Wyrok z 19 grudnia 2024, sygn. I C 1347/23

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 19 grudnia 2024 r.

Sąd Okręgowy w (...) I Wydział Cywilny

w składzie następującym:

Przewodniczący:

sędzia Rafał Kubicki

po rozpoznaniu w dniu 19 grudnia 2024 r. w (...) na posiedzeniu niejawnym

sprawy z powództwa P. G. i J. G.

przeciwko Bankowi (...) S.A. w W.

o zapłatę i ustalenie

I.  postanawia zamknąć rozprawę,

II.  zasądza od pozwanego na rzecz powodów kwotę 209 925,72 zł (dwieście dziewięć tysięcy dziewięćset dwadzieścia pięć złotych siedemdziesiąt dwa grosze)
z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od 7 maja 2023 r. do dnia zapłaty,

III.  ustala nieistnienie stosunku prawnego (...) wynikającego z (...) o (...) (...) nr (...)/ (...), zawartej między stronami 25 lutego 2008 r.,

IV.  zasądza od pozwanego na rzecz powodów kwotę 13 663,23 zł (trzynaście tysięcy sześćset sześćdziesiąt trzy złote dwadzieścia trzy grosze) tytułem zwrotu kosztów procesu z ustawowymi odsetkami za opóźnienie za okres od dnia uprawomocnienia się tego orzeczenia o kosztach procesu do dnia zapłaty.

sędzia Rafał Kubicki

Sygn. akt: I C 1347/23

UZASADNIENIE

Powodowie: P. G. i J. G. pozwem z 25.08.2023 r. zażądali od Banku (...) S.A. z siedzibą w W.: zasądzenia na ich rzecz łącznie kwoty 209 925,72 zł tytułem zwrotu nienależnych świadczeń spełnionych na rzecz pozwanego
w okresie od 7.04.2008 r. do 6.03.2023 r. z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od 7.05.2023 r. do dnia zapłaty oraz ustalenia nieistnienia pomiędzy stronami stosunku prawnego (...) wynikającego z (...) (...) nr (...)/ (...) z 25.02.2008 r. W uzasadnieniu wskazali, że istotą sporu w sprawie pozostaje ocena zgodności
z prawem powstałego pomiędzy stronami stosunku prawnego - treści postanowień zawartych w § 2 ust. 2, § 7 ust. 1 (...) (...) i § 8 ust. 3, § 9 ust. 4, § 10 ust. 4,
§ 10 ust. 5, § 11 ust. 4, § 12 ust. 3 oraz § 13 ust. 4 regulaminu, dotyczących wprowadzenia klauzuli indeksującej świadczenia stron dwoma miernikami wartości określanymi dowolnie przez pozwanego, pod kątem ich abuzywności w świetle przepisów prawa, skutku ich abuzywności dla ostatecznego kształtu powstałego pomiędzy stronami stosunku prawnego, w tym również w kontekście oceny jego ewentualnej całkowitej nieważności na skutek ich bezskuteczności. Podnieśli, że kwestionowane postanowienia stanowią postanowienia abuzywne, skutkiem czego umowa winna zostać oceniona jako bezwzględnie nieważna, co skutkuje obowiązkiem zwrotu świadczeń pobranych przez pozwanego w okresie podanym przy żądaniu, ewentualnie obowiązkiem zwrotu nadpłaty spłat dokonanych w złotych polskich. Niezależnie od tego nieważność (...) wynika z przekroczenia granic swobody umów (art. 353 ^{( 1 )}k.c.), ze sprzeczności z zasadami współżycia społecznego (art. 58 § 2 k.c.) oraz z definicją (...) (...) (art. 69 prawa bankowego). Podkreślili (s. 9 pozwu), że żądanie pieniężne oparte jest na obu podstawach jednocześnie (nieważność (...) lub tylko abuzywność poszczególnych postanowień), jako że jedna z tych podstaw zawiera się w drugiej, zaś roszczenia z nich wywodzone dotyczą tych samych środków pobranych przez pozwanego.

