Postanowienie z 18 listopada 2025, sygn. II Ca 1468/25
Pokaż pozostałe podstawy prawne (3)
Sygn. akt II Ca 1468/25
POSTANOWIENIE
Dnia 18 listopada 2025 r.
Sąd Okręgowy w Kielcach II Wydział Cywilny Odwoławczy
w składzie następującym:
Przewodniczący: Sędzia Sądu Okręgowego Mariusz Broda
Protokolant: Monika Dudek
po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 18 listopada 2025 r. sprawy
z wniosku (...) S.A. z siedzibą w I.
z udziałem R. A., M. A., A. A.,
o ustanowienie służebności przesyłu
na skutek apelacji wnioskodawcy (...) S.A. z siedzibą w I.
od postanowienia Sądu Rejonowego w Starachowicach
z dnia 1 lipca 2025 r. sygn. akt I Ns 375/20
postanawia:
1. oddalić apelację;
2. zasądzić od (...) S.A. z siedzibą w I. na rzecz R. A. kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych, tytułem kosztów postępowania apelacyjnego, z odsetkami w wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego od dnia uprawomocnienia się niniejszego postanowienia do dnia zapłaty.
Sygn. akt II Ca 1468/25
UZASADNIENIE
Postanowieniem z dnia 1.07.2025 r. Sąd Rejonowy w Starachowicach:
- w pkt 1 ustanowił na rzecz (...) S. A. z siedzibą w I. służebność przesyłu obciążającą (...) oznaczoną (...) położoną w miejscowości W. Gmina A. Województwo (...), dla której w V Wydziale Ksiąg Wieczystych Sądu Rejonowego w Starachowicach prowadzona jest (...), polegającą na prawie korzystania z nieruchomości obciążonej w części, na której znajdują się urządzenia elektroenergetyczne wzniesione przez przedsiębiorcę przesyłowego w zakresie istniejącej na tej działce stacji transformatorowej (...), napowietrznej linii średniego i niskiego napięcia, prawie przesyłu energii elektrycznej, całodobowego korzystania z nieruchomości obciążonej w zakresie niezbędnym do zapewnienia prawidłowego i niezakłóconego działania tej linii oraz stacji transformatorowej i zasilania odbiorców energii elektrycznej przez jej utrzymanie, konserwację, modernizację, naprawę i eksploatacje, przeprowadzanie kontroli, remontów i wymiany urządzeń, w pasie obciążającym opisaną nieruchomość zawierającym się pomiędzy punktami oznaczonymi literami (...) (obszar linii napowietrznej energetycznej 15 kV o powierzchni 587 metrów kwadratowych) oraz literami (...) (obszar linii napowietrznej niskiego napięcia o powierzchni 40 metrów kwadratowych), na mapie wykonanej przez geodetę F. X. 10 lutego 2025 r., wpisanej do ewidencji materiałów państwowego zasobu geodezyjnego i kartograficznego Starosta (...) w dniu 2025-02-19 za numerem (...)
- w pkt 2 zasądził od (...) S. A. z siedzibą w I. na rzecz R. A. kwotę 14922 zł. (czternaście tysięcy dziewięćset dwadzieścia dwa) tytułem jednorazowego wynagrodzenia za ustanowienie służebności, płatną w terminie tygodniowym od daty uprawomocnienia się niniejszego postanowienia z zastrzeżeniem ustawowych odsetek za opóźnienie na wypadek przekroczenia terminu płatności,
- w pkt 3 pobrał od (...) S. A. z siedzibą w I. na rzecz Skarbu Państwa-Sądu Rejonowego w Starachowicach kwotę 293,18 zł. (dwieście dziewięćdziesiąt trzy 18/100) tytułem zwrotu kwot wydatkowanych tymczasowo z sum Skarbu Państwa,
- w pkt 4 stwierdził, że wnioskodawca i uczestnicy ponieśli koszty związane ze swoim udziałem w sprawie.
Sąd pierwszej instancji ustalił następujący stan faktyczny:
Wnioskodawca jest przedsiębiorcą energetycznym prowadzącym działalność gospodarczą w zakresie dystrybucji energii elektrycznej. Na nieruchomości stanowiącej obecnie własność uczestnika R. A. (zmiana właściciela nastąpiła w trakcie trwania postępowania), położonej w miejscowości W. (...) gmina A., dla której prowadzona jest przez Sąd Rejonowy w Starachowicach księga wieczysta o numerze (...) posadowione są urządzenia elektroenergetyczne należące do wnioskodawcy, tj.: stacja transformatorowa (...) oraz elektroenergetyczna linia napowietrzna średniego i niskiego napięcia. Urządzenia te wymagają całodobowego prawa dostępu i dojazdu do urządzeń elektroenergetycznych przez obciążaną nieruchomość w celu ich eksploatacji, usuwania awarii, obsługi, dokonywania kontroli, przeglądów i remontów, konserwacji i modernizacji – wszystkie te uprawnienia w granicach niezbędnych do zapewnienia prawidłowego i niezakłóconego działania urządzeń elektroenergetycznych i zasilania odbiorców energii elektrycznej. Obciążona faktycznie tymi urządzeniami działka uczestnika przylega do drogi przez wieś i jest od niej ogrodzona płotem z otwieraną bramą umożliwiającą wjazd na działkę od strony drogi przez wieś, która jest drogą publiczną. Opisane urządzenia znajdują się w przeważającej części na działce uczestnika R. A. i w pewnej części na działce sąsiedniej. Ich usytuowanie na działce uczestnika jest takie, że znajdują się one bisko jej graniczy zachodniej i południowej, w bliskości zbudowań. Obszar objęty służebnością został szczegółowo opisany i pomierzony przez biegłego geodetę F. X..
