Wyrok z 19 grudnia 2025, sygn. I C 489/24
Pokaż pozostałe podstawy prawne (5)
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 19 grudnia 2025 r.
Sąd Okręgowy w Olsztynie I Wydział Cywilny
w składzie następującym:
|
Przewodniczący: |
Sędzia Krystian Szeląg |
|
Protokolant: |
Sekretarz sądowy (...) |
po rozpoznaniu w dniu 5 grudnia 2025 r. w Olsztynie
na rozprawie
sprawy z powództwa (...) Bank (...) Spółki Akcyjnej z siedzibą w W.
przeciwko P. J., J. J.
o zapłatę i zmianę wysokości świadczenia lub zapłatę
I. oddala powództwo;
II. zasądza od powoda na rzecz pozwanych kwotę 10.834 złotych wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty, tytułem zwrotu kosztów procesu.
UZASADNIENIE
Powód (...) Bank (...) S.A. w W. pozwem wniesionym w dniu 14.03.2024 r. przeciwko P. J. i J. J. oraz pismem z dnia 19.04.2024 r. zmieniającym powództwo wniósł ostatecznie o:
1. zasądzenie solidarnie, ewentualnie in solidum, ewentualnie w częściach równych od pozwanych na jego rzecz kwoty 361.000,00 zł z tytułu zwrotu nominalnej wartości kapitału kredytu wypłaconego na podstawie zawartej przez strony umowy kredytu wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od dnia 16.02.2024 roku do dnia zapłaty;
2. zasądzenie solidarnie, ewentualnie in solidum, ewentualnie w częściach równych od pozwanych na jego rzecz kwoty 75.140,07 zł tytułem zwrotu kwoty mu należnej ponad nominalną kwotę kapitału kredytu wypłaconego na podstawie zawartej przez strony umowy kredytu w związku z koniecznością urealnienia wysokości świadczenia banku wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od dnia 16.02.2024 roku do dnia zapłaty;
ewentualnie, w przypadku nieuwzględnienia żądania zgłoszonego w pkt 2 wniósł o:
3. zmianę wysokości świadczenia w postaci wypłaconego pozwanym na podstawie zawartej umowy kredytu kapitału kredytu w związku z istotną zmianą siły nabywczej pieniądza w czasie i ukształtowanie do na poziomie 477.381,34 zł oraz zasądzenie solidarnie, ewentualnie in solidum, ewentualnie w częściach równych od pozwanych na jego rzecz kwoty 116.381,34 zł tytułem zwrotu kwoty mu należnej ponad nominalną kwotę kapitału kredytu wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od dnia 16.02.2024 roku do dnia zapłaty – na podstawie przepisów o waloryzacji sądowej (art. 358 1 § 3 k.c.).
Ponadto wniósł o zasądzenie od pozwanych zwrotu kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.
W uzasadnieniu wskazał, że zawarł z pozwanymi umowę kredytu, dzięki czemu mogli oni zrealizować cel kredytu. Umowa była i jest przez strony wykonywana. Powołując się na abuzywność postanowień umownych, strona pozwana twierdzi, że umowa kredytu jest nieważna (trwale bezskuteczna) w związku z czym wystąpiła przeciwko bankowi z powództwem, które na moment złożenia pozwu nie zostało zakończone, a w sprawie nie zapadło jeszcze prawomocne rozstrzygnięcie kończące postępowanie. Bank z kolei prezentuje odmienne stanowisko podkreślając, że umowa kredytu jest ważna i skuteczna. Powód podkreśla, iż wniesienie przez niego pozwu nie stanowi uznania jakichkolwiek roszczeń pozwanych oraz przyznania jakichkolwiek twierdzeń przez nich podnoszonych w sprawie z ich powództwa.
(pozew k. 4-17, pismo procesowe powoda – zmiana powództwa k. 60-68v.)