Pozwany wniósł o oddalenie powództwa w całości, wskazując, że roszczenia powodów są bezpodstawne co do zasady, a ponadto niewykazane co do wysokości. Pozwany zaprzeczył wszelkim podnoszonym w pozwie faktom, których jednoznacznie nie przyznał. W szczególności zaprzeczył, jakoby:

a) umowa (lub jakiekolwiek jej postanowienie) była sprzeczna z przepisami ustawy
z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (dalej jako: k c.), w szczególności z art. 353 ¹ k.c., art. 358 § 1 i 2 k.c., przepisami ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 roku Prawo bankowe, w szczególności z art. 69 ust. 1 tej ustawy lub z jakimkolwiek innym aktem normatywnym;

b) umowa była nieważna bądź zawierała jakiekolwiek postanowienia abuzywne (niedozwolone);

c) powód nie był związany jakimkolwiek postanowieniem umownym a kwestionowane postanowienia (...) nie zostały indywidualnie uzgodnione z powodem;

d) warunki (...) nie podlegały negocjacjom;

e) bank nie wypełnił jakichkolwiek obowiązków informacyjnych, w szczególności
w zakresie ryzyka związanego z zaciągnięciem (...), zmian kursu walutowego, zmiennej stopy procentowej i ich wpływu na wykonywanie (...);

f) powoda nie poinformowano o rzeczywistym zakresie ryzyka związanego z umową;

g) postanowienia (...) były niejasne, niejednoznaczne lub nieprecyzyjne,

h) bank stosował jakikolwiek nieweryfikowalny mechanizm;

i) istniały podstawy do eliminacji indeksacji z (...), w szczególności przy pozostawieniu stopy oprocentowania właściwej dla kredytów indeksowanych kursem (...);

j) bank arbitralnie lub dowolnie ustalał kurs (...) publikowany w (...);

k) kwestionowane postanowienia (...) kształtowały prawa i obowiązki stron
w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami lub naruszając interesy powodów, tym bardziej w stopniu rażącym;

l) powód dokonał jakiejkolwiek nadpłaty na rzecz banku;

m) bank pobrał od powoda raty (...) lub jakiekolwiek inne świadczenie w wysokości wyższej niż powodowie powinni spłacić;

n) jakiekolwiek świadczenie powoda na rzecz banku było świadczeniem nienależnym;

Pozwany podniósł także, że powodowie nie mają interesu prawnego w zakresie powództwa o ustalenie a ponadto podniósł zarzut wykonania prawa zatrzymania świadczeń powodów na rzecz banku z tytułu (...) (...) w zakresie kwoty 202 302,99 (...), stanowiącej równowartość wypłaconego kapitału (...).

Ustalenie faktów istotnych dla rozstrzygnięcia

Strona powodowa i pozwany podpisali umowę (...) (...) nr (...)/ (...) z 25.02.2008 r. (umowa k. 42-44). Powodowie podpisali umowę jako konsumenci. Potwierdzili otrzymanie regulaminu obowiązującego w dniu zawarcia (...) i zapoznali się z nim akceptując postanowienia w nim zawarte (§ 1 ust. 1 (...)). Umowa została podpisana na podstawie wniosku kredytowego, w którym kwotę wnioskowanego (...) strona powodowa oznaczyła w walucie polskiej 202 300 zł), zaś jako walutę (...) wskazała walutę szwajcarską ( (...)) z okresem spłaty 360 miesięcy (wniosek kredytowy k. 214-216). W § 2 ust. 2 (...) wskazano, że (...) jest indeksowany do (...), po przeliczeniu wypłaconej kwoty zgodnie z kursem kupna (...) według Tabeli Kursów Walut Banku (...) w dniu uruchomienia (...). Oprocentowanie (...) ustalono jako zmienne i stanowiące sumę stałej marży oraz stopy referencyjnej LIBOR 3M ( (...)) obowiązującej w dniu sporządzenia (...), zaś zmiana oprocentowania miała następować w cyklu kwartalnym i przyjmować wartość
z ostatniego dnia roboczego ostatniego miesiąca poprzedzającego kolejny kwartał kalendarzowy (§ 6). Spłata (...) miała następować w (...) z zastosowaniem kursu sprzedaży (...) obowiązującego w dniu płatności raty (...), zgodnie z Tabelą Kursów Walut Obcych Banku (§ 7 ust. 1). Spłata (...) miała następować przez bezpośrednie potrącenie przez Bank należnych mu kwot z rachunku bankowego kredytobiorcy w 360 ratach miesięcznych w tym 12 rat odsetkowych w okresie karencji oraz 348 równych ratach zawierających malejącą część odsetek oraz rosnącą część raty kapitałowej (§ 7 ust. 2 i 3). Zgodnie z Regulaminem Kredytowania Osób Fizycznych w Ramach Usług (...) w Banku (...) S.A. (regulamin k. 45-54):

§ 2 pkt 19 – (...) w walucie obcej to (...) udzielony w (...), indeksowany kursem waluty obcej wg Tabeli Kursów Walut Obcych obowiązującej w Banku;