Na nieruchomości tej kiedy jej właścicielem był inna osoba, umownie ustanowiona została na rzecz wnioskodawcy służebność przesyłu na okres 10 lat, który już upłynął za jednorazowym wynagrodzeniem 1000 zł
Powyższe okoliczności nie były sporne i wynikają z wypisu z księgi wieczystej, oględzin miejsca sporu k-149-158, opinii biegłego geodety F. X. k-478, opinii biegłego z zakresu szacowania nieruchomości M. R. (k-317-341), biegłego z zakresu sieci elektroenergetycznych i instalacji energetycznych Ł. N. (k-43-65, 93-95).
Jak wynika z opinii biegłego z zakresu sieci elektroenergetycznych i instalacji energetycznych Ł. N., usytuowanie urządzeń przesyłowych wnioskodawcy powoduje ograniczenie możliwości zabudowy działki uczestnika zarówno naziemnej jak i podziemnej i jej uprawy zarówno w zakresie miejsc, w których posadowione są same urządzenia jak i pasów ochronnych wymaganych przy ich eksploatacji a także dojazdu do nich i konserwacji. Odległości te zostały podane przez biegłego N. i wynikają z przepisów technicznych regulujących te kwestie. Z uwzględnieniem tych okoliczności biegły geodeta opracował powierzchniowy zasięg służebności, który naniósł na zarejestrowaną mapę. Są to istotne ograniczenia jeśli się zważy, że część działki uczestnika, na której znajdują się urządzenia przesyłowe wnioskodawcy jest działką siedliskową, nadającej się pod zabudowę, którą znacznie ogranicza istniejąca instalacja wnioskodawcy.
Tak ustalony stan faktyczny Sąd Rejonowy rozważył w następujący sposób:
Wniosek o ustanowienie służebności przesyłu zasługuje na uwzględnienie.
Poprzednio ustanowiona służebność przesyłu miała charakter czasowy i czas na który została ustanowiona już upłynął. Potrzeba dalszego korzystania z nieruchomości uczestnika w zakresie istniejącej na niej infrastruktury wnioskodawcy nie budzi wątpliwości i wymaga prawnego uregulowania na przyszłość. Poprzednio ustanowiona służebność została opisana w sposób ogólny i tak też została wpisana w księdze wieczystej. Podstawą jej wpisu była umowa bez żadnego podkładu geodezyjnego ani opinii technicznych określających potrzebny zakres ustanowienia służebności. Obecnie ustanowiona służebność przesyłu oparta została na wszechstronnej analizie stanu faktycznego nieruchomości, jej obciążeń w kontekście potrzeb wnioskodawcy w zakresie niezbędnym do ustanowienia służebności. Podstawą tych ustaleń były opinie biegłych, które były obszerne, należycie, rzeczowo i przekonywująco uzasadnione, których ustalenia i wnioski sąd podziela. Opinie te wzajemnie się uzupełniają, dając podstawę od oceny i rozstrzygnięcia zawartego w treści postanowienia o ustanowieniu służebności przesyłu.
W istocie pomiędzy wnioskodawcą i uczestnikiem nie było sporu co do potrzeby ustanowienia służebności przesyłu co czyni zbędnym bliższe rozważania co do tej instytucji. Wskazać jedynie należy, że istotą służebności przesyłu (art. 305(1) kc) jest korzystanie z cudzego gruntu w zakresie umożliwiającym eksploatację przechodzących przez ten pas urządzeń służących do przesyłania pary, gazu, wody, energii elektrycznej.
Zgodnie z treścią art. 305 1 k.c. nieruchomość można obciążyć na rzecz przedsiębiorcy, który zamierza wybudować lub którego własność stanowią urządzenia, o których mowa w art. 49 § 1 k.c., prawem polegającym na tym, że przedsiębiorca może korzystać w oznaczonym zakresie z nieruchomości obciążonej, zgodnie z przeznaczeniem tych urządzeń (służebność przesyłu). Jeżeli właściciel nieruchomości odmawia zawarcia umowy o ustanowienie służebności przesyłu, a jest ona konieczna dla właściwego korzystania z urządzeń, o których mowa w art. 49 § 1 k.c., przedsiębiorca może żądać jej ustanowienia za odpowiednim wynagrodzeniem (art. 305 2 § 1 k.c.). Jeżeli przedsiębiorca odmawia zawarcia umowy o ustanowienie służebności przesyłu, a jest ona konieczna do korzystania z urządzeń, o których mowa w art. 49 § 1, właściciel nieruchomości może żądać odpowiedniego wynagrodzenia w zamian za ustanowienie służebności przesyłu (art. 305 2 § 2 k.c.).
