu lub zawieszeniu. Przerwanie biegu przedawnienia ma ten skutek, że po ustaniu okoliczności powodującej przerwanie biegu przedawnienia, termin przedawnienia biegnie od nowa. Zawieszenie biegu terminu przedawnienia sprawia zaś, że w terminie przedawnienia nie uwzględnia się co prawda okresu, w którym bieg przedawnienia był zawieszony, ale uwzględnia się okres przedawnienia, który poprzedzał okres zawieszenia. (tak: wyrok Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie z 17 lipca 2014 r., III AUa 175/14, LEX nr 1496038).

Zmiana stanu prawnego wprowadzona od 1 stycznia 2003 r. przez dodanie art. 24 ust. 5b ustawy systemowej dotyczyła zawieszenia terminu przedawnienia. Przepis ten przewidywał zawieszenie biegu terminu przedawnienia, od dnia wszczęcia do dnia zakończenia postępowania egzekucyjnego oraz sądowego, z wyłączeniem wcześniejszych faz postępowania. Na skutek kolejnej nowelizacji przepisów od 1 lipca 2004 r. ustawodawca rozszerzył zakres zawieszenia biegu terminu przedawnienia na okres od podjęcia pierwszej czynności zmierzającej do wyegzekwowania należności składek, o której dłużnik został zawiadomiony, do dnia zakończenia postępowania egzekucyjnego.

Stosownie zatem do obowiązującego art. 24 ust. 5b ustawy systemowej, bieg terminu przedawnienia zostaje zawieszony od dnia podjęcia pierwszej czynności zmierzającej do wyegzekwowania należności z tytułu składek, o której dłużnik został zawiadomiony, do dnia zakończenia postępowania egzekucyjnego.

Mając na względzie powyższe przede wszystkim należy wskazać, iż pierwszą czynnością zmierzającą do wyegzekwowania należności składkowych nie musi być czynność stricte egzekucyjna, czyli zajęcie rachunku bankowego dłużnika. Konsekwentnie, warunkiem stwierdzenia istnienia takiej czynności w rozumienia art. 24 ust. 5b ustawy systemowej nie jest też skuteczność egzekucji. Słowo „zmierzać” oznacza dążenie do czegoś. Tym samym, w sprawie mogą to być czynności poprzedzające czynności ściśle egzekucyjne, zatem wcześniejsze niż podjęte oraz prowadzone przez organ egzekucyjny i skierowane bezpośrednio na wykonanie tytułu wykonawczego (egzekucyjnego) (por. wyrok Sądu Najwyższego z 7 lutego 2024 r., I USKP 52/23, LEX nr 3701114).

Przedawnienie należności składkowych należy oceniać według stanu prawnego, który obowiązywał w dniu upływu terminu przedawnienia, uwzględniając zdarzenia powodujące nierozpoczęcie, zawieszenie lub przerwanie biegu tego terminu, a także podjęte działania mające wpływ na wydłużenie terminu wymagalności należności. Na gruncie zaległości z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne ustawodawca przyjął, że do zawieszenia biegu terminu przedawnienia wystarczające jest podjęcie czynności zmierzającej do wyegzekwowania zaległości. Czynnością zmierzającą do ściągnięcia należności jest niewątpliwie wystawienie tytułu wykonawczego przez właściwy organ, ale za czynności zmierzające do ściągnięcia należności mogą być uznane również inne czynności, tj. orzeczenia, pisma kierowane do strony itp., z których treści czy uzasadnienia wynika bezpośrednio, że zmierzają one do ściągnięcia należności. (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 5 kwietnia 2024 r., I GSK 561/20, LEX nr 3718785).

Warto w tym kontekście wskazać, że na gruncie niniejszej sprawy żadna ze stron nie podnosiła, że organ rentowy nie podejmował czynności zmierzających do wyegzekwowania objętych zaskarżoną decyzją należności z tytułu składek, a w konsekwencji, że nie doszło do zawieszenia terminu przedawnienia. Fakt podejmowania takich czynności wynika również
z dokumentów znajdujących się w aktach organu rentowego, w których to znajdują się potwierdzenia doręczenia zmarłej decyzji określających wysokość jej zadłużenia z tytułu składek na FUZ m.in. za okresy 03-05/2016, jak i za okres: 04/2017-08/2018, a także tytułów wykonawczych obejmujących należności, których dotyczy decyzja zaskarżona w niniejszym postępowaniu. Bieg terminu przedawnienia uległ zatem bez wątpienia zawieszeniu
w przypadku wszystkich należności z tytułu składek na FUZ – tak za okres: 03-05/2016, jak i za okres: 04/2017-08/2018.