§ 3 ust. 2 – (...) może być indeksowany kursem waluty obcej na podstawie obowiązującej w Banku (...);

§ 5 ust. 16 - W przypadku (...) w walucie obcej:

1)  wnioskodawca we wniosku o udzielenie (...) określa kwotę (...)
w (...) z zaznaczeniem waluty wnioskowanego (...),

2)  (...) jest kredytem indeksowanym do walut wymienialnych i jest udzielany w złotych polskich. W umowie kredytowej kwota (...) jest określona
w (...),

3)  uruchomienie środków z (...) następuje w sposób określony
w dyspozycji uruchomienia (...), po jej akceptacji przez Bank;

§ 8 ust. 3 - W przypadku (...) w walucie obcej kwota raty spłaty obliczona jest według kursu sprzedaży dewiz, obowiązującego w Banku na podstawie obowiązującej w Banku (...) z dnia spłaty;

§ 9 ust. 4 – W przypadku (...) indeksowanego kursem waluty obcej Bank
w następnym dniu po upływie terminu wymagalności (...) dokonuje przewalutowania całego wymagalnego zadłużenia na (...) z zastosowaniem aktualnego kursu sprzedaży dewiz, obowiązującego w Banku na podstawie obowiązującej w Banku (...). Od wymagalnego kapitału wyrażonego w (...) Bank nalicza dalsze odsetki w wysokości dwukrotności odsetek ustawowych.

§ 10 ust. 4 - W przypadku (...) indeksowanego kursem waluty obcej kwota wcześniejszej spłaty jest obliczana według kursu sprzedaży dewiz na podstawie obowiązującej w Banku (...) z dnia realizacji, wskazanego przez Kredytobiorcę w dyspozycji o dokonanie wcześniejszej spłaty.

§ 10 ust. 5 - W przypadku (...) indeksowanego kursem waluty obcej prowizja za wcześniejszą spłatę ustalana jest od kwoty wcześniejszej spłaty, przeliczonej według kursu sprzedaży dewiz na podstawie obowiązującej w Banku (...) z dnia realizacji wcześniejszej spłaty.

W umowie ani regulaminie nie zdefiniowano Tabeli Kursów, jak też nie wskazano sposobu ustalania kursów służących do określania zobowiązań stron (...). Na zabezpieczenie spłaty (...) wraz z odsetkami i innymi kosztami ustanowiono m.in. (...) (§ 9 (...)). Umowa była dwukrotnie aneksowana (k. 55-56). Jest bezsporne, że wypłata (...) nastąpiła w złotówkach, po spełnieniu przewidzianych w umowie i aneksie warunków, w dacie późniejszej niż data zawarcia (...). Spłata (...) odbywała się przez obciążenie rachunku powodów w banku
w (...).

Bezsporne jest też, że bank wypłacił (...) transzami w łącznej wysokości 202 302,99 zł.

(zaświadczenie pozwanego k. 29)

W okresie do dnia 7 kwietnia 2008 r. do 6 marca 2023 r. powodowie uiścili na rzecz pozwanego raty (...) w sumie w wysokości 209 925,72 zł

(dowód: zaświadczenie k. 24-28, opinia biegłej k. 414)

Z wiarygodnych zeznań powodów (protokół rozprawy k. 367-368) wynika, że:



celem (...) była budowa domu, w którym powodowie zamieszkują do dziś,



w kredytowanej nieruchomości nie była zarejestrowana ani prowadzona działalność gospodarcza,



umowa (...) nie była negocjowana,



(...) został wypłacony w (...) i w tej walucie powodowie go spłacają.

Pismem z 19.04.2023 r. powodowie zareklamowali pozwanemu umowę (...)
i wezwali do bank do zwrotu w terminie 30 dni nienależnie pobranych od nich środków pobranych od 17.04.2008 r. do 6.03.2023 r. w związku z nieważnością (...)
w świetle przepisów prawa w kwocie 209 925,72 zł (k. 30-32). Pozwany nie uwzględnił reklamacji powodów (k. 33-36).

