Wyrok z 9 września 2025, sygn. I C 1707/24

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 9 września 2025 r.

Sąd Okręgowy w (...) I Wydział Cywilny

w składzie następującym: Przewodniczący sędzia Rafał Kubicki

Protokolant sekretarz sądowy Piotr Ruciński

po rozpoznaniu w dniu 9 września 2025 r. w (...) na rozprawie

sprawy z powództwa P. K.

przeciwko (...) Bank (...) S.A. w W.

o zapłatę

I.  zasądza od pozwanej (...) Bank (...) S.A. w W. na rzecz powoda P. K. kwotę 1 651 530,11 zł (milion sześćset pięćdziesiąt jeden tysięcy pięćset trzydzieści złotych jedenaście groszy)
z ustawowymi odsetkami za opóźnienie za okres od 9 października 2024 r. do dnia zapłaty,

II.  zasądza od pozwanej na rzecz powoda kwotę 11.817 zł tytułem zwrotu kosztów procesu z ustawowymi odsetkami za okres od dnia uprawomocnienia się tego orzeczenia o kosztach procesu do dnia zapłaty.

sędzia Rafał Kubicki

Sygn. akt: I C 1707/24

UZASADNIENIE

Powód P. K. zażądał pozwem wniesionym 15.10.2024 r. wobec pozwanego (...) Bank (...) S.A. z siedzibą
w W. zasądzenia od pozwanego na jego rzecz kwoty 1 651 530,11 zł wraz
z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od 9.10.2024 r. do dnia zapłaty.

W uzasadnieniu wskazał, że zawarł sporną umowę pożyczki hipotecznej nr 206- (...) według wzorca umownego zaproponowanego przez (...).
W zakresie samej konstrukcji umowy, jej znaczenia i możliwych konsekwencji udzielono powodowi tylko ogólnych informacji. Sama oferta pożyczki przedstawiona była jako najlepszy i najbezpieczniejszy produkt na rynku. W jego ocenie umowa zawiera postanowienia sprzeczne z ustawą, względnie abuzywne, po których wyeliminowaniu umowy nie dałoby się wykonać. W konsekwencji umowę należy traktować za nieważną (niezawartą) od początku wobec czego powód żąda zwrotu całości kwot uiszczonych w wykonaniu nieważnej umowy. F. szwajcarski był przedstawiany jako waluta stabilna, bezpieczna i nie podlegająca większym wahaniom. Za podstawę powództwa (twierdzenia o nieważności umowy) wskazano: art. 69 prawa bankowego oraz art. 353 ¹ i art. 385 ¹ k.c.

Pozwany (...) wniósł o oddalenie powództwa w całości. Zakwestionował roszczenia dochodzone pozwem co do zasady i co do wysokości. W pierwszym rzędzie zarzucił brak konsumenckiego charakteru umowy, wskazując, że istnieje wysokie prawdopodobieństwo, że środki z pożyczki zostały wykorzystane na cele związane z bieżącą działalnością gospodarczą powoda. Wskazał ponadto, że umowa nie jest dotknięta abuzywnością, jej postanowienia nie są bezskuteczne, a umowa
w całości jest ważna. Ponadto zaprzeczył twierdzeniom strony powodowej, że: powodowi nie przekazano rzetelnych informacji pozwalających ocenić rozmiar ryzyka związanego z produktem powiązanym z walutą obcą oraz konsekwencji ekonomicznych zastosowanych mechanizmów; sformułowania zawarte w umowie pożyczki są nieprecyzyjne i umożliwiają Bankowi kształtowanie kursu waluty na dowolnym, trudnym do przewidzenia poziomie; (...) ustala kursy w oparciu
o nieweryfikowalne kryteria; powód nie został należycie poinformowany o prawach
i obowiązkach wynikających z umowy pożyczki, w tym o istocie i mechanizmie pożyczki walutowej, zaś umowa pożyczki sformułowana jest w sposób niejednoznaczny, nie czyni też zadość wymogowi transparentności; postanowienia umów stanowiły zapisy sprzeczne z dobrymi obyczajami i rażąco naruszały jego interes.

Ustalenie faktów istotnych dla rozstrzygnięcia

Zawarcie umowy zostało poprzedzone złożeniem przez powoda wniosku
o pożyczkę hipoteczną. Powód wnioskował o pożyczkę w wysokości 706 600 zł
w walucie (...) z okresem spłaty 20 lat w formule rat annuitetowych.