W art. 49 § 1 k.c. mowa jest o urządzeniach służących do doprowadzania lub odprowadzania płynów, pary, gazu, energii elektrycznej oraz innych urządzeniach podobnych. Zgodnie z powołanym art. 305 2 § 1 k.c. przesłanką uwzględnienia wniosku o ustanowienie służebności przesyłu jest wykazanie, że jest ona konieczna dla właściwego działania urządzeń przesyłowych. Służebność przesyłu jest prawem ustanawianym na rzecz przedsiębiorcy, który zamierza wybudować lub którego własność stanowią urządzenia służące do doprowadzania lub odprowadzania płynów, pary, gazu, energii elektrycznej oraz inne urządzenia, jeżeli działania te wymagają określonego korzystania z cudzego gruntu. Prawo służebności przesyłu polega na tym, że uprawniony może korzystać z obciążonej nieruchomości w oznaczonym w jej treści zakresie, zgodnie z przeznaczeniem urządzeń przesyłowych. W praktyce wykonywanie służebności może polegać na umieszczeniu na obciążonym gruncie urządzeń przesyłowych oraz prawie wstępu na ten grunt w zakresie niezbędnym dla ich eksploatacji.
Zarówno przedsiębiorca, jak i właściciel nieruchomości mogą wystąpić do sądu o ustanowienie służebności przesyłu za odpowiednim wynagrodzeniem, co świadczy o tym, iż zasadne było żądanie kierowane przez wnioskodawcę i zasługiwało ono na uwzględnienie w części opisanej w postanowieniu.
Sporną pozostawała kwestia wynagrodzenia za ustanowienie służebności. Odpłatność za ustanowienie służebności należy do istoty jej ustanowienia i ma stanowić ekwiwalent rekompensacyjny i odszkodowawczy dla właściciela nieruchomości za jej obciążenie w zakresie ustanowionej służebności przesyłu. W ocenie Sądu zasądzona kwota odszkodowania winna uwzględniać wszystkie okoliczności danego przypadku, dając właścicielowi obciążonej nieruchomości godziwą rekompensatę za ograniczenie jego prawa do władania swoją własnością w tym odszkodowanie min. za utratę jej wartości i użyteczności. Nieruchomość uczestnika w zakresie przyległym do drogi publicznej znajduje się w pasie zabudowy mieszkalnej i gospodarczej przyległej bezpośrednio do tej działki. Sama działka jest też w części zabudowana. Istniejąca na niej zabudowa urządzeń wnioskodawcy istotnie ogranicza użyteczność działki uczestnika w zakresie jej dalszej zabudowy praktycznie ją uniemożliwiając oraz innego sposobu użytkowania. Rekompensatą tego winna być odpowiednia suma pieniężna obejmująca wszystkie ograniczenia. Stąd też zasadnym jest zasądzenie na rzecz uczestnika kwoty 14922 zł. tytułem jednorazowego wynagrodzenia za ustanowienie służebności. Zasądzona kwota nie może być symboliczna a winna stanowić realną wartość. W ocenie Sądu nie są zasadne zarzuty wnioskodawcy co do opinii biegłej rzeczoznawcy majątkowej kwestionujące wysokość określonej przez nią kwoty. Nie zostały one poparte żadnymi przekonywującymi zarzutami, pozwalającymi na jej obniżenie. (punkt II postanowienia).
kwestionuje jedynie samą wysokość wynagrodzenia za ustanowienie służebności, natomiast zaskarża postanowienie w całości zważywszy na ugruntowaną w orzecznictwie niedopuszczalność zaskarżenia postanowienia o ustanowieniu służebności przesyłu za wynagrodzeniem jedynie w części. W wywiedzionej apelacji zarzucił naruszenie art. 321 § 1 k.p.c., art. 233 § 1 k.p.c., art. 305 2 § 2 k.p.c., art. 5 k.c., art. 13 § 2 k.p.c. w zw. z art. 98 § 1 k.p.c. – w sposób opisany w treści zarzutów. Wobec tego wniósł o:
- zmianę zaskarżonego postanowienia poprzez: zmniejszenie kwoty wynagrodzenia za ustanowienie służebności do kwoty 3964 zł; pobranie od R. A. (względnie od uczestników solidarnie) kwoty 293,18 zł.; o zasądzenie od R. A. (względnie od uczestników solidarnie) zwrotu kosztów postępowania;
- zasądzenie od R. A. (względnie od uczestników solidarnie) kosztów postępowania apelacyjnego.
Uczestnik R. A. w odpowiedzi na apelację wniósł o oddalenie apelacji oraz zasądzenie kosztów postępowania apelacyjnego według norm przepisanych.
Sąd Okręgowy zważył, co następuje:
Apelacja była się niezasadna.
Sąd Rejonowy dokonał prawidłowych ustaleń, co do wszystkich faktów istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, istotnych z punktu widzenia właściwej do zastosowania w tym przypadku normy prawa materialnego, tj. tej wynikającej z art. 305 2 § 2 k.c. Sąd Okręgowy, w braku jakichkolwiek ku temu te ustalenia w całości przyjął za własne.