Rozważania prawne

Fakty ustalono na podstawie spójnego, wiarygodnego materiału dowodowego: dokumentów złożonych przez obie strony (wzajemnie niekwestionowanych), zeznań powodów i opinii biegłego. Pozostałe dokumenty złożone przez pozwanego (dołączone do odpowiedzi na pozew – w tym znajdujących się na płycie CD), mimo że zostały potraktowane jako dowody, nie wniosły do sprawy istotnej treści i nie stały się podstawą ustaleń faktycznych, ponieważ nie dotyczą tej konkretnej (...) (...) i mogą być traktowane jedynie w kategoriach uzupełnienia stanowiska pozwanego. Sąd pominął dowód z zeznań świadka M. K. i z protokołu z zeznaniami świadków K. M. i J. C. (złożonych w innej sprawie), uznając, że nie będą one przydatne do rozstrzygnięcia. Zawnioskowani przez pozwanego świadkowie nie brali udziału w okolicznościach zawarcia (...) (...). Jedynymi dowodami istotnymi dla oceny ważności i skuteczności (...) mogły być dokumenty zawarte w procedurze składania wniosku kredytowego i zawarcia (...), zeznania ewentualnych świadków pozwanego biorących udział w procesie zawierania (...),
a także zeznania strony powodowej. Zarzuty pozwanego mogłyby być oparte tylko na zeznaniach takich świadków (pośredników kredytowych lub pracowników banku), którzy rozmawiali z powodami i mogliby przez to wnieść do sprawy coś, co
w okolicznościach stosunku prawnego nie zostało objęte dokumentami. Zaś zawnioskowany i przesłuchany świadek M. P. – pośrednik kredytowy, zeznała, że nie pamięta powodów ani okoliczności składania ich wniosku kredytowego (k. 372-380), wobec czego jej zeznania nie wniosły nic istotnego do sprawy.

Sąd pominął też dowód z opinii biegłego powołany na okoliczności wskazane
w odpowiedzi na pozew, ponieważ wysokość roszczeń powodów wynika wprost
z zaświadczenia banku oraz potwierdzeń przelewów załączonych do pozwu,
a rozpoznanie sprawy sprowadziło się do uwzględnienia żądań głównych, opartych na zarzucie nieważności (...), a z tym tezy pozwanego nie miały nic wspólnego
w świetle poniższych wywodów.

Sąd zasięgnął opinii biegłego na okoliczności wskazane w pozwie, jednak miało to miejsce wówczas, gdy brał jeszcze pod uwagę rozliczenie (...) jako ważnej, pozbawionej mechanizmu indeksacji. Wskutek zmiany koncepcji, o czym szerzej mowa będzie dalej, opinia biegłego (choć wiarygodna) w znacznej części straciła swą przydatność, a jej znaczenie polega obecnie na dowodowym ustaleniu sumy spłat powodów w dochodzonym okresie.

Strony różniły się mniej co do faktów, a więcej co do oceny skutków podpisanej między nimi (...).

Żądania główne strony powodowej opierały się na przesłankowym ustaleniu, że nie istnieje między stroną powodową a pozwanym stosunek prawny wynikający ze spornej (...) (...). Żądania strona powodowa opierała przede wszystkim na twierdzeniu, że umowa zawiera klauzule abuzywne w przedmiocie indeksacji zawarte w § 2 ust. 2, § 7 ust. 1 (...) (...) i § 8 ust. 3, § 9 ust. 4, § 10 ust. 4, § 10 ust. 5,
§ 11 ust. 4, § 12 ust. 3 oraz § 13 ust. 4 regulaminu, które skutkują nieważnością całej (...), bowiem nie ma możliwości zastąpienia powyższych zapisów innym postanowieniem. Podstawą faktyczną sformułowanych roszczeń jest suma rat kapitałowo-odsetkowych spełnionych przez stronę powodową w wykonaniu nieważnej (...), a w drugiej kolejności nadpłata wynikająca z utrzymania (...) w kształcie pozbawionym abuzywnego mechanizmu indeksacji.

Żądanie niepieniężne strony powodowej jest osadzone w art. 189 k.p.c., który wymaga od strony żądającej ustalenia wykazania interesu prawnego. W ocenie Sądu, strona powodowa miała interes prawny w wytoczeniu powództwa, ponieważ merytoryczne rozstrzygnięcie w sprawie ostatecznie zniweluje jakiekolwiek wątpliwości co do treści (...) oraz pozwoli na usunięcia zabezpieczeń danych pozwanemu. Zakończy zatem niepewność, w której znalazła się strona powodowa i nałoży na strony obowiązek respektowania zapadłego rozstrzygnięcia. Skutku takiego nie zapewniłaby sentencja wyroku zasądzającego należności pieniężne, ponieważ nie ma wystarczająco konkretnej ustawowej regulacji mocy wiążącej sentencji i uzasadnienia wyroku zasądzającego świadczenia pieniężne ani jednolitości orzecznictwa w tym przedmiocie.