Jednakże w przypadku składek za okres 03-05/2016 zauważenia wymaga, że postanowieniem z dnia 23 grudnia 2016 r. doręczonym zmarłej 11 stycznia 2017 r. Dyrektor Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Ł. postanowił umorzyć postępowanie egzekucyjne prowadzone na podstawie tytułów wykonawczych nr od (...) do (...), które to tytuły zostały wydane celem egzekucji należności z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne za okres od grudnia 2015 r. do maja 2016 r. w kwocie 1 724,16 zł oraz należne odsetki w kwocie 30,00 zł. Postanowienie z 23 grudnia 2016 r. obejmowało zatem należność za okres od marca do maja 2016 ujętą w zaskarżonej decyzji z 10 grudnia 2024 r. Bieg terminu przedawnienia należności rozpoczął zatem swój dalszy bieg od 11 stycznia 2017 r. – tj. od dnia doręczenia zmarłej decyzji o umorzeniu postępowania egzekucyjnego. Zgodnie bowiem z art. 143 k.p.a. w zw. z art. 18 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (t.j. Dz. U. z 2025 r. poz. 132 ze zm.) wniesienie zażalenia nie wstrzymuje wykonania postanowienia. Wskutek powyższych okoliczności, należności z tytułu składek za okres za okres 03-05/2016 w dniu wydania zaskarżonej decyzji uległy już przedawnieniu, gdyż okres ich przedawnienia był zawieszony jedynie co najwyżej od dnia 8 sierpnia 2016 r. (jeśli przyjmiemy, że bieg terminu przedawnienia zawiesiło już doręczenie decyzji określająca zadłużenie zmarłej za sporny okres, a nie dopiero doręczenie tytułów wykonawczych – co nastąpiło 19 grudnia 2016 r.) do 11 stycznia 2017 r., tj. do dnia doręczenia jej decyzji o umorzeniu postępowania egzekucyjnego co do tego okresu. Należności z tytułu składek za Fundusz Ubezpieczenia Zdrowotnego okres za okres 03-05/2016 uległy zatem przedawnieniu w 2022 r.

Mając na uwadze powyższe, Sąd Okręgowy na podstawie art. 477 ¹⁴ § 2 k.p.c., zmienił zaskarżoną decyzję co do okresu od marca 2016 r. do maja 2016 r. orzekając, jak w punkcie 1. sentencji wyroku, a w pozostałym zakresie odwołanie oddalił na podstawie art. 477 ¹⁴ § 1 k.p.c., o czym z kolei orzekł w punkcie 2. sentencji wyroku.

W punkcie 3. sentencji wyroku Sąd Okręgowy w Łodzi rozstrzygnął o kosztach procesu na podstawie art. 102 k.p.c., który stanowi, ze w wypadkach szczególnie uzasadnionych, sąd może zasądzić od strony przegrywającej tylko część kosztów albo nie obciążać jej w ogóle kosztami. Powyższy przepis stanowi wyjątek od reguły ponoszenia kosztów procesu przez stronę przegrywającą.

Sąd nie jest zobligowany do zastosowania art. 102 k.p.c., ale posiada taką możliwość, po rozważeniu całokształtu okoliczności sprawy. Sądy posiadają, bowiem, swobodę kształtowania orzeczeń o kosztach procesu, a więc i kosztach zastępstwa procesowego, samodzielnie decydują, czy, na gruncie konkretnej sprawy, zachodzą owe „szczególne okoliczności”, o jakich mowa w powoływanym wyżej przepisie, pozwalające na odstąpienie od obciążania strony przegrywającej kosztami postępowania.

W ugruntowanym w tym zakresie orzecznictwie Sąd Najwyższy wskazał również, że „zastosowanie przez sąd art. 102 k.p.c. powinno być oceniane w całokształcie okoliczności, które by uzasadniały odstępstwo od podstawowych zasad decydujących o rozstrzygnięciu w przedmiocie kosztów procesu. Do kręgu tych okoliczności należy zaliczyć zarówno fakty związane z samym przebiegiem procesu jak i fakty leżące na zewnątrz procesu zwłaszcza dotyczące stanu majątkowego (sytuacji życiowej). Okoliczności te powinny być oceniane przede wszystkim z uwzględnieniem zasad współżycia społecznego” (tak: postanowienie z 14 stycznia 1974 r., II CZ 223/73, LEX nr 7379, postanowienie Sądu Najwyższego z 13 października 1976 r. IV Pz 61/76, LEX nr 7856, postanowienie Sądu Najwyższego z 16 lutego 1981 r. sygn. IV Pz 11/81, LEX nr 8307, postanowienie Sądu Najwyższego z 17 kwietnia 2013 r. V CZ 132/12, LEX nr 1341732). Ocena czy zaistniały przesłanki do zastosowania instytucji z art. 102 k.p.c. należy do sądu rozpoznającego sprawę i orzeczenie to podlega zmianie w wyniku weryfikacji instancyjnej jedynie w wyjątkowych wypadkach. Jak wskazał Sąd Apelacyjny w Szczecinie w wyroku z dnia 29 października 2015r., ACa 496/15 (Legalis nr 1435257) „Kwestia zastosowania art. 102 k.p.c. pozostawiona jest orzekającemu sądowi z odwołaniem się do jego kompetencji, bezstronności, doświadczenia i poczucia sprawiedliwości. Ocena w tym zakresie ma charakter dyskrecjonalny, oparty na swobodnym uznaniu, kształtowanym własnym przekonaniem oraz oceną okoliczności i może być podważona przez sąd wyższej instancji w zasadzie jedynie wtedy, gdy jest rażąco niesprawiedliwa” . Pojęcie „wypadków szczególnie uzasadnionych” wprawdzie nie jest klauzulą generalną, jednak opiera się na zwrocie niedookreślonym, który może odsyłać również do argumentów natury aksjologicznej. Regulacja ta znajdzie zastosowanie w wyjątkowych sytuacjach, gdy z uwagi na okoliczności konkretnej sprawy, zastosowanie reguł ogólnych k.p.c. dotyczących zwrotu kosztu procesu byłoby nieuzasadnione. Rozstrzygnięcie na podstawie art. 102 k.p.c. ma charakter dyskrecjonalny, kontrola instancyjna w tym zakresie jest ograniczona do sytuacji, gdy zastosowanie wzmiankowanego przepisu nie zostało w ogóle uzasadnione, bądź nastąpiło z rażącym naruszeniem reguł przewidzianych w tym przepisie (tak: wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 29 maja 2019 roku, V ACa 460/18, LEX nr 2704172).

