Uzasadnienie z 2 listopada 2023, sygn. III Ca 529/22

UZASADNIENIE

Zaskarżonym postanowieniem z dnia 19 listopada 2021 roku, wydanym w na posiedzeniu niejawnym w sprawie z wniosku M. K. i A. K. (1) z udziałem K. B., A. K. (2), M. G. i M. B. (1) o podział majątku wspólnego, dział spadku
i zniesienie współwłasności, Sądu Rejonowego w Kutnie postanowił:

ustalić, że przedmiotem postępowania jest wyjście ze współwłasności nieruchomości położonej pod adresem (...), K., uregulowanej
w księdze wieczystej nr (...), składającej się z działek oznaczonych obecnie w ewidencji gruntów numerami:

(...)_2. (...).46/1 – o aktualnej wartości 232.500 (dwieście trzydzieści dwa tysiące pięćset) zł,

(...)_2. (...).46/2 – o aktualnej wartości 240.000 (dwieście czterdzieści tysięcy) zł,

ustalić, że na nieruchomość opisaną w punkcie 1. (jeden) niniejszego postanowienia, w części wskazanej w punkcie 1.b. (jeden „b”) postanowienia, uczestnicy K. B., A. B. i M. B. (1) poczynili nakłady o wartości 24.000 (dwadzieścia cztery tysiące) zł,

ustalić, że w skład majątku wspólnego nieżyjących małżonków C. B., syna B. i W., zmarłego w dniu
4 maja 1990 r., i M. B. (2) z domu P., córki J.
i S., zmarłej w dniu 17 października 2000 r., wchodziła całość nieruchomości opisanej w punkcie 1. (jeden) niniejszego postanowienia, zaś udziały małżonków w majątku objętym łączącą ich ustawową wspólnością majątkową małżeńską były równe,

ustalić, że w skład spadku po C. B. wchodził udział
w wysokości ½ (jedna druga) części nieruchomości opisanej w punkcie 1 (jeden) niniejszego postanowienia,

ustalić, że w skład spadku po M. B. (2) wchodził udział
w wysokości 5/8 (pięć ósmych) nieruchomości opisanej w punkcie
1. (jeden) niniejszego postanowienia,

dokonać częściowego podziału majątku wspólnego nieżyjących małżonków C. B. i M. B. (2), częściowego działu spadku po C. B., częściowego działu spadku po M. B. (2) a nadto częściowego zniesienia współwłasności nieruchomości opisanej w punkcie 1. (jeden) niniejszego postanowienia w ten sposób, że:

działkę o nr (...)_2. (...).46/1 przyznać A. K. (1)
i M. K. do współwłasności w udziałach wynoszących po ½ (jedna druga) części,

działkę o nr (...)_2. (...).46/2 przyznać K. B.
i A. B. do współwłasności w udziałach wynoszących po ½ (jedna druga) części,

wartość nakładów, o których mowa w punkcie 2. (dwa) niniejszego postanowienia przyznać w całości, w udziałach wynoszących po ½ (jedna druga) części, K. B. i A. B.,

zasądzić, tytułem dopłaty, od K. B. na rzecz A. K. (1) kwotę 14.625 (czternaście tysięcy sześćset dwadzieścia pięć) zł – płatne w terminie 9 (dziewięć) miesięcy od daty uprawomocnienia się niniejszego postanowienia,

zasądzić, tytułem dopłaty, od K. B. na rzecz M. K. kwotę 14.625 (czternaście tysięcy sześćset dwadzieścia pięć) zł – płatne w terminie 9 (dziewięć) miesięcy od daty uprawomocnienia się niniejszego postanowienia,

zasądzić, tytułem dopłaty, od A. B. na rzecz A. K. (1) kwotę 14.625 (czternaście tysięcy sześćset dwadzieścia pięć) zł – płatne w terminie 9 (dziewięć) miesięcy od daty uprawomocnienia się niniejszego postanowienia,

zasądzić, tytułem dopłaty, od A. B. na rzecz M. K. kwotę 14.625 (czternaście tysięcy sześćset dwadzieścia pięć) zł – płatne w terminie 9 (dziewięć) miesięcy od daty uprawomocnienia się niniejszego postanowienia,

zasądzić na rzecz Skarbu Państwa – Sądu Rejonowego w Kutnie, tytułem zwrotu wydatków łączną kwotę 12.347,20 (dwanaście tysięcy trzysta czterdzieści siedem i 20/100) zł, w ten sposób, że:

od M. K. zasądzić kwotę 4.115,73 (cztery tysiące sto piętnaście i 73/100) zł,

od A. K. (1) zasądzić kwotę 4.115,73 (cztery tysiące sto piętnaście i 73/100) zł,

od K. B. zasądzić kwotę 2.057,87 (dwa tysiące pięćdziesiąt siedem i 87/100) zł

od A. B. zasądzić kwotę 2.057,87 (dwa tysiące pięćdziesiąt siedem i 87/100) zł,

nie obciążać M. K., A. K. (1), K. B. i A. B. wydatkami w części obejmującej kwotę 1.082,10 (jeden tysiąc osiemdziesiąt dwa i 10/100) zł,

nie obciążać uczestniczek M. G. i M. B. (1) wydatkami w żadnej części,

umorzyć postępowanie w przedmiocie podziału majątku wspólnego W. B. i M. B. (1),

nie obciążać stron postępowania opłatą od wniosku, o którym mowa
w punkcie 10. niniejszego postanowienia, oraz opłatą od wniosku
o zniesienie współwłasności,

pozostawić strony przy poniesionych kosztach procesu.

Apelację od powyższego postanowienia wnieśli uczestnicy K. B. i A. K. (2), którzy zaskarżyli to orzeczenie w zakresie punktów 1.
i 6. Skarżący zarzucili naruszenie procedury cywilnej w postaci art. 233 § 1 k.p.c., art. 235 ² § 2 w zw. z art. 233 § 1 i 2 k.p.c. oraz błędy w ustaleniach faktycznych, a także rażące naruszenie prawa materialnego, to jest art. 213
w zw. z art. 214 § 1 i 2 k.c. Na tych podstawach uczestnicy wnieśli o zmianę zaskarżonego postanowienia przez przyznanie im przedmiotu podziału na współwłasność po ½ części bez obowiązku spłaty na rzecz wnioskodawczyń
i pozostałych uczestników, ewentualnie o uchylenie tego orzeczenia
i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania w I instancji.

Sąd Okręgowy zważył, co następuje:

Apelacja okazała się uzasadniona o tyle, że prowadziła do uchylenia zaskarżonego postanowienia, jako wydanego z rażącym naruszeniem przepisów procedury cywilnej w warunkach nieważności postępowania. Nieważność postępowania należy wziąć pod uwagę z urzędu. W takiej sytuacji proceduralnej Sąd odwoławczy zmuszony był, niezależnie od liczby
i charakteru zarzutów apelacji, do ograniczenia rozważań do zbadania przyczyn prowadzących do uznania, że doszło do nieważności postępowania. Niedopuszczalne było czynienie rozważań dotyczących merytorycznych przesłanek rozstrzygnięcia, badania prawidłowości ustalenia stanu faktycznego, oceny dowodów czy też właściwej wykładni i zastosowania prawa materialnego.

Skarżący w apelacji skupili na niedostatkach postępowania dowodowego i trudno nie zgodzić się, że sposób gromadzenia i oceny dowodów przez Sąd Rejonowy pozostawiał wiele do życzenia. Rzeczywiście pominięto dowód z zeznań świadków J. J. (2) i J. J. (3). Trudno oprzeć się wrażeniu, że w tym przypadku nie chodziło o wadliwość opisaną w art. 235 ² § 2 k.p.c. (zaniechanie wydania postanowienia dowodowego), ale o zwykłe zapomnienie. Sąd I instancji wezwał tych świadków na termin rozprawy wyznaczony na dzień 24 sierpnia 2016 roku
i osoby te stawiły się, ale nie zostały przesłuchane (protokół k. 115). Planowano przeprowadzić ten dowód na kolejnym terminie rozprawy, ale świadkowie nie stawili się (k. 187), a później – pomimo podtrzymywania wniosków dowodowych w pismach pełnomocnika skarżących – nie podjęto
w tym zakresie żadnej decyzji. Zaniechanie takie dotyczyło również dowodu
z przesłuchania uczestników postępowania, co słusznie wytknięto w apelacji.

Rację mają także skarżący, że wadliwe było procedowanie Sądu
I instancji w zakresie opinii biegłego do spraw rolnictwa. Trudno nawet powiedzieć, czy Sąd ten wykorzystał tę opinię – z jednej strony na jej podstawie poczyniono ustalenia faktyczne (str. 4 uzasadnienia), ale z drugiej strony przyjęto, że „ostatecznie opinia ta nie stała się podstawą orzekania” (str. 10 uzasadnienia). Sąd Rejonowy bez rozpoznania pozostawił wniosek
o uzupełnienie przedmiotowej opinii.