Powyższa konstatacja oznacza, że nie znalazł żadnego usprawiedliwienia zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. Analiza jego treści w istocie sprowadza go jedynie do wymiaru prawnomaterialnego, a nie procesowego. Jest tak dlatego, że pomimo odwołania się do art. 233 § 1 k.p.c., w najmniejszym stopniu nie wyczerpuje on formuły tego rodzaju zarzutu, skoro nie wskazuje na wadliwość oceny wiarygodności i mocy dowodu, która to ocena miałaby doprowadzić do nieprawidłowego ustalenia faktu istotnego dla rozstrzygnięcia sprawy. W to miejsce zarzut ten eksponuje – wadliwe zdaniem skarżącego – uwzględnienie przy ustalaniu należnego za ustanowienie służebności wynagrodzenia, także odszkodowania za utratę wartości nieruchomości – w wyniku posadowienia urządzeń elektroenergetycznych, w sytuacji, gdy uczestnicy nabyli nieruchomość z już istniejącą na jej powierzchni infrastrukturą elektroenergetyczną, a tym samym nie ponieśli szkody. Tym samym skarżący w ten sposób nie neguje wiarygodności i mocy dowodu z opinii biegłego, będącego ustalenia przez Sąd pierwszej instancji wysokości należnego wynagrodzenia za ustanowienie służebności przesyłu, a jedynie zwalcza zasadność uwzględnienia w ramach tego wynagrodzenia – elementu odszkodowania za utratę wartości nieruchomości z uwagi na posadowienie na niej urządzeń elektroenergetycznych. Innymi słowy istota poruszonego w tym zarzucie zagadnienia sprowadza się jedynie do oceny prawidłowości ustalenia odpowiedniego wynagrodzenia – w rozumieniu art. 305 2 § 2 k.c., a tym samym prawidłowości zastosowania tego przepisu, a to wszystko zasadza się przede wszystkim na ocenie samej jego wykładni w zakresie kryteriów ustalania odpowiedniego wynagrodzenia, czego z resztą wprost dotyczy już zarzut naruszenia art. 305 2 § 2 k.c. o czym szerzej w dalszej części niniejszego uzasadnienia.
Nie był zasadny zarzuty naruszenia art. 321 § 1 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. Innymi słowy Sąd Rejonowy orzekając o odpowiednim wynagrodzeniu za ustanowienie służebności – uwzględniającym także element odszkodowawczy (za utratę wartości nieruchomości) nie naruszył wynikającego z art. 321 § 1 k.p.c. zakazu orzekania ponad żądanie. Stosownie do treści art. 305 2 § 2 k.c., jeżeli przedsiębiorca odmawia zawarcia umowy o ustanowienie służebności przesyłu, a jest ona konieczna do korzystania z urządzeń, o których mowa w art. 49 § 1, właściciel nieruchomości może żądać odpowiedniego wynagrodzenia w zamian za ustanowienie służebności przesyłu. Takie brzmienie tego przepisu oznacza, że sąd rozpoznający sprawę o ustanowienie tego rodzaju służebności, jest związany żądaniem wniosku - w znaczeniu art. 321 § 1 k.p.c., po pierwsze co do nieruchomości, na której ma zostać ustanowiona służebność, po drugie co do urządzenia przesyłowego, będącego przedmiotem tej służebności, po trzecie co do samego jej przebiegu, po czwarte, co do zasądzenia odpowiedniego wynagrodzenia za ustanowienie służebności, ale jedynie co do samej zasady, a już z całą pewnością - nie co jego wysokości. Przy czym podstawą wnioskowania o związaniu przez sąd wnioskiem o ustanowienie służebności przesyłu – także w zakresie przyznania odpowiedniego wynagrodzenia, jest już sytuacja, w której właściciel nieruchomości poprzestaje jedynie na żądaniu ustanowienia służebności przesyłu, a więc nie musi nawet dodawać formuły „za odpowiednim wynagrodzeniem”, o ile oczywiście nie składa oświadczenia o zrzeczeniu się tego wynagrodzenia, bo tylko taki stan oznaczałby związanie wnioskiem w zakresie ustanowienia służebności bez wynagrodzenia.
Z przepisu art. 305 2 § 2 k.c. wynika, że ustanowienie służebności następuje „za odpowiednim wynagrodzeniem”, a zatem odpłatność za ustanowienie służebności, należy do istoty orzekania przez sąd o jej ustanowieniu. To oznacza, że już co do samej zasady nie można ustanowić służebności bez jednoczesnego zasądzenia z tego tytułu odpowiedniego wynagrodzenia na rzecz właściciela nieruchomości w ten sposób obciążonej. Tym samym takie rozstrzygnięcie w zakresie ustanowienia służebności przesyłu za odpowiednim wynagrodzeniem objęte jest zasadą integralności obu tych elementów. Dlatego sąd ustanawiając służebność przesyłu, orzeka o tym odpowiednim wynagrodzeniu (za ustanowienie służebności) z urzędu, nawet niezależnie od wniosku właściciela nieruchomości służebnej, chyba że uprawniony zrzekł się owego wynagrodzenia (p także O. J., „Służebność przesyłu w praktyce notarialnej”, NPN 2010/1/5, teza 5, (...). (...) [w:] Ł. R., KC Komentarz. Tom II. Własność i inne prawa rzeczowe, LEX 2012, kom. do art. 305 [2] Kc). Wobec takiej argumentacji, elementem żądania – w rozumieniu art. 321 § 1 k.p.c. – nie jest skonkretyzowana kwota wynagrodzenia, która ma być przyznana za ustanowienie służebności, oraz podstawa jej określenia. To oznacza, że wnioskodawca nie jest w ogóle zobowiązany do wskazania we wniosku wysokości wynagrodzenia, które uznaje za odpowiednie, a tym bardziej do przedstawienia sposobu wyliczenia tego wynagrodzenia, w tym i uwzględnienia jego poszczególnych elementów. Wniosek zawierający żądanie ustanowienia służebności przesyłu za wynagrodzeniem (bez podania konkretnej kwoty) jest wnioskiem kompletnym, a ustalenie wysokości wynagrodzenia następuje, z uwzględnieniem wszystkich prawidłowo zidentyfikowanych przez sąd (w ramach właściwie przeprowadzonej przez sąd wykładni art. 305 2 § 2 k.c.) kryteriów oraz na podstawie wyników przeprowadzonego postępowania dowodowego, a w szczególności opinii biegłego z zakresu szacowania nieruchomości. Jeżeli we wniosku znalazła się ewentualna informacja o wysokości oczekiwanego wynagrodzenia, to wnioskodawca nie musi jej następnie modyfikować stosownie do przeprowadzonych dowodów. Ustanawiając służebność i przyznając odpowiednią kwotę z tytułu wynagrodzenia sąd orzeka o całości żądania (p. także postanowienie Sądu Najwyższego z 15 maja 2014r., II CZ 15/14).