Pozwani P. J. oraz J. J. w odpowiedzi na pozew z dnia 08.05.2024 r. oraz odpowiedzi na zmianę powództwa z dnia 22.05.2024 r. wnieśli o oddalenie powództwa (w tym powództwa zmienionego pismem z dnia 19.04.2024 r. ) w całości włącznie z żądaniami ewentualnymi. Podnieśli zarzut przedawnienia wszystkich roszczeń powoda zgłoszonych w pozwie oraz zarzut przedwczesności z uwagi na fakt, że bank w sprawie z powództwa kredytobiorców twierdzi, że umowa jest ważna. Na wypadek nieuwzględnienia zarzutu przedawnienia pozwani podnieśli zarzut potrącenia wierzytelności powoda o zapłatę kwoty 361.000,00 zł z tytułu zwrotu udostępnionego kapitału kredytowego z wzajemną wierzytelnością z tytułu spełnionych przez nich świadczeń w związku ze sporną umową kredytu w kwocie 361.000,00 zł. Pozwani wskazali również, że powód nadużywa swojego prawa procesowego w myśl art. 4 1 k.p.c. Ponadto wnieśli o zasądzenie od powoda kosztów procesu w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
Pozwani przyznali następujące twierdzenia pozwu:
1. fakt zawarcia z poprzednikiem prawnym Powoda Umowy o kredyt hipoteczny nr (dalej zwana Umową),
2. fakt wypłaty Pozwanym przez Powoda kwoty 361.000 zł z tytułu Umowy,
3. złożenie przez Pozwanych przeciwko Powodowi przed Sądem Okręgowym w Warszawie XXVIII Wydział Cywilny pod sygnaturą (...), powództwa o ustalenie nieważności Umowy oraz o zapłatę w której zapadł wyrok w dniu 4 kwietnia 2024 r.
Natomiast zakwestionowali następujące twierdzenia pozwu:
1. istnienie jakiejkolwiek korzyści majątkowej po stronie Pozwanych z powodu udzielenia im kwoty kredytu przez Bank,
2. istnienie roszczenia Banku o zapłatę kwoty 361.000 zł (pkt 1 pozwu) tytułem zwrotu równowartości nominalnej kwoty kapitału kredytu wypłaconego Pozwanym - roszczenie pozbawione jest zarówno podstawy faktycznej jak i prawnej z uwagi na dokonanie przez Pozwanych wpłaty na poczet umowy,
3. istnienie roszczenia Banku o zapłatę kwoty 477.381,34 zł (pkt 2 i pkt 3 pozwu) tytułem zmiany wysokości świadczenia pieniężnego - wypłaconej kwoty kapitału kredytu na skutek waloryzacji sądowej wynikającej z istotnej zmiany siły nabywczej pieniądza - roszczenie to pozbawione jest podstawy zarówno faktycznej jak i prawnej i z tej przyczyny zasługuje na oddalenie w całości.
(odpowiedź na pozew k. 86-94v.,odpowiedź na zmianę powództwa k. 146-146v.)
W replice na odpowiedź na pozew oraz odpowiedź na zmianę powództwa z dnia 15.07.2024 r. powód podtrzymał dotychczasowe stanowisko w sprawie wyrażone w pozwie, modyfikacji powództwa oraz innych pismach procesowych. Nadto zaprzeczył twierdzeniom pozwanego zawartych w odpowiedziach tj. zaprzeczył stwierdzeniu, że:
1. roszczenie Powoda jest przedawnione oraz przedwczesne,
2. Powód nie może skutecznie dochodzić roszczenia o waloryzację,
3. Powód nie może oprzeć swojego żądania na postawie art. 358 [1] § 3 k.c., świadczenie pozostaje w związku z prowadzeniem przedsiębiorstwa (art 358 [1] § 4 k.c.), przedsiębiorca (Bank) doprowadził ze swojej wyłącznej winy do nieważności umowy kredytu poprzez stosowanie klauzul niedozwolonych,
4. w przypadku uznania przez Sąd, ze świadczenie nie pozostaje w związku z prowadzeniem przedsiębiorstwa, a tym samym możliwe jest dokonanie waloryzacji sądowej, waloryzacja taka sprzeciwiałaby się zasadom współżycia społecznego,
5. żądanie Powoda stanowi nadużycie prawa podmiotowego, ponieważ przedsiębiorca posługujący się wzorami umowy zawierającymi niedozwolone postanowienia nie zasługuję na ochronę, mająca rekompensować negatywne skutki stosowania takiej właśnie umowy.