Opisane przed chwilą wadliwości procesu gromadzenia materiału dowodowego miał znaczenie z punktu widzenia oceny gotowości sprawy do rozstrzygnięcia. Zaskarżone postanowienie zostało bowiem wydane na posiedzeniu niejawnym, co stanowi odstępstwo od zasady orzekania
w sprawach z zakresu prawa rzeczowego na rozprawie (art. 608 k.p.c.). Nie ma wątpliwości, że wszelkie odstępstwa od zasady należy interpretować zawężająco, stosować z rozwagą i dbałością o interesy uczestników postępowania. Uczestnicy postępowania mają prawo korzystać z uprawnień wynikających z art. 210 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. i wypowiedzieć się przed zamknięciem rozprawy (art. 224 § 1 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.). Sąd I instancji był uprawniony do skorzystania z nadzwyczajnego rozwiązania wynikającego z art. 15 zzs ² ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem (...)19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (stan aktualny na datę zaskarżonego orzeczenia wynika z tekstu jedn. Dz. U. z 2021 r. poz. 2095), zgodnie z którym, jeżeli w sprawie rozpoznawanej według przepisów Kodeksu postępowania cywilnego postępowanie dowodowe zostało przeprowadzone w całości, sąd może zamknąć rozprawę i wydać orzeczenie na posiedzeniu niejawnym po uprzednim odebraniu od stron lub uczestników postępowania stanowisk na piśmie. Niestety sposób zastosowania tego rozwiązania był wadliwy i to z kilku powodów. Po pierwsze, jak wykazano
w poprzednich akapitach, postępowanie dowodowe nie zostało przeprowadzone w całości. Po drugie, rozprawa nie została zamknięta. Po trzecie, nie odebrano od uczestników postępowania stanowisk na piśmie
w sposób umożliwiający im zrealizowanie uprawnień leżących u podstaw regulacji zawartej w art. 224 § 1 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. Sąd Rejonowy dostrzegł wadliwość swojego postępowania. Świadczy o tym zarządzenie
z k. 358, które jednak w ogóle nie zostało wykonane i wygląda na wydane pro forma. Sąd odwoławczy w pełni zgadza się z wyrokiem Sądu Apelacyjnego
w W. z dnia 28 grudnia 2022 roku, sygn. akt V ACa 803/21 (L.), że „Nieważność postępowania z przyczyn określonych w art. 379 pkt 5 k.p.c. zachodzi w przypadku naruszenia przepisów postępowania, którego skutkiem jest niemożność działania strony w postępowaniu lub w jego istotnej części. Chodzi zatem o takiej skali i znaczeniu uchybienia procesowe, które faktycznie uniemożliwiły stronie dochodzenie lub obronę przysługujących jej praw przed merytorycznym rozstrzygnięciem sporu. Artykuł 15 zss ² ustawy z 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach (…) ma charakter wyjątkowy. Wobec tego, że art. 15zzs ² ustawy stanowi wyjątek od ogólnych zasad rozpoznawania spraw na posiedzeniach wyznaczonych na rozprawę, jego stosowanie musi być ścisłe. Niedopuszczalne są żadne odstępstwa od sposobu postępowania przyjętego w tej regulacji. Przepis zawiera bowiem minimalne gwarancje procesowe dla strony. Wszelkie czynności procesowe sądu (sędziego sprawozdawcy), które ograniczają w dalszym stopniu te gwarancje bez właściwej podstawy prawnej, nie znajdują żadnego aksjologicznego usprawiedliwienia i skutkują rażącym naruszeniem art. 15 zzs ² ustawy.”

Z tych względów zaskarżone postanowienie podlegało uchyleniu na podstawie art. 386 § 2 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. wraz z przekazaniem sprawy do ponownego rozpoznania w I instancji. Zgodnie z zasadą integralności orzeczenia działowego (patrz, np. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 28 stycznia 1999 r., III CKN 63/98, L.) zakres uchylenia obejmował punkty postanowienia pozostające nierozerwalnym związku występującym pomiędzy rozstrzygnięciem o sposobie podziału i orzeczeniem o spłatach lub dopłatach. Poza zakresem uchylenia pozostają wyłącznie rozstrzygnięcia dotyczące umorzenia postępowania o podział majątku wspólnego W. B. i M. B. (1). Wobec stwierdzenia nieważności postępowania konieczne było zniesienie postępowania od dnia skierowania sprawy na posiedzenie niejawne celem jej merytorycznego rozpoznania.
O kosztach postępowania apelacyjnego orzeczono na podstawie art. 108 § 2 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.