Zgodnie z art. 385 ¹ k.c. postanowienia (...) zawieranej z konsumentem, które kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami lub rażąco naruszają jego interesy, nie są wiążące, jeżeli nie zostały uzgodnione indywidualnie. Nie dotyczy to postanowień określających główne świadczenia stron,
w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny
(§ 1). Nieuzgodnione indywidualnie są te postanowienia (...), na których treść konsument nie miał rzeczywistego wpływu, co w szczególności odnosi się do postanowień (...) przejętych z wzorca (...) zaproponowanego konsumentowi przez kontrahenta (§ 3). Wszelkie klauzule sporządzone z wyprzedzeniem są klauzulami pozbawionymi cechy indywidualnego uzgodnienia i okoliczności tej nie niweczy fakt, że konsument mógł znać ich treść. Uznanie, że treść danego postanowienia umownego została indywidualnie uzgodniona, wymagałoby wykazania, że konsument miał realny wpływ na konstrukcję niedozwolonego (abuzywnego) postanowienia wzorca umownego, zaś konkretny zapis był z nim negocjowany.

Zdaniem Sądu Okręgowego, że umowa jest nieważna, a podstawą tej nieważności nie powinien być ani art. 69 prawa bankowego, ani art. 58 § 2 k.c. (sprzeczność (...) z zasadami współżycia społecznego), ani art. 353 ¹ k.c. (sprzeczność (...) z naturą stosunku), lecz występowanie w umowie niedozwolonych klauzul waloryzacyjnych (art. 385 ¹ k.c.), których eliminacja oraz niemożność ich zastąpienia innym mechanizmem przeliczeniowym w oparciu
o przepisy prawa o charakterze dyspozytywnym (w braku zgody konsumenta na takie rozwiązanie) sprawia, że umowa nie może być wykonywana, co musi skutkować jej upadkiem. Nieważność (...) wynika nie z samego faktu istnienia klauzul abuzywnych, lecz z niemożliwości jej kontynuowania po ich usunięciu. W pierwszej kolejności, na zasadzie lex specialis derogat legi generali, zastosowanie mają przepisy prawa konsumenckiego, które określają inne sankcje zawarcia w umowie postanowień /niedozwolonych. Przy tym klauzuli zasad współżycia społecznego określonej w art. 58 § 2 k.c. odpowiada klauzula dobrych obyczajów (zob. uchwałę Sądu Najwyższego z 20 grudnia 2012 r., III CZP 84/12). Klauzule waloryzacyjne zawarte w umowie stron spełniają przesłanki art. 385 ¹ , co skutkuje ich bezskutecznością.

Konsumencki charakter (...) nie budzi wątpliwości – został wykazany wiarygodnymi zeznaniami strony powodowej a nadto nie był kwestionowany przez pozwanego.

W orzecznictwie przyjmuje się (uchwała 7 sędziów Sądu Najwyższego z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17), że oceny abuzywności dokonuje się na datę dokonania czynności. Okoliczności, które zaistniały po zawarciu (...), nie mają znaczenia dla oceny abuzywności postanowień umownych. Bez znaczenie są więc wszelkie dowody (w tym opinia biegłego) idące w kierunku ustalenia czynników ekonomicznych i warunków, w jakich odbywało się wykonywanie (...). Bez znaczenia jest też więc wejście w życie tzw. „ustawy antyspreadowej”.

Obecnie w orzecznictwie nie budzi najmniejszych wątpliwości, że kredyty denominowane i indeksowane do kursu waluty obcej są kredytami w walucie polskiej (np. postanowienie Sądu Najwyższego z 19 października 2018 r., IV CSK 200/18).