Powód w dniu 12.05.2008 r. zawarł umowę pożyczki hipotecznej nr
206- (...) ze zmiennym oprocentowaniem, spłacanej w ratach annuitetowych udzielonej w walucie wymiennej. Bank zobowiązał się postawić do dyspozycji powoda pożyczkę w kwocie 342.411,32 (...). W umowie pożyczki w części ogólnej wskazano, że pożyczka jest udzielana na dowolny cel.

dowód: umowa pożyczki

Powód miał ją przeznaczyć na zakup domu w O.. W związku
z wycofaniem się sprzedawcy powód nie kupił ww. domu, a pożyczkę w kwocie 450 tyś zł przeznaczył na remont domu w którym nadal mieszka, znajdującym się przy ul. (...) w O., natomiast pozostałą część środków w kwocie 150 tyś zł przeznaczył na bieżące potrzeby oraz pomoc rodzinie.

dowód: zeznania powoda

Wypłata pożyczki miała nastąpić jednorazowo w formie bezgotówkowej na wskazany przez pożyczkobiorcę rachunek, w terminie do dnia 12.05.2008 r. (§ 6 (...)). W § 1 ust. 1 pkt. 13 (...) tabela kursów została określona jako tabela kursów (...) SA obowiązująca w chwili dokonywania przez (...) SA określonych w umowie przeliczeń kursowych, dostępna w (...) SA oraz na stronie internetowej (...) SA. Natomiast w § 1 ust. 1 pkt. 16 (...) zostało wskazane pojęcie waluty wymienialnej jako waluta wymienialna, której kursy są zamieszczane w tabeli kursów. W przypadku wypłaty pożyczki w walucie polskiej, stosuje się kurs kupna dla dewiz obowiązujący
w (...) SA w dniu realizacji zlecenia płatniczego, według aktualnej tabeli kursów.
W przypadku wypłaty pożyczki w walucie wymienialnej innej niż waluta pożyczki, stosuje się kurs kupna/sprzedaży dla dewiz obowiązujące w (...) SA w dniu realizacji zlecenia płatniczego według aktualnej tabeli kursów. (§ 5 ust. 1 i 2 (...)).
W § 14 ust. 4 (...) wskazano, że szacunkowy całkowity koszt pożyczki, o którym mowa w § 3 ust. 1 (...) został wyliczony zgodnie z ustawą z dnia 20 lipca 2001 r.
o kredycie konsumenckim. Do obliczenia szacunkowego całkowitego kosztu pożyczki – przy przeliczeniu kwot wyrażonych w walucie pożyczki na równowartość kwot wyrażonych w walucie polskiej – (...) SA stosuje kurs sprzedaży dla dewiz, zgodnie z aktualną tabelą kursów, obowiązujący w chwili rejestracji umowy w systemie informatycznym (...) SA. Prowizja od udzielonej pożyczki, płatna w dniu zawarcia umowy, będzie przeliczona na walutę polską przy zastosowaniu wynikającego
z aktualnej tabeli kursów kursu sprzedaży dla:

1) dewiz – w przypadku wpłaty w formie przelewu środków.

2) pieniędzy – w przypadku wpłaty w formie gotówkowej. (§ 16 ust. 1).

W § 22 ust 2. wskazano, że w przypadku dokonywania spłat zadłużenia kredytobiorcy z: 1) (...) środki z rachunku będą pobierane w walucie polskiej
w wysokości stanowiącej równowartość kwoty pożyczki lub rat spłaty pożyczki
w walucie wymienialnej, w której udzielona jest pożyczka, przy zastosowaniu kursu sprzedaży dla dewiz, obowiązującego w (...) SA w dniu, o którym mowa w § 7 ust. 4 (...), według tabeli kursów, 2) rachunku walutowego – środki z rachunku będą pobierane: a) w walucie pożyczki, w wysokości stanowiącej kwotę pożyczki lub ratę spłaty pożyczki, b) w walucie innej niż waluta pożyczki, w wysokości stanowiącej równowartość kwoty pożyczki lub raty spłaty pożyczki w walucie wymienialnej, w której udzielona jest pożyczka przy zastosowaniu kursów kupna/sprzedaży dla dewiz, obowiązujących w (...) SA w dniu, o którym mowa w § 7 ust. 4 (...), według aktualnej Tabeli kursów.

Umowa pożyczki była trzykrotnie aneksowana:



aneksem nr (...) w dniu 17.05.2016 r., na mocy którego zmieniono okres na jaki udzielona jest pożyczka oraz zmieniono postanowienia związane z przedmiotem zabezpieczenia,



aneksem nr (...) w dniu 10.11.2016 r., na mocy którego zmieniono termin płatności raty pożyczki,



aneksem nr (...) w dniu 23.07.2020 r., na mocy którego zmieniono przedmiot zabezpieczenia oraz rachunek do spłaty.

(dowód: wniosek o pożyczkę hipoteczną k. 99-102, umowa pożyczki k. 31-38, aneksy umowy k.43-46).