Dotychczasowych wniosków nie zmienia postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 20.09.2012 r., IV CSK 56/12, do którego w uzasadnieniu apelacji odwołuje się skarżący. Po pierwsze już z samej jego tezy, znajdującej rozwinięcie w uzasadnieniu tego orzeczenia wprost wynika to, co w tym zakresie wpisuje się w trwale ukształtowaną już linię orzeczniczą, a mianowicie, że wynagrodzenie należne na podstawie art. 305 2 § 2 k.c. powinno uwzględniać cały uszczerbek będący następstwem ustanowienia na niej służebności przesyłu, w tym także zmniejszenie wartości nieruchomości. Po drugie, to, że właściciel nieruchomość, który na skutek ustanowienia na niej służebności, poniósł uszczerbek majątkowy w postaci szkody – musi to udowodnić (o czym przypomina także Sąd Najwyższy), nie doznaje jakichkolwiek ograniczeń w dowodzeniu tego faktu. Jeżeli zatem wyniki postępowania dowodowego, w tym przede wszystkim dowód z opinii biegłego potwierdzą zaistnienie owego uszczerbku majątkowego po stronie właściciela nieruchomości, w postaci zmniejszenia jej wartości na skutek ustanowienia owej służebności, to oczywistym pozostaje wniosek, że w ten sposób został wykazany ten uszczerbek majątkowy – przekładający się na odszkodowawczy element „odpowiedniego wynagrodzenia”. Jest tak tym bardziej, że sąd orzekający o ustanowieniu służebności za odpowiednim wynagrodzeniem z urzędu, jest zobligowany uwzględnić cały uszczerbek będący następstwem ustanowienia służebności przesyłu. Po trzecie, zauważyć należy i to, że istota zagadnienia w tej sprawie, w której zapadło to przywołane przez skarżącego postanowienie Sądu Najwyższego (IV 56/12) sprowadzała się nie do zanegowania, czy też swego rodzaju ograniczania uwzględniania „elementu odszkodowawczego” w ramach ustalenia jednego odpowiedniego wynagrodzenia, a jedynie do tego, że nie ma żadnych podstaw dla rozdzielania odszkodowania i wynagrodzenia na dwa odrębne świadczenia i w związku z tym zasądzania wynagrodzenia za ustanowienie służebności w postaci „okresowej” i oprócz tego „jednorazowej”, gdzie to ostatnie miałoby obejmować samo odszkodowanie za obniżenie wartości nieruchomości. Tylko w takim aspekcie Sąd Najwyższy zanegował prawidłowość oddzielnego postrzegania okresowego wynagrodzenia za ustanowienie służebności oraz odszkodowania za obniżenie wartości w ten sposób obciążonej nieruchomości.
Sąd Rejonowy dokonał prawidłowej prawnomaterialnej oceny tej niewadliwie ustalonej podstawy faktycznej zaskarżonego postanowienia, a Sąd Okręgowy przyjął ją za własną. To oznacza, że nie był zasadny zgłoszony w apelacji zarzut naruszenia art. 305 2 § 2 k.c., ale i ten przywołany już wyżej zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c., który w istocie negował prawidłowość zastosowania art. 305 2 § 2 k.c. (nie mając nic wspólnego z naruszeniem art. 233 § 1 k.p.c.)