Z uwagi na ukształtowane już orzecznictwo sądów powszechnych, Sądu Najwyższego oraz (...) nie ma obecnie potrzeby szerszego ustosunkowywania się do kwestii samej abuzywności klauzul przeliczeniowych we „frankowym” kredycie denominowanym czy indeksowanym. Nie ulega już żadnych wątpliwości, że tego typu klauzule stanowią główny przedmiot (...) (...), a sposób ich ukształtowania
z odwołaniem do kursu kupna i sprzedaży z tabel kursowych banku jest wystarczającym argumentem za uznaniem ich za niejasne i niejednoznaczne. Mechanizm ten nie daje odpowiedzi na pytanie, w jaki konkretnie sposób bank ustala swoje kursy walut. Mechanizm ustalania przez bank kursów waluty, który pozostawia mu swobodę (wręcz dowolność), jest sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco narusza interesy konsumenta, a klauzula, która nie zawiera jednoznacznej treści i przez to pozwala na pełną swobodę decyzyjną banku, jest klauzulą niedozwoloną w rozumieniu art. 385 ^{( 1)} § 1 k.c. (wyroki Sądu Najwyższego z 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18
i z 27 lutego 2019 r., II CSK 19/18, z 15 lutego 2013 r., I CSK 313/12). Co więcej, Sąd Okręgowy w (...) uważa, że nie tylko odniesienie do kursów banku jest abuzywne, lecz abuzywnością dotknięty jest cały mechanizm przeliczeniowy (międzywalutowy), ponieważ obciążał on w dacie (...) kredytobiorcę pełnym, nieograniczonym ryzykiem wzrostu kursu waluty, podczas gdy ryzyko walutowe banku (idące w przeciwnym kierunku, bo na wypadek spadku kursu waluty) ograniczało się tylko do kwoty udzielonego (...). Kredytobiorca nie był w stanie w dacie (...) oszacować kwoty, którą będzie musiał świadczyć w przyszłości, a rażące naruszenie jego interesów polegało na nieusprawiedliwionej dysproporcji praw i obowiązków na jego niekorzyść w stosunku obligacyjnym, połączonej z wywołaniem błędnego przekonania u kredytobiorcy, że zaoferowano mu produkt bezpieczny. W tym zakresie Sąd podziela wywody Sądu Najwyższego z uzasadnienia wyroku z 7 listopada 2019 r. (IV CSK 13/19).

Tworzące ten mechanizm zapisy nie zostały ze stroną powodową indywidualnie uzgodnione, co wynika z jej przesłuchania. Strona powodowa nie miała rzeczywistego wpływu na ukształtowanie postanowień umownych, co stanowiłoby wynik porozumienia stron, względnie – świadomej zgody konsumentów w zakresie ich zastosowania, poprzedzonej negocjacjami (postanowienie Sądu Najwyższego
z 6 marca 2019 r., I CSK 462/18). Bank bezspornie posłużył się wzorcem umownym.

Bank nie wykazał, by strona powodowa została właściwie poinformowana
o ryzyku kursowym. Zapisy spornej (...) tego dotyczące są – w świetle ugruntowanych poglądów orzecznictwa Sądu Najwyższego – niewystarczające. Winno to być zaś klarowne przedstawienie informacji i ewentualnych symulacji, które
w sposób przystępny i czytelny wskazywałyby konsumentowi, w jaki sposób będzie się kształtowało jego zadłużenie i wysokość rat w sytuacji ewentualnego wzrostu kursu (...). Dokumenty nie wskazują na to, by strona powodowa została właściwie przestrzeżona przed tym, że jej odpowiedzialność za wzrost kursu jest nieograniczona.

Tym samym, stosownie do treści art. 385 ¹ § 1 zd. 1 k.c., zakwestionowane pozwem postanowienia nie wiążą strony powodowej (posiadającej status konsumenta), a zatem nie wywołują one skutków prawnych od samego początku, chyba że powodowie następczo udzielą świadomej, wyraźnej i wolnej zgody na te postanowienia i w ten sposób jednostronnie przywrócą im skuteczność (uchwała Sądu Najwyższego
z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, wyrok (...) z 3 października 2019 r., C-260/18). Strona powodowa do końca procesu w tej instancji opowiadała się za ustaleniem nieważności spornej (...) kredytowej.

Brak możliwości stosowania norm o charakterze ogólnym nie pozwala na sięgnięcie do domniemanej woli stron lub utrwalonych zwyczajów (art. 65 k.c. i art. 56 k.c.), które w odniesieniu do innych stosunków prawnych pozwalałyby na ustalenie wartości świadczenia określonego w walucie obcej np. przez odniesienie się do tej waluty według kursu średniego ogłaszanego przez Narodowy Bank Polski lub innych kursów wskazywanych przez strony w umowie. Nie ma zwłaszcza możliwości sięgnięcia po przepis art. 358 § 2 k.c., który posługuje się takim właśnie kursem
w przypadku możliwości spełnienia świadczenia wyrażonego w walucie obcej. Świadczenia obu stron były wyrażone w walucie polskiej (wypłata (...)
i jego spłata następowały bowiem w (...), a (...) był tylko walutą przeliczeniową). Nawet gdyby uznać, że art. 358 § 2 k.c. mógłby być stosowany do skutków, które nastąpiły po dacie jego wejścia w życie to nadal brak byłoby możliwości ustalenia kursu, według którego należałoby przeliczać zobowiązania stron sprzed tej daty, czyli przede wszystkim ustalić wysokości zadłużenia w (...) po wypłacie (...). Konsument, wyrażając zgodę na uzupełnienie (...) przepisem dyspozytywnym, może zapobiec jej nieważności. W przypadku braku takiej zgody - sąd stwierdza nieważność (...).