Wypłata środków z pożyczki w kwocie 699 171,39 zł (o równowartości 337 275,15 (...)) nastąpiła w dniu 12.05.2008 r. po kursie Banku 2,073. Jednocześnie w tym samym dniu Bank pobrał kwotę 5136,17 (...) tytułem prowizji za udzielenie pożyczki. Od dnia 02.06.2008 r. do dnia 12.02.2021 r. powód spłacił w całości pożyczkę uiszczając łącznie na rzecz banku kwotę 1 651 530,11 zł. Na wskazaną kwotę składa się spłacony kapitał w kwocie 1 323 063,51 zł, spłacone odsetki w kwocie 326 932,93 zł, spłacone odsetki skapitalizowane w kwocie 852,21 zł, spłacone odsetki karne w kwocie 96,45 zł oraz pozostałe opłaty/prowizje związane z pożyczką, które zostały pobrane przez (...) zgodnie z zawartą umową w łącznej kwocie 585,01 zł.

(dowód: zaświadczenie k. 25-30).

Pismem z dnia 26.09.2024 r. powód wezwał pozwanego do dobrowolnego rozwiązania sporu oraz zapłaty całości uiszczonych rat kredytowych oraz wszelkich kosztów związanych z umową pożyczki hipotecznej nr 206- (...)
w wysokości 1 651 530,11 zł w terminie 7 dni. Wezwanie zostało doręczone bankowi 1.10.2024 r.

(dowód: wezwanie k. 22-23, potwierdzenie odbioru k. 24).

Wypłata jak i spłata pożyczki została dokonana w złotówkach. W remontowanej nieruchomości powód miał zarejestrowane dwie spółki cywilne. Środki z pożyczki nie trafiły do działalności gospodarczych prowadzonych przez powoda.

(dowód: zeznania powoda k. 210-211, zeznania świadka I. M. k. 235-236)

Rozważania prawne

Stan faktyczny ustalono na podstawie spójnego, wiarygodnego materiału dowodowego: dokumentów złożonych przez obie strony (wzajemnie niekwestionowanych), zeznań strony powodowej oraz świadka I. M. (2).

Strony różniły się mniej co do faktów, a więcej co do oceny skutków podpisanej między nimi umowy.

Sąd uznał za bezskuteczny zarzut braku konsumenckiego charakteru po stronie powodowej. Jak wynika z całości zebranego materiału dowodowego, powód nie był
i nie jest przedsiębiorcą zajmującym się zawodowo wynajmowaniem bądź obrotem nieruchomościami. W ocenie Sądu rozpoznającego tę sprawę nie ulega wątpliwości, że na podstawie umowy pozwany udzielił pożyczki powodowi będący w tym stosunku konsumentem w rozumieniu art. 22 ¹ k.c. Powód zawarł umowę pożyczki na dowolny cel na początku z zamiarem zakupu nieruchomości, ostatecznie przeznaczył środki na remont nieruchomości, w której mieszka do dziś, a także na potrzeby własne i pomoc rodzinie. W toku procesu nie zostało udowodnione przez pozwanego, aby jakakolwiek część udzielonej pożyczki została przekazana na którąkolwiek działalność gospodarczą powoda. Z tego też względu Sąd nie uwzględnił podniesionego przez pozwanego zarzutu, a wobec niebudzących wątpliwości zeznań powoda i świadka pominął jako nieistotne pozostałe wnioski dowodowe pozwanego, dotyczące dokumentacji.

Sąd pominął wnioski banku o zasięgnięcie z archiwum całości dokumentacji upadłej spółki, w której uczestniczył powód. Dowód powinien dotyczyć konkretnego dokumentu, a nie całości (zbioru) dokumentacji. Wniosek dowodowy został sformułowany więc wadliwie, co sprawiło, że niemożliwe było jego dopuszczenie
i przeprowadzenie.

Powództwo o zapłatę zasługiwało na uwzględnienie w całości. Żądanie główne strony powodowej opierało się na przesłankowym ustaleniu, że nie istnieje między stroną powodową a pozwanym stosunek prawny wynikający ze spornej umowy pożyczki. W przedmiotowej sprawie mamy do czynienia z umową pożyczki denominowanej, a nie z umową pożyczki ściśle walutowej. Wskazuje na to fakt, że powód spłacał raty w złotówkach i w tejże walucie pożyczkę otrzymał.