(replika na odpowiedź na pozew oraz odpowiedź na zmianę powództwa k. 155-159v.)
Sąd Okręgowy ustalił, co następuje:
Porównanie pozwu, odpowiedzi na pozew oraz dalszych pism procesowych prowadzi do wniosku, że fakty nie są sporne. Ustalając stan faktyczny w niniejszej sprawie, Sąd posłużył się ustaleniami faktycznymi dokonanymi przez Sąd Okręgowy w Warszawie XXVIII Wydział Cywilny w sprawie o sygn. akt (...), prowadzonej pomiędzy tymi samymi stronami, dotyczącej tej samej umowy kredytu. Ustalenia te zachowują pełną aktualność, a stan faktyczny w obu postępowaniach jest zbieżny, wobec czego Sąd przyjął je odpowiednio również na potrzeby niniejszego postępowania.
Na podstawie wniosku kredytobiorców P. J. i T. J. w oparciu o decyzję kredytową (...) Banku S.A. z siedzibą w W. (poprzednika prawnego banku (...) S.A.) w dniu 26.02.2007 r. (...) Bank S.A. zawarł z kredytobiorcami P. J. i T. J. umowę kredytu na cele mieszkaniowe (...) nr (...), na podstawie której udzielił im kredytu na wskazany w umowie cel w łącznej kwocie 361 000,00 zł denominowanego (waloryzowanego) w walucie (...) na okres 360 miesięcy (od dnia 26.02.2007 r do dnia 20.02.2037 r.) na zasadach określonych w niniejszej umowie oraz „Ogólnych Warunkach Kredytowania w Zakresie Udzielania Kredytów na Cele Mieszkaniowe oraz Kredytów i P. hipotecznych w (...) Banku S.A.” (dalej (...)) - stanowiących integralną część umowy (załącznik nr I do w/w umowy), które kredytobiorcy oświadczyli, że otrzymali, zapoznali się z ich treścią i na ich stosowanie wyrażają zgodę.
Zgodnie z postanowieniami umowy kwota kredytu w (...) lub transzy kredytu zostanie określona według kursu kupna dewiz dla wyżej wymienionej waluty zgodnie z „Tabela kursów” obowiązującą w banku, w dniu wykorzystania kredytu lub transzy kredytu.
Kredyt miał zostać uruchomiony w transzach w terminie od dnia 05.03.2007 r. w formie przelewu na wskazany rachunek bankowy po spełnieniu warunków określonych w umowie.
Ostateczny termin spłaty kredytu, odsetek i innych należności miał przypaść na dzień 20.02.2037 r.
W ramach przedmiotowej umowy kredytobiorcy zobowiązali się, po okresie wykorzystania kredytu oraz po okresie karencji, do jego spłaty wraz z odsetkami w 358 ratach miesięcznych płatnych w 20 dniu każdego miesiąca, począwszy od dnia 20.06.2007 r. Spłata rat kapitałowo-odsetkowych miała być dokonywana w złotych po uprzednim ich przeliczeniu według kursu sprzedaży dewiz dla (...) zgodnie z „Tabelą kursów” obowiązującą w banku w dniu spłaty. Przy czym wysokość rat kapitałowo-odsetkowych w złotych miała zależeć od wysokości kursu sprzedaży dewiz dla (...) obowiązującego w banku w dniu spłaty, a tym samym zmiana wysokości w/w kursu waluty miała mieć wpływ na ostateczną wysokość spłaconego przez kredytobiorców kredytu. Miesięczne raty kapitałowo-odsetkowe miały być ustalane w równej wysokości. Kredyt był oprocentowany według zmiennej stopy procentowej wskazanej w umowie i ustalanej zgodnie z postanowieniami tej umowy. Dodatkowo w umowie oraz w (...) wskazane i określone zostały szczegółowo obowiązki stron umowy, a w tym w szczególności kredytobiorców oraz nieterminowość spłaty i kolejność spłaty zadłużenia przeterminowanego jak też przesłanki wypowiedzenia i rozwiązania tej umowy, odstąpienia od niej, przesłanki uruchomienia kredytu, a także wysokość opłat i prowizji należnych bankowi jak też wcześniejsza spłata kredytu oraz jego prawne zabezpieczenia.