Jeśli idzie o zagadnienie uwzględnienia bądź nieuwzględnienia elementu odszkodowania za utratę wartości nieruchomości z uwagi na posadowienie na niej urządzeń przesyłowych – w kontekście prawidłowego ustalenia odpowiedniego w rozumieniu art. 305 2 § 1 k.c. wynagrodzenia za ustanowienie służebności przesyłu, to warto odwołać się także ugruntowanej linii i orzecznictwa, czego wyrazem jest chociażby uzasadnienie postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 6.09.2018r., V CSK 437/17. Na podstawie art. 305 2 § 1 i 2 k.c. za ustanowienie służebności przesyłu należy się właścicielowi nieruchomości obciążonej jednorazowe wynagrodzenie, odpowiadające wartości wszelkich szkód i niedogodności poniesionych przez właściciela tej nieruchomości ze względu na postawienie przez przedsiębiorstwo przesyłowe i eksploatację urządzeń, o których mowa w art. 49 k.c. W art. 305 2 k.c. jest mowa o odpowiednim wynagrodzeniu, należnym właścicielowi nieruchomości obciążonej od przedsiębiorcy na rzecz którego jest ustanawiana służebność przesyłu. W pierwszej kolejności stwierdzić należy, że zgodnie z utrwalonym poglądem orzecznictwa i doktryny, wynagrodzenie nie jest tożsame z odszkodowaniem i należy się za samo ustanowienie służebności, ale jednak ma stanowić pewien ekwiwalent za ograniczenie uprawnień wynikających z prawa własności, w granicach tego ograniczenia (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 sierpnia 2014 r., II CSK 573/13, OSNC 2015, nr 7 - 8, poz. 90; postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 20 kwietnia 2017 r., II CSK 505/17, nie publ.). Wynagrodzenie jest z założenia nawet wyższe od odszkodowania, gdyż obejmuje także szkodę niemajątkową w postaci znoszenia niedogodności wynikających z ustanowionej służebności oraz szkodę majątkową, jeśli powstała, co z reguły ma miejsce (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 8 maja 2000 r., V CKN 43/00, OSNC 2000, Nr 11, poz. 206). Nie jest wadą art. 305 2 k.c., że przepis ten nie zawiera szczegółowych kryteriów określenia rozmiaru wynagrodzenia, przeciwnie, jest to walor tego przepisu, dający sądowi swobodę, polegającą na indywidualizacji ocen w tym zakresie, formułowanych na podstawie określonego stanu faktycznego, które mogą także wynikać z ogólnych reguł porządku prawnego (por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 27 lutego 2013 r., IV CSK 440/12; z dnia 12 października 2017 r., IV CSK 724/16; z dnia 6 kwietnia 2018 r., IV CSK 540/17; z dnia 8 maja 2018 r., V CSK 614/17 oraz z dnia 9 maja 2018 r., V CSK 631/17, nie publ.). Trafnie w doktrynie i orzecznictwie wskazuje się na inne sytuacje, w których podobnie należne wynagrodzenie również nie ma podanych szczegółowych kryteriów. Przydatne jest skorzystanie z doświadczeń przyznawania wynagrodzenia za ustanowienie służebności drogi koniecznej (art. 145 k.c.) oraz służebności gruntowej o treści odpowiadającej służebności przesyłu, co do której zastosowanie ma analogia do art. 145 k.c. Przyznawane wynagrodzenie powinno być jednorazowe, choć w orzecznictwie występuje także pogląd o możliwości zasądzenia świadczenia płatnego okresowo (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 27 lutego 2013 r., IV CSK 440/12, nie publ. i powołane w nim wcześniejsze postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 17 stycznia 1969 r., III CRN 379/68, OSNCP 1969, Nr 12, poz. 223; z dnia 5 kwietnia 2012 r., II CSK 401/11; z dnia 18 kwietnia 2012 r., V CSK 190/11; z dnia 20 września 2012 r., IV CSK 56/12 i z dnia 8 lutego 2014 r., IV CSK 317/12, wszystkie nie publ.). Użycie w art. 305 2 k.c. terminu "odpowiednie wynagrodzenie", którego to słowa "odpowiednie" nie ma w art. 145 k.c. każe bardzo indywidualnie rozpatrywać każdy przypadek zasądzania wynagrodzenia (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 9 października 2013 r., V CSK 491/12, nie publ.). Ustalając wynagrodzenie powinno się wziąć pod uwagę wszystkie okoliczności danej sprawy, a więc interes właściciela nieruchomości obciążonej służebnością, społeczno-gospodarczy charakter służebności, przeznaczenie nieruchomości, jej położenie, rozmiary, kształt, przeznaczenie określone w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego albo w studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego, a ich braku właściwości terenu i sposób korzystania z nieruchomości sąsiednich, utratę pożytków, zakres ograniczenia prawa rozporządzania nieruchomością i swobodnego decydowania o jej przeznaczeniu, zagospodarowania jej, zakres i sposób ingerencji przedsiębiorcy oraz pozbawienia władztwa nad nią, sposób przebiegu urządzeń, trwałość i nieodwracalność obciążenia służebnością w dłuższej perspektywie oraz uciążliwość ustanowionego prawa. Po stronie przedsiębiorcy przesyłowego ocenie podlega to, czy i w jaki sposób realizuje on cele związane z dostarczaniem określonego medium (energii elektrycznej, gazu, ciepła, paliw) na dużych przestrzeniach, w tym właścicielowi nieruchomości obciążonej, a więc musi mieć służącą temu infrastrukturę techniczną, w postaci urządzeń przesyłowych, co wpływa również na rozwój społeczno-gospodarczy i lepsze wykorzystanie tej nieruchomości. Wszystkie te czynniki są miarodajną podstawą do określenia ekwiwalentu za obniżenie jej użyteczności oraz wartości, przy czym nie może wynagrodzenie za ustanowienie służebności przewyższać wartości nieruchomości obciążonej (por. uzasadnienie wspomnianego postanowienia Sądu Najwyższego o sygn. IV CSK 440/12 oraz uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 17 czerwca 2005 r., III CZP 29/05, OSNC 2006, Nr 4, poz. 64 i postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 3 lutego 2010 r., II CSK 444/09 oraz z dnia 15 września 2016 r., I CSK 568/15, nie publ.). Określając wynagrodzenie powinno się również uwzględnić możliwość i sposób wykorzystania pozostałej części nieruchomości obciążonej (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 6 kwietnia 2018 r., IV CSK 540/17, nie publ.). Tym samym z bogatego i ustabilizowanego orzecznictwa Sądu Najwyższego wynika, iż jest ono ustalane w związku z ustanowieniem na podstawie postanowienia sądu służebności przesyłu jako tytułu prawnego do korzystania przez przedsiębiorcę przesyłowego z cudzej nieruchomości, w zakresie niezbędnym do eksploatowania urządzeń i wykonywania innych czynności.