Wypłata pożyczki w złotych i zawarcie w umowach klauzuli denominacyjnej powodowały niemożliwość określenia świadczenia zarówno co do wysokości pożyczki, jak i rat spłacanej pożyczki z uwagi na możliwość jednostronnego ustalania kursu waluty przez (...). W ocenie Sądu, klauzule te są niedozwolonymi klauzulami umownymi, bowiem kształtują prawa i obowiązki konsumenta - kredytobiorcy -
w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami oraz rażąco naruszają jej interesy. Jako sprzeczne z dobrymi obyczajami kwalifikowane są w szczególności wszelkie postanowienia, które zmierzają do naruszenia równorzędności stron umowy, nierównomiernie rozkładając uprawnienia oraz obowiązki między partnerami stosunku obligacyjnego. Również o rażącym naruszeniu interesów konsumenta można mówić
w przypadku nierównomiernego rozkładu praw i obowiązków stron umowy. Bank przyznał sobie prawo do jednostronnego regulowania wysokości rat. Jednocześnie prawo banku do ustalania kursu waluty w świetle zawartej przez strony umowy nie doznawało żadnych ograniczeń. Skoro (...) mógł wybrać dowolne i niepoddające się weryfikacji kryteria ustalania kursów kupna i sprzedaży walut obcych, stanowiących narzędzie indeksacji pożyczki i kredytu i rat ich spłaty, wpływając na wysokość własnych korzyści finansowych i generując dla kredytobiorcy dodatkowe
i nieprzewidywalne co do wysokości koszty pożyczki, klauzule te rażąco naruszają zasadę równowagi kontraktowej stron na niekorzyść konsumenta, a także dobre obyczaje, które nakazują, by ponoszone przez konsumenta koszty związane
z zawarciem i wykonywaniem umowy, o ile nie wynikają z czynników obiektywnych, były możliwe do przewidzenia, a sposób ich generowania poddawał się weryfikacji.

Zgodnie z art. 385 ¹ § 1 k.c. postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nieuzgodnione indywidualnie nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki
w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (niedozwolone postanowienia umowne). Nie dotyczy to postanowień określających główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny. § 2 - Jeżeli postanowienie umowy zgodnie z § 1 nie wiąże konsumenta, strony są związane umową w pozostałym zakresie. § 3 - Nieuzgodnione indywidualnie są te postanowienia umowy, na których treść konsument nie miał rzeczywistego wpływu. W szczególności odnosi się to do postanowień umowy przejętych z wzorca umowy zaproponowanego konsumentowi przez kontrahenta. § 4 - Ciężar dowodu, że postanowienie zostało uzgodnione indywidualnie, spoczywa na tym, kto się na to powołuje. Klauzulą niedozwoloną jest postanowienie umowy zawartej z konsumentem (lub wzorca umownego), które spełnia (łącznie) wszystkie przesłanki określone w przepisie art. 3851 k.c.: 1) nie jest postanowieniem uzgodnionym indywidualnie; 2) nie jest postanowieniem w określającym główne świadczenia stron; 3) kształtuje prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy.

Zgodnie z art. 720 § 1 k.c., przez umowę pożyczki dający pożyczkę zobowiązuje się przenieść na własność biorącego określoną ilość pieniędzy albo rzeczy oznaczonych co do gatunku, a biorący zobowiązuje się zwrócić tę sama ilość pieniędzy albo tę samą ilość rzeczy tego samego gatunku i tej samej jakości. Do essentialia negotii umowy pożyczki należą: oznaczenie stron, oznaczenie przedmiotu pożyczki, a także zobowiązanie się dającego pożyczkę do ich przeniesienia na własność biorącego oraz obowiązek zwrotu przedmiotu pożyczki. Przedmiotem powrotnego przeniesienia własności nie muszą być te same pieniądze lub te same rzeczy zamienne, o ile mają tę samą ilość i jakość (E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Kodeks cywilny. Komentarz. Wyd. 10). Jest to umowa konsensualna, dwustronnie zobowiązująca i nieodpłatna. Różni się od umowy kredytu bankowego, którego istota sprowadza się do oddania środków pieniężnych wyłącznie do dyspozycji na ściśle określony cel. Wynagrodzenie nie należy do elementów przedmiotowo istotnych umowy pożyczki, strony jednak mogą je zastrzec w umowie na rzecz dającego pożyczkę, w szczególności w postaci odsetek kapitałowych, czyniąc umowę pożyczki odpłatną. Na dzień zawarcia spornej umowy do umowy pożyczki znajdowały zastosowanie przepisy Prawa bankowego jedynie w zakresie wynikającym wprost
z przepisów art. 70 ust. 6 i art. 78 Prawa bankowego. Wreszcie, udzielanie kredytów
i udzielanie pożyczek pieniężnych to odrębne czynności bankowe.