(dowód: umowa k. 23-25)
Przedmiotowa umowa została zmieniona:
a) aneksem nr (...) z dnia 20.03.2007 r.,
b) aneksem nr (...) z dnia 23.11.2007 r., w oparciu o który zwolniono z długu kredytobiorczynię T. J., a do długu przystąpiła kredytobiorczyni J. J.,
c) aneksem nr (...) z dnia 27.02.2008 r.
d) aneksem nr (...) z dnia 30.06.2010 r.
e) aneksem nr (...) z dnia 19.10.2011 r., w oparciu o który przede wszystkim strony postanowiły, że spłata udzielonego kredytobiorcom kredytu następować będzie w walucie (...), do której kredyt jest indeksowany na warunkach określonych w tym aneksie.
Zgodnie z dokonaną aneksem nr (...) zmianą strony postanowiły, że spłata udzielonego kredytobiorcom kredytu następować będzie w walucie (...), do której kredyt jest indeksowany na warunkach określonych w tym aneksie, jak również aneksem tym zmianie uległy postanowienia § 8 ust. 6, § 9 ust. 2 oraz § 12 ust. 2 w/w umowy oraz dodano do w/w umowy w § 9 ust. 9-11, § 9a, § 9b oraz § 11b i § 12 ust. 7, skreślono natomiast § 9 ust. 7 w/w umowy - pozostałe postanowienia umowy nie uległy zmianie. Jednocześnie dodane zostały do umowy postanowienia, zgodnie z którymi bank ustalał wysokość kursów kupna i sprzedaży dewiz w oparciu o kurs bazowy i marżę banku. Kurs bazowy miał być ustalany przez bank na podstawie aktualnej rynkowej ceny kupna i sprzedaży dewiz [ kurs bazowy (kurs sprzedaży dewiz banku + kurs kupna dewiz banku)/2), a natomiast marża miała być wyliczana w oparciu o ustalany przez bank procentowy spread walutowy kurs bazowy [ marża banku = procentowy spread walutowy * kurs bazowy]. Przy czym kurs kupna dewiz wyznaczany był jako kurs bazowy pomniejszony o marzę banku, a kurs sprzedaży dewiz wyznaczany był jako kurs bazowy powiększony o marżę banku. Jednocześnie w aneksie została wprowadzona definicja procentowego spreadu walutowego, a także zawarto informację, że wysokość obowiązujących w banku w/w kursów kupna i sprzedaży dewiz jest prezentowana w tabeli kursów banku dostępnej w jednostkach organizacyjnych oraz na stronie internetowej banku, natomiast informacja o wysokości spreadu walutowego jest udostępniona na stronie internetowej banku.
(dowód: aneks nr (...) k. 26-27)
Zarówno w/w wniosek o udzielenie kredytu, w/w decyzja kredytowa, w/w umowa o kredyt, jak też załączniki i aneksy do niej oraz w/w (...) były drukami standardowych wzorców umownych stosowanymi przez bank.
Przedmiotowa umowa kredytu została zawarta przez strony postępowania według właśnie takiego rodzaju standardowego wzorca umownego stosowanego przez bank, którego postanowienia nie były w większości indywidualnie uzgadnianie między nimi.