Już z dotychczas przytoczonych za Sądem Najwyższym kryteriów szacowania odpowiedniego – w rozumieniu art. 305 2 § 1 i 2 k.c. – wynagrodzenia za ustanowienie służebności przesyłu, wynika, że winno ono być ustalane każdorazowo indywidulanie i dostosowane do okoliczności, w tym zakresu, charakteru i trwałości obciążenia, jego uciążliwości, wpływu na ograniczenie korzystania z nieruchomości przez właściciela, a także zmniejszenia jej wartości. Zatem to zmniejszenie wartości nieruchomości stanowiąc element składowy wynagrodzenia za ustanowienie służebności, każdorazowo stanowi pochodną ustanowienia służebności przesyłu. Innymi słowy, tylko takie ograniczenie prawa własności nieruchomości w postaci ustanowienia służebności przesyłu nabiera zasadniczego znaczenia z punktu widzenia odpowiedzi na pytanie o utratę – z tej przyczyny – wartości nieruchomości. Jak podkreśla Sąd Najwyższy (p. także uchwała SN z dnia 8.09.2011 r., III CZP 43/11), takie zmniejszenie wartości nieruchomości występuje tylko wtedy, gdy tego rodzaju „obniżka” ma charakter trwały i nieodwracalny, wyjaśniając jednocześnie, że brak jest cechy trwałości wówczas, gdy właścicielowi przysługuje roszczenie negatoryjne i może on doprowadzić do przywrócenia stanu zgodnego z prawem. Z tego względu, dopóki przysługuje mu to roszczenie, dopóty nie może żądać pieniężnego naprawienia szkody w postaci obniżenia wartości nieruchomości na skutek posadowienia i eksploatacji na nieruchomości urządzeń elektroenergetycznych. Jego utrata wiąże się z reguły z uzyskaniem przez przedsiębiorstwo energetyczne tytułu prawnego do korzystania z nieruchomości (umownego, administracyjnego, sądowego), a to z kolei związane jest z obowiązkiem zapłaty właścicielowi odpowiedniego ekwiwalentu, co także wyklucza odszkodowanie (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 8 września 1988 r., III CZP 76/88, OSNCP 1989, nr 11, poz. 182). Reasumując, w sytuacji w której urządzenia przesyłowe są jedynie faktycznie na nieruchomości posadowione i w związku z tym przedsiębiorca przesyłowy jedynie faktycznie korzysta z tej nieruchomości, to tego rodzaju „zmiana” na nieruchomości nie ma jeszcze charakteru trwałego i nieodwracalnego, gdyż właścicielowi nieruchomości przysługuje – względem przedsiębiorcy przesyłowego – roszczenie negatoryjne, tj. o usunięcie tych urządzeń. Zatem brak cechy trwałości i nieodwracalności owej, jedynie faktycznej, zmiany nieruchomości wyklucza obniżenie jej wartości. Ta sytuacja zmienia się dopiero z chwilą ustanowienia służebności przesyłu, bo w ten sposób przedsiębiorca przesyłowy nabywa uprawnienie do władania nieruchomością w sposób polegający na eksploatacji i utrzymaniu posadowionych na niej urządzeń przesyłowych, a właściciel traci roszczenie negatoryjne, tj. nie dysponuje już instrumentem ochrony prawnej służącym do usunięcia urządzeń przesyłowych. Zatem ta zmiana na nieruchomości polegająca na istnieniu na niej urządzeń przesyłowych, z których przedsiębiorca przesyłowy korzysta i utrzymuje je, po ustanowieniu służebności przesyłu ma już charakter trwały i od tego momentu można mówić o stanie obniżenia wartości nieruchomości, co należy uwzględnić przy ustalaniu należnego wynagrodzenia za ustanowienie służebności przesyłu. Wobec tego samo faktyczne posadowienie urządzeń przesyłowych na nieruchomości, czyli stan istniejący jeszcze przed ustanowieniem służebności przesyłu, nie może świadczyć jeszcze o obniżeniu wartości nieruchomości, bo zmiana ta nie posiada cechy trwałości, tym samym jest odwracalna, z uwagi na przysługujące jeszcze właścicielowi nieruchomości roszczenie negatoryjne. W konsekwencji tego wszystkiego, skoro to mające jedynie wymiar faktyczny, a nie osadzone jeszcze w ustanowionej służebności przesyłu „obciążenie” nieruchomości – zabudową urządzeniami przesyłowymi – nie powoduje obniżenia wartości nieruchomości, to fakt nabycia prawa własności takiej nieruchomości z taką jej zabudową (urządzeniami przesyłowymi), przez obecnego jej właściciela bądź jego poprzednika prawnego, nie ma żadnego znaczenia dla udzielenia odpowiedzi na pytanie o zmniejszenie wartości nieruchomości – na potrzeby ustalenia odpowiedniego wynagrodzenia za ustanowienie służebności przesyłu. Innymi słowy taki fakt jest prawnie obojętny dla prawidłowego ustalenia takiego wynagrodzenia, bo istotności nabiera tylko obniżenie wartości nieruchomości, którego miarą pozostaje dopiero ustanowienie służebności przesyłu. Dopiero taka zmiana nieruchomości może powodować obniżenie jej wartości, a nie jedynie istniejąca wcześniej jej faktyczna zabudowa urządzeniami przesyłowymi.