Tak skonstruowany rodzaj pożyczki denominowanej nie stanowi umowy pożyczki – jest to umowa nieważna na podstawie art. 58 § 1 k.c. w całości, zawiera bowiem liczne odstępstwa od definicji legalnej zawartej w kodeksie cywilnym. Do wskazanych essentialia negotii należą bowiem przeniesienie na własność biorącego określonej ilości pieniędzy i zobowiązanie biorącego do zwrotu tej samej ilości pieniędzy. Sporna umowa przewidywała także odpłatność w postaci odsetek umownych. W omawianej sprawie wartość pożyczki wyrażona została we franku szwajcarskim, natomiast wypłata pożyczki i ustalenie wysokości raty odnosiły się do złotych polskich.

W tej sytuacji pożyczkobiorca nigdy nie spłaca nominalnej wartości pożyczki, bowiem z uwagi na różnice kursowe i różnice czasowe pomiędzy zawarciem umowy
a późniejszą wypłatą i spłatą pożyczki zawsze będzie to inna kwota. Cecha ta stanowi znaczące odejście od ustawowej konstrukcji pożyczki, której elementem przedmiotowo istotnym jest obowiązek zwrotu kwoty otrzymanej. Fakt ten wynika z włączenia do umowy klauzuli przeliczeniowej, która powoduje, że wysokość zobowiązania wyrażonego w walucie polskiej jest modyfikowana innym miernikiem wartości. Włączenie do umowy takiej klauzuli wprowadza szereg problemów związanych
z przełamaniem zasady nominalizmu, zasady określoności świadczenia, obarczeniem pożyczkobiorcy nieograniczonym ryzykiem kursowym, a także możliwości naruszenia przepisów o odsetkach maksymalnych (J. C., Walutowe klauzule waloryzacyjne w umowach kredytów hipotecznych. Analiza Problemu., Palestra (...)). Można by formułować tezę, że mechanizm przeliczenia kwoty do wypłaty i do spłaty został uzgodniony przez strony i że składając wniosek o wypłatę pożyczki lub jego transzy lub dokonując spłaty raty kredytowej konsument może dowiedzieć się, jaki jest w danym dniu kurs waluty (kupna lub sprzedaży – zależnie od sytuacji), a przez to następuje dopełnienie procesu uzgodnienia. Jednak teza taka nie da się obronić. Pożyczka hipoteczna została udzielona na dowolny cel i dzień wykorzystania (pobrania) pożyczki nie należy do swobody pożyczkobiorcy. W praktyce więc pożyczkobiorca nie ma realnego wpływu na wybór dnia pobrania pożyczki, nie może też dowolnie wybierać dnia spłaty raty pożyczkowej. To oznacza, że jego wpływ na to, według jakiego kursu otrzyma pożyczkę i wg jakiego kursu będzie go spłacać, jest znikomy. Co innego po stronie banku – to on jednostronnie narzuca kurs zarówno dla chwili pobrania pożyczki, jak i dla chwili spłaty. Trudno posądzać (...) o to, by w skali jednego pożyczkobiorcy dopuszczał się manipulacji kursami walut, ale nie zmienia to faktu, że pozostaje jedynym podmiotem kształtującym po zawarciu umowy istotne jej elementy, jakimi są: wysokość pożyczki wypłaconej pożyczkobiorcy i wysokość raty. Można jednak wyobrazić sobie z łatwością sytuację, w której – stojąc w obliczu niekorzystnego obrotu sprawy względem większej rzeszy pożyczkobiorców – (...) mógłby sztucznie zawyżać własny kurs sprzedaży dla podwyższenia wysokości rat kredytowych. Taki jednostronny wpływ banku jest sprzeczny nie tylko z opisaną wyżej definicją pożyczki, ale i z granicami swobody umów wyznaczonymi przez art. 353 ^{( 1)} k.c. Teza odnosząca się do kwestii ważności pożyczki denominowanej – że dla zachowania tej ważności musi występować tożsamość między kwotą i walutą pożyczki, kwotą środków pieniężnych oddanych do dyspozycji pożyczkobiorcy oraz kwotą, jaką pożyczkobiorca zobowiązany jest zwrócić bankowi z odsetkami, wynika z uzasadnienia wyroku Sądu Apelacyjnego w (...) z 9 września 2019 r. ((...)). Ustawa „antyspreadowa” (z 29.07.2011 r.) nie wprowadziła żadnych zapisów, które wchodziłyby do treści umów pożyczek denominowanych lub indeksowanych, zawartych przed dniem wejścia jej w życie. Umowy nieważnej nie można uczynić ważną za pomocy późniejszej ustawy, podobnie jak nie można jej uczynić ważną za pomocą zmiany (aneksu) wprowadzającego możliwość spłaty rat w walucie (...) ani też za pomocą postanowień umowy odnośnie trybu zmiany waluty rat na (...), wymagającego złożenia wniosku przez pożyczkobiorcę.