Powyższa ocena prawna (...) indeksowanego do waluty obcej zmienia istniejącą do 24.04.2024 r. linię orzeczniczą Sądu Okręgowego w (...) w tym składzie, w której przeważały wyroki oparte na koncepcji utrzymania (...) jako złotowej, pozbawionej abuzywnego mechanizmu przeliczeniowego. Zmiana ta nastąpiła 25.04.2024 r. wskutek tego, że Sąd Najwyższy w składzie całej Izby Cywilnej podjął uchwałę III CZP 25/22, mającą moc zasady prawnej, w której wskazał m.in., iż:

1. W razie uznania, że postanowienie (...) (...) indeksowanego lub denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej stanowi niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów.

2. W razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej w umowie (...) indeksowanego lub denominowanego umowa nie wiąże także w pozostałym zakresie.

3. Jeżeli w wykonaniu (...) (...), która nie wiąże z powodu niedozwolonego charakteru jej postanowień, bank wypłacił kredytobiorcy całość lub część kwoty (...), a kredytobiorca dokonywał spłat (...), powstają samodzielne roszczenia
o zwrot nienależnego świadczenia na rzecz każdej ze stron.

Uchwała ta jest przekonująca, a przede wszystkim powinna spełnić rolę ujednolicenia orzecznictwa sądowego w poruszanych tu kwestiach.

Konsekwencją ustalenia nieważności (...) (...) jest ustalenie na podstawie art. 189 k.p.c. nieważności (...) - nieistnienia stosunku prawnego, a także przyjęcie, że strony nabyły wierzytelności o zwrot swych świadczeń spełnionych
w trakcie wykonywania tej (...), w oparciu o art. 405 k.c. w zw. z art. 410 k.c. Wysokość sumy świadczenia strony powodowej była wykazana zaświadczeniem banku a także potwierdzona sporządzoną w sprawie opinią biegłego i wynosiła łącznie 209 925,72 zł. Zasądzono ją z odsetkami ustawowymi za opóźnienie na podstawie art. 481 § 1 i 2 k.c., uznając to za uzasadnione (zgodnie z żądaniem pozwu) od 7 maja 2023 r. do dnia zapłaty - typowa wierzytelność bezterminowa, której wymagalność zależy od daty wezwania do zwrotu świadczenia za które w sprawie niniejszej Sąd potraktował wezwanie do zapłaty (reklamację).

Żądanie ustalenia nie podlega w ogóle przedawnieniu, zaś w odniesieniu do roszczeń pieniężnych decydujące są następujące względy.