W niniejszej sprawie Sąd miał na uwadze, że wnioskodawczyni otrzymuje wyłącznie wynagrodzenie w wysokości 1994 zł z tytułu odbywania stażu. Nie ma innych źródeł dochodu. Tą kwotą reguluje bieżące opłaty jak również długi zmarłej mamy.

Biorąc powyższe pod uwagę, w ocenie Sądu Okręgowego, uprawnionym staje się stwierdzenie, iż w rozpoznawanej sprawie zaistniał szczególnie uzasadniony wypadek w rozumieniu art. 102 k.p.c., który skutkował nieobciążeniem skarżącej kosztami procesu, w zakresie oddalonej części odwołania. Przez wzgląd na obowiązujące zasady współżycia społecznego, należało przyjąć, iż w sytuacji materialnej, w której znajduje się skarżąca, która dodatkowo jest zobowiązana uregulować zadłużenie z tytułu należności publicznoprawnych odziedziczonych po swojej mamie, nałożenie na nią kosztów zastępstwa procesowego byłoby rażąco niesprawiedliwe – tym bardziej, że jej odwołanie było częściowo zasadne.

Natomiast na mocy rozstrzygnięcia zawartego w punkcie 4. sentencji wyroku, Sąd Okręgowy na podstawie art. 477 ¹⁰ § 2 k.p.c. przekazał złożony podczas rozprawy wniosek ubezpieczonej o umorzenie zobowiązania Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych (...) w Ł. celem rozpoznania.

Należy bowiem podkreślić, iż odwołanie od decyzji organu rentowego w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych pełni rolę pozwu i wszczyna postępowanie sądowe. Przeniesienie sprawy na drogę sądową przez wniesienie odwołania od decyzji organu rentowego ogranicza się do okoliczności uwzględnionych w decyzji a spornych między stronami; poza tymi okolicznościami spór sądowy nie może zaistnieć. Przed sądem ubezpieczony może jedynie żądać korekty stanowiska zajętego przez organ rentowy i wykazywać swą rację, odnosząc się do przedmiotu sporu objętego decyzją, nie może natomiast żądać czegoś, o czym organ rentowy nie decydował. Dlatego też odwołanie wniesione od decyzji organu rentowego nie ma charakteru samodzielnego żądania, a jeżeli takie zostanie zgłoszone, sąd nie może go rozpoznać, lecz zobowiązany jest – zgodnie z treścią art. 477 ¹⁰ § 2 k.p.c. – przekazać go do rozpoznania organowi rentowemu. Tym samym kontrolna rola sądu musi korespondować
z zakresem rozstrzygnięcia dokonanego w decyzji organu rentowego, gdyż – stosownie do treści art. 477 ¹⁴ § 2 i art. 477 ^14a k.p.c. – w postępowaniu wywołanym wniesieniem odwołania do sądu pracy i ubezpieczeń społecznych sąd rozstrzyga o prawidłowości zaskarżonej decyzji w granicach jej treści i przedmiotu. Zauważenia wymaga, że przedmiotem rozpoznawanej sprawy nie była kwestia umorzenia zobowiązania ze względu na jej trudną sytuację finansową, a kwestia odpowiedzialności odwołującej jako spadkobierczyni za długi. Przy czym na prawidłowość zaskarżonej decyzji nie miały wpływu okoliczności w postaci trudnej sytuacji materialne odwołującej – co Sąd wyjaśnił już we wcześniejszych rozważaniach. Z tych względów, Sąd był zatem zobowiązany orzec, jak w punkcie 4. sentencji wyroku.