A. dotyczy w niniejszej sprawie dotyczy wszystkich postanowień kształtujących mechanizm denominacji, co więcej – skoro odpada zawarte w tym mechanizmie odwołanie do waluty obcej – można ustalić, że abuzywność dotyczy konsekwentnie wszystkich zapisów umowy wspominających o (...). Postanowienia te dotyczą świadczeń głównych umowy (regulowały, na jakich zasadach nieznaną kwotę pożyczki powód otrzyma i jakie ma spłacać raty), ale w tym zakresie były postanowieniami niejednoznacznymi, a więc zdatnymi do uznania ich za abuzywne.

Jednocześnie na podstawie przeprowadzonych dowodów w postaci załączników do pozwu i odpowiedzi na pozew, a także zeznań powoda, Sąd ustala, że warunki umowy w ogóle nie były uzgodnione indywidualnie. Na podstawie dowodów nie można uznać także, by strona powodowa została należycie poinformowana
o ryzyku kursowym. Nie można uznać, że strona powodowa została wystarczająco przestrzeżona o tym, że kurs waluty może wzrosnąć w stopniu niekontrolowanym, co – jak powszechnie wiadomo –w późniejszych latach nastąpiło. Nie można uznać, aby jakikolwiek dowód w tej sprawie wskazywał na to, by strona powodowa miała realny wpływ negocjacyjny na jakiekolwiek postanowienie umowne. Na tle tak ukształtowanych postanowień dotyczących kursu waluty, która ma być miernikiem przeliczania zobowiązań wynikających z umowy kredytu bankowego utrwalony jest już pogląd, że mają one charakter niedozwolony, gdyż są „nietransparentne, pozostawiają pole do arbitralnego działania banku i w ten sposób obarczają pożyczkobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem oraz naruszają równorzędność stron” (por. np. uzasadnienie wyroku SN w sprawie (...) i przywołane tam orzecznictwo). Wysokość pożyczki wyrażonej w walucie obcej do wypłaty w walucie polskiej,
a następnie wysokość, w jakiej spłaty w walucie polskiej, będą zaliczane na spłatę pożyczki wyrażonej w walucie obcej, zależą bowiem wyłącznie od jednej ze stron umowy.

Oceny tej nie zmienia ewentualna stabilność sposobu ustalenia marży ani konieczność stosowania przez (...) rozmaitych zabezpieczeń, ani też sposób, w jaki (...) pozyskuje środki na pożyczkę, czy też sposób wykazywania ich
w sprawozdaniach finansowych lub – najogólniej rzecz ujmując – sposób księgowania. Powtórzyć trzeba, że w przypadku umowy, której przedmiotem jest udzielenie pożyczki w walucie polskiej, kurs waluty obcej jest stosowany jedynie w celu waloryzacji zobowiązania, a między pożyczkobiorcą a bankiem nie dochodzi w istocie do żadnych rozliczeń walutowych i powstania związanych z tym kosztów. Wszelkie zatem koszty, jakie (...) ponosi w związku z udzieleniem pożyczki, winny być mu rekompensowane w ramach wynagrodzenia, jakim jest oprocentowanie kredytu, a nie ukrywane w formie spreadu, na którego wysokość pożyczkobiorca nie ma żadnego wpływu.

Zakresem abuzywności objęta jest nie tylko kwestia ustalania kursów waluty banku, lecz denominacja jako mechanizm w ogóle.

Żądań opartych na nieważności umowy nie można traktować w kategoriach nadużycia praw podmiotowych. To pozwany (...) nadużył wobec powodów swej pozycji dominującej, a powództwo w tej sytuacji stanowiło dla powoda jedyny środek ochrony jego praw.

Podsumowując, wskazane wyżej postanowienia umowy dotyczące stosowania dwóch różnych rodzajów kursów, które mogły być swobodnie ustalane przez jedną ze stron umowy ((...)) nie zostały uzgodnione indywidualnie ze stroną powodową i kształtowały jej zobowiązania w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jej interesy, a zatem miały charakter niedozwolony w rozumieniu art. 385 ^{( 1 )}k.c., a w związku z tym nie wiążą powoda. Wyeliminowanie wskazanych zapisów przy zachowaniu postanowień dotyczących określenia kwoty pożyczki w (...) oznaczałoby, że kwota pożyczki powinna zostać przeliczona na (...), a powód w terminach płatności kolejnych rat powinni je spłacać w (...), przy czym żadne postanowienie nie precyzowałoby kursu, według którego miałyby nastąpić takie rozliczenia. Nie ma możliwości zastosowania w miejsce wyeliminowanych postanowień żadnego innego kursu waluty. Zgodzić się należy z poglądem Sądu Najwyższego wyrażonym w wyroku z 21 lutego 2013 r. (w sprawie sygn. akt I CSK 408/12, OSNC 2013/11/127), iż eliminacja ze stosunku prawnego postanowień uznanych za abuzywne nie prowadzi do zniweczenia całego stosunku prawnego, nawet gdyby z okoliczności sprawy wynikało, że bez tych postanowień umowa nie zostałaby zawarta. Jednak powołać się to należy na fakt związania wszystkich sądów (...) wykładnią dyrektywy (...) dokonaną przez (...) w wyroku z 3.10.2019 r. w sprawie C-260/18. (...) podtrzymał mianowicie pogląd, że:

a)  w przypadku ustalenia, że w umowie zostało zawarte postanowienie niedozwolone
w rozumieniu dyrektywy (którą implementowały do polskiego porządku prawnego przepisy art. 385 ¹ i nast. k.c.), skutkiem tego jest wyłącznie wyeliminowanie tego postanowienia
z umowy, chyba że konsument następczo je zaakceptuje,

b)  w drodze wyjątku możliwe jest zastosowanie w miejsce postanowienia niedozwolonego przepisu prawa o charakterze dyspozytywnym albo przepisem, który można by zastosować za zgodą stron, o ile brak takiego zastąpienia skutkowałby upadkiem umowy i niekorzystnymi następstwami dla konsumenta, który na takie niekorzystne rozwiązanie się nie godzi (pkt 48, 58 i nast. wyroku (...)),

c)  nie jest możliwe zastąpienie postanowienia niedozwolonego przez odwołanie się do norm ogólnych prawa cywilnego, nie mających charakteru dyspozytywnego, gdyż spowodowałoby to twórczą interwencję, mogącą wpłynąć na równowagę interesów zamierzoną przez strony, powodując nadmierne ograniczenie swobody zawierania umów (dotyczy m.in. art. 56 k.c., art. 65 k.c. i art. 354 k.c. - por. w szczególności pkt 57-62 wyroku (...)),

d)  w przypadku ustalenia, że wyeliminowanie postanowień niedozwolonych powoduje zmianę charakteru głównego przedmiotu umowy, nie ma przeszkód, aby przyjąć, zgodnie z prawem krajowym, że umowa taka nie może dalej obowiązywać (por.
w szczególności pkt 41-45 wyroku (...)),

e)  nawet jeżeli skutkiem wyeliminowania niedozwolonych postanowień miałoby być unieważnienie umowy i potencjalnie niekorzystne dla konsumenta następstwa, decyzja co do tego, czy niedozwolone postanowienia mają obowiązywać, czy też nie, zależy od konsumenta, który przed podjęciem ostatecznej decyzji winien być poinformowany o takich skutkach (por. w szczególności pkt 66-68 wyroku (...)).

Brak możliwości stosowania norm o charakterze ogólnym nie pozwala na sięgnięcie do domniemanej woli stron lub utrwalonych zwyczajów (art. 65 k.c. i art. 56 k.c.), które w odniesieniu do innych stosunków prawnych pozwalały na ustalenie wartości świadczenia określonego w walucie obcej np. przez odniesienie się do tej waluty według kursu średniego ogłaszanego przez (...).

Nie ma przy tym możliwości sięgnięcia po przepis art. 358 § 2 k.c., który posługuje się takim właśnie kursem w przypadku możliwości spełnienia świadczenia wyrażonego w walucie obcej. Pozbawiona w ten sposób klauzul abuzywnych umowa wymagałaby od Sądu ustalenia przez Sąd zarówno wysokości udzielonej pożyczki, jak tez „kwoty do wypłaty” po przeliczeniu salda pożyczki wyrażonej w walucie obcej na złote polskie. Jednocześnie, Sąd musiałby ingerować w umowę w sposób umożliwiający wprowadzenie poprawnego mechanizmu waloryzacji, wysokości rat,
w jakich pożyczka powinna być spłacana oraz wynagrodzenia banku za jej udzielenie. Eliminacja abuzywnych postanowień nie ograniczyłaby się do „kosmetycznego” zabiegu, lecz ingerowała w umowę jako taką, zmieniając całkowicie jej kształt oraz samą istotę pożyczki denominowanej. W konsekwencji nie da się ustalić kwoty pożyczki w walucie wykonania zobowiązania, a brak jednoznacznego określenia kwoty pożyczki (czy to w postaci ściśle określonej kwoty, czy to przez ścisłe i jednoznaczne określenie parametrów do jej ustalenia – np. kursu wymiany) oznacza brak jednego
z przedmiotowo istotnych elementów umowy pożyczki wskazanych w art. 720 kc. Brak jednego z takich elementów oznacza, że umowa jest niezgodna z art. 720 kc. i tym samym sprzeczna z prawem i z tego względu nieważna (art. 58 k.c.).
Przywołując w tym miejscu ponownie wyrok (...), w przypadku ustalenia, że wyeliminowanie postanowień niedozwolonych powoduje zmianę charakteru głównego przedmiotu umowy (a do takiej zmiany doszłoby wskutek zastosowania przepisu dyspozytywnego), nie ma przeszkód, aby przyjąć, zgodnie z prawem krajowym, że umowa taka nie może dalej obowiązywać. Jednocześnie, powód (pożyczkobiorca - konsument) bez wątpienia domagał się stwierdzenia nieistnienia stosunku prawnego kredytu świadomi potencjalnych skutków związanych z rozliczeniami na jej tle, co jasno wynika z oświadczeń zawartych w protokole rozprawy.