Z tej perspektywy, Sąd Okręgowy po raz kolejny nie podziela stanowiska skarżącego, co do tego, że dla ustalenia wartości wynagrodzenia za ustanowioną służebność nie powinno uwzględniać się utraty wartości nieruchomości z uwagi na istniejące jedynie faktycznie na tej nieruchomości urządzenia przesyłowe już dacie, w której obecny właściciel lub jego poprzednik prawny nabywali prawo własności tej nieruchomości. Nie sposób zaakceptować takiego rozumowania, skoro jest ono oparte na wadliwym jurydycznie założeniu, jakoby już tylko sam stan faktycznego (a nie prawnego) „obciążenia” nieruchomości posadowionymi na niej urządzeniami przesyłowymi miał obniżać jej wartość. To, że tak nie jest z uwagi przede wszystkim na brak trwałości i nieodwracalności takiego „obciążenia” i łączącą się z tym możliwość skorzystania przez właściciela z powództwa negatoryjnego – aż do swego rodzaju „stabilizacji”, tj. usankcjonowania stanu faktycznego, z chwilą ustanowienia służebności przesyłu – zostało już w sposób wyczerpujący przez Sąd Okręgowy wyjaśnione. Z resztą na taki kierunek rozumowania Sąd Okręgowy w Kielcach wskazywał także w uzasadnieniach postanowień o tożsamym przedmiocie i z udziałem tego samego podmiotu – „przedsiębiorcy przesyłowego” (np. w sprawie o sygn. akt II Ca (...)).
W konsekwencji już poczynionych rozważań, oczywiście bezzasadny pozostawał zarzut naruszenia art. 5 k.c. Wbrew stanowisku skarżącego przepis ten nie miał zastosowania w realiach tej sprawy. Prawem podmiotowym uczestnika R. A. było dążenie uzyskania odpowiedniego – w rozumieniu już wyjaśnionym – wynagrodzenie za ustanowienie służebności przesyłu, w tym przypadku – z inicjatywy przedsiębiorcy przesyłowego. Wnioskodawca, w żaden sposób nie zdołał wzruszyć wynikającego z art. 5 k.c. domniemania, że uczestnik wykonał swoje prawo podmiotowe w sposób zgodny z jego społeczno-gospodarczym przeznaczeniem oraz zasadami współżycia społecznego. Z całą pewnością o kolizji wykonywania przez uczestnika tego prawa podmiotowego – rozumianego jako sfera możności określonego zachowania, ze społeczno-gospodarczym jego przeznaczeniem lub z zasadami współżycia społecznego, tj. z ukształtowanymi i utrwalonymi w społeczeństwie zasadami uczciwego postępowania, nie może świadczyć to, co czego odwoływał się pozwany, mianowicie to, że na nieruchomości, w dacie jej nabycia przez uczestnika, były już posadowione urządzenia przesyłowe. Z tego stanu nie można wywodzić naruszenia zasad współżycia społecznego przez uczestnika, który miał prawo oczekiwać odpowiedniego wynagrodzenia za ustanowienie służebności przesyłu. Ponadto nie można tracić z pola widzenia zasady „czystych rąk” i jej znaczenia w tym konkretnym przypadku. Jeżeli już to zachowanie samego wnioskodawca i jego poprzedników prawnych uzasadniało stan naruszenia zasad współżycia społecznego, skoro sprowadzało się po pierwsze do korzystania z nieruchomości - w ramach eksploatacji i utrzymania istniejących na niej urządzeń przesyłowych, bez jakiego tytułu prawnego do władania nieruchomością w tym zakresie posadowienia urządzeń, ale i ich eksploatacji, a po drugie do tolerowania takiego stanu w czasie. Jeżeli zatem wnioskodawca i jego poprzednicy prawni naruszyli zasady współżycia społecznego, to tym bardziej wnioskodawca nie mógł powoływać się skutecznie naruszenie art. 5 k.c.
Nie był zasadny zarzut naruszenia art. 98 § 1 k.p.c. w zw. z art.13 § 1 k.p.c. Przepis ten już co do samej zasady nie miał zastosowania dla rozstrzygnięcia o kosztach postępowania nieprocesowego. Sąd Rejonowy prawidłowo orzekł o nich na podstawie art. 520 § 1 k.p.c.
W tym stanie rzeczy, Sąd Okręgowy na podstawie art. 385 k.p.c. orzekł jak w pkt 1 sentencji.
Rozstrzygnięcie om kosztach postępowania apelacyjnego znajduje uzasadnienie w art. 520 § 3 k.p.c. oraz w § 5 pkt 3, § 10 ust. 1 pkt 1 Rozp. Min. Spr. z dnia 22.10.2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz.U. z 2015 r., poz. 1800 z p. zm.).
SSO Mariusz Broda
(...)
(...)