Zgodnie z art. 118 k.c. w brzmieniu obowiązującym do 9.07.2018 r., termin przedawnienia roszczeń powoda (niezwiązany z prowadzeniem działalności gospodarczej) o zwrot nadpłaty świadczenia spełnionego ratalnie (niemającego charakteru świadczenia okresowego, jakim byłby np. czynsz najmu), wynosił 10 lat. Świadczenie nienależne ma charakter bezterminowy, a bieg terminu przedawnienia rozpoczyna się w chwili określonej w art. 120 § 1 k.c. zdanie drugie, czyli od dnia,
w którym roszczenie stałoby się wymagalne, gdyby uprawniony podjął czynność
w najwcześniej możliwym terminie (wyrok Sądu Apelacyjnego w (...)
z 18.08.2017 r., (...)). W przypadku dochodzenia nadpłaconych rat kapitałowo-odsetkowych na podstawie konstrukcji świadczenia nienależnego okres przedawnienia wynosił 10 lat zgodnie z art. 118 k.c. W związku z wejściem w życie ustawy z dnia 13 kwietnia 2018 r. o zmianie ustawy Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustawach (Dz.U.2018.1104 z dnia 8 czerwca 2018 r.) termin przedawnienia wynosi 6 lat. Zgodnie z art. 5 ust. 2 cytowanej ustawy, jeżeli termin przedawnienia jest krótszy niż według przepisów dotychczasowych, bieg terminu przedawnienia rozpoczyna się z dniem wejścia w życie niniejszej ustawy. Zgodnie z wyrokami (...)
z 22.04.2021 r. (C-485/19) i z 10.06.2021 r. (C-6-9/19) oraz w połączonych sprawach od C-776/19 do C-782/19, przepisy dyrektywy (...) w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich wprawdzie sprzeciwiają się przedawnieniu roszczeń konsumenckich, mających na celu stwierdzenie, że dane postanowienia umowne mają charakter nieuczciwy (np. roszczeń o ustalenie bezskuteczności postanowień, nieważności (...) lub nieistnienia stosunku prawnego zawierającego postanowienia niedozwolone), jednak nie stoją na przeszkodzie przedawnieniu roszczeń restytucyjnych będących następstwem takiego stwierdzenia, tj. np. roszczeń o zwrot świadczeń spełnionych w wykonaniu postanowień nieuczciwych. Ze wspomnianych wyroków wynika nadto, że bieg terminu przedawnienia takich roszczeń restytucyjnych nie może się rozpocząć lub skończyć przed datą powzięcia przez konsumenta wiedzy o niedozwolonym charakterze takiego postanowienia, względnie przed dniem, w którym przy zachowaniu przeciętnej staranności wiedzę taką mógł - obiektywnie rzecz biorąc – powziąć. Wobec treści uchwały (7 sędziów) Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r. (III CZP 6/21) należy przyjąć, że bieg terminu przedawnienia roszczeń restytucyjnych konsumenta nie może się rozpocząć zanim dowiedział się on lub, rozsądnie rzecz ujmując, powinien dowiedzieć się
o niedozwolonym charakterze postanowienia. Dopiero wówczas mógł wezwać przedsiębiorcę do zwrotu świadczenia (art. 455 k.c.), tj. podjąć czynność, o której mowa w art. 120 § 1 k.c. Z perspektywy czasu należy uznać, że tylko przyczynkiem do dyskusji na temat ważności umów „frankowych” oraz skuteczności ich postanowień, była data wejścia w życie ustawy antyspreadowej, tj. 26.08.2011 r. Dopiero rok 2019 należy potraktować za datę, przed którą nie mógł rozpocząć się termin przedawnienia konsumenckich roszczeń wywodzonych w umów „frankowych” – przyniósł on orzecznictwo (...) (orzeczenie C-260/18 z 3 października 2019 r. w sprawie D.), a za nim Sądu Najwyższego, korzystne dla kredytobiorców, stanowiące odtąd podstawę masowego zjawiska polegającego na kwestionowaniu kredytów frankowych. Do dnia wniesienia pozwu nie upłynął od tej daty okres 10-letni, stąd roszczenia pieniężne pozwu są w całości nieprzedawnione.

Nie zachodzi żadna przesłanka negatywna żądania zwrotu nienależnego świadczenia. Strona powodowa nie wiedziała, że świadczy bez podstawy prawnej. Fakt, że wytoczyła powództwo, świadczy tylko o tym, że liczy na uwzględnienie jej roszczeń, a nie ma pewności co do słuszności swego stanowiska. Orzecznictwo sądów powszechnych i Sądu Najwyższego jest w poruszonych tu kwestiach niejednolite. Strona powodowa świadczyła ponadto w przymusowej sytuacji – zaniechanie świadczenia wiązałoby się z oświadczeniem o wypowiedzeniu (...) przez bank, z wszystkimi negatywnymi tego dla strony powodowej konsekwencjami.

W żadnym razie nie można uznać strony powodowej, broniącej się przed krzywdzącymi ją postanowieniami (...) kredytowej – zmierzającej do uzyskania rozstrzygnięcia, w którym zostanie wzbogacona kosztem pozwanego banku. To bank był stroną silniejszą kontraktu i to on sformułował postanowienia umowne, które okazały się być wadliwe.

Sąd nie uwzględnił zarzutu zatrzymania na podstawie art. 497 w zw. z art. 496 k.c., uznając, że umowa (...) jest umową wzajemną, ponadto zarzut jest sprzeczny z istotą ochrony konsumenckiej, zresztą w przypadku świadczeń jednorodzajowych (pieniężnych) bankowi służy dalej idący, skuteczniejszy środek w postaci potrącenia.

Strona powodowa wygrała proces w całości i zasługuje zgodnie z art. 98 k.p.c. na zwrot uzasadnionych kosztów. Na jej koszty procesu składają się: opłata od pozwu (1.000 zł), opłata za pełnomocnictwo (17 zł), wynagrodzenie pełnomocnika w stawce minimalnej 10 800 zł – odpowiedniej do wartości przedmiotu sporu, a także koszt sporządzonej opinii (1 846,23 zł). Łącznie daje to 13 663,23 zł. Sąd nie znalazł podstaw do przyznania wynagrodzenia pełnomocnika w stawce wyższej niż minimalna.

sędzia Rafał Kubicki