Sąd Najwyższy w składzie całej Izby Cywilnej podjął uchwałę III CZP 25/22, mającą moc zasady prawnej, w której wskazał m.in., iż:

1. W razie uznania, że postanowienie umowy kredytu indeksowanego lub denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej stanowi niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów.

2. W razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego umowa nie wiąże także w pozostałym zakresie.

3. Jeżeli w wykonaniu umowy kredytu, która nie wiąże z powodu niedozwolonego charakteru jej postanowień, (...) wypłacił kredytobiorcy całość lub część kwoty kredytu, a kredytobiorca dokonywał spłat kredytu, powstają samodzielne roszczenia o zwrot nienależnego świadczenia na rzecz każdej ze stron.

Uchwała ta jest przekonująca, a przede wszystkim powinna spełnić rolę ujednolicenia orzecznictwa sądowego w poruszanych tu kwestiach.

Poważną wątpliwość zrodził fakt, że - w odróżnieniu od innych podobnych spraw – pożyczka powoda została spłacona, zatem zobowiązanie wygasło, i powstaje pytanie, czy wobec wygasłego zobowiązania ustalenie nieważności umowy może prowadzić do rozliczenia zwrotu świadczeń jako nienależnych. Sąd Okręgowy
w O. w tym składzie uznał, że ustawa nie rozróżnia podanych wyżej sytuacji
w kontekście zwrotu nienależnych świadczeń, a skoro nie rozróżnia – nie ma podstaw do oddalenia powództwa z powodu spłaty całości pożyczki. Dodatkowo można to zobrazować zestawieniem dwóch sytuacji: pewien pożyczkobiorca spłacił pożyczkę
w całości, a innemu została do spłaty tylko jedna rata. Obaj opierają swoje roszczenia pieniężne na zarzucie nieważności umowy. Doprawdy, trudno obu podsądnych potraktować z zasady odmiennie - i nie tylko prawniczo, lecz przede wszystkim racjonalnie wytłumaczyć im przyczyny odmiennego potraktowania.

Konsekwencją przesłankowego ustalenia nieważności umowy pożyczki jest ustalenie, że strony mają wierzytelności o zwrot swych świadczeń spełnionych
w trakcie wykonywania tej umowy, w oparciu o art. 405 k.c. w zw. z art. 410 k.c. Wysokość sumy świadczenia strony powodowej była bezsporna – wynikała
z zaświadczenia pochodzącego od banku. Bank, choć zakwestionował roszczenie również co do wysokości, nie rozwinął tego tematu, nie zaprzeczył twierdzeniu powoda o sumie jego spłat i nie kwestionował własnego zaświadczenia dołączonego do pozwu. Zasądzono ją z odsetkami ustawowymi za opóźnienie na podstawie art. 481 § 1 i 2 k.c. zgodnie z żądaniem pozwu, uznając to za uzasadnione z uwagi bezskuteczny upływ terminu wyznaczonego przez powoda w wezwaniu do zapłaty - typowa wierzytelność bezterminowa, której wymagalność zależy od daty wezwania do zwrotu świadczenia, za które w sprawie niniejszej Sąd potraktował – wezwanie do zapłaty (k. 22-23).

Strona powodowa wygrała proces w całości i zasługuje zgodnie z art. 98 k.p.c. na zwrot uzasadnionych kosztów. Na jej koszty procesu składają się: opłata od pozwu
(1.000 zł), opłata za pełnomocnictwo (17 zł) i wynagrodzenie pełnomocnika w stawce minimalnej (10.800 zł) – odpowiedniej do wartości przedmiotu tj. łącznie 11.817 zł.

sędzia Rafał Kubicki