Kredyt został uruchomiony i otwarty zgodnie z przedmiotową umową poprzez wypłatę łącznie kwoty 361.000,00 zł (stanowiącej kwotę 155.053,68 CHF w walucie waloryzacji).
Kredyt spłacany był tylko i wyłącznie przez kredytobiorców P. J. i J. J., którzy do 25 stycznia 2024 r. uiścili na rzecz (...) Bank S.A. i/lub (...) Bank (...) S.A. z tytułu realizacji przedmiotowej umowy kredytu łącznie kwotę 106.886,41 zł oraz kwotę 109.315,46 CHF.
(dowód: zestawienie spłat k. 32-34)
Kredytobiorcy zawarli przedmiotową umowę o kredyt jako konsumenci (w rozumieniu przepisu art. 22 k.c.).
Dodatkowego ustalenia wymagały więc tylko fakty zaistniałe później.
Dnia 04.04.2024 r. Sąd Okręgowy w Warszawie XXVIII Wydział Cywilny w sprawie o sygn. akt (...) wydał wyrok, w którym ustalił, że umowa kredytu na cele mieszkaniowe (...) nr (...) z dnia 26.02.2007 r. zawarta pierwotnie przez kredytobiorców P. J. i T. J. (zwolnioną z długu w oparciu o zapisy aneksu nr (...) z dnia 23.11.2007 r. do w/w umowy) oraz kredytobiorczynię J. J. (przystępującą do długu w oparciu o zapisy aneksu nr (...) z dnia 23.11.2007 r. do w/w umowy) z (...) Bankiem S.A. z siedzibą w W. jest nieważna oraz zasądził od banku na rzecz kredytobiorców kwotę 9.583,32 zł oraz kwotę 60.811,56 CHF wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od kwoty:
- 7.835,83 zł od dnia 25.05.2021 r. do dnia zapłaty,
- 57.811,98 CHF od dnia 25.05.2021 r. do dnia zapłaty,
- 1.747,49 zł od dnia 03.01.2022 r. do dnia zapłaty,
- 2.999,58 CHF od dnia 03.01.2022 r. do dnia zapłaty.
Od niniejszego wyroku bank 22.05.2024 r. złożył apelację.
(dowód: wyrok SO w Warszawie XXVIII Wydział Cywilny sygn. akt (...) k. 127-142 i k.186-201 i k. 205-220, informacja dot. apelacji k.161)
Sąd zważył, co następuje:
Powództwo nie zasługiwało na uwzględnienie.
Fakty ustalono na podstawie spójnego, wiarygodnego materiału dowodowego: dokumentów złożonych przez obie strony (wzajemnie niekwestionowanych), jak również dokumentów zgromadzonych w aktach sprawy Sądu Okręgowego w Warszawie, sygn. akt (...)
W kontekście rozstrzygnięcia Sądu Okręgowego w Warszawie w sprawie (...) należy zauważyć, jak słusznie podkreśla się w doktrynie i orzecznictwie (wyroki Sądu Najwyższego z 12 lipca 2002 r., V CKN 1110/00, z 29 marca 1994 r., III CZP 29/94 oraz postanowienie z 21 października 1999 r., I CKN 169/98), jeżeli wcześniejszy wyrok rozstrzyga kwestię, która ma znaczenie prejudycjalne w sprawie aktualnie rozpoznawanej, kwestia ta nie może być w ogóle badana.
Wobec powyższego zasądzenie przez Sąd Okręgowy w Warszawie żądanych przez kredytobiorców kwot na podstawie nieważności spornej umowy kredytu na cele mieszkaniowe (...) nr (...) z dnia 26.02.2007 r. stanowiło podstawę do rozstrzygnięcia o żądaniu powoda.
Sąd pominął na podstawie art. 235 2 § 1 pkt. 2 k.p.c. wniosek strony powodowej o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego. Wobec przyjęcia przez Sąd braku zasadności roszczeń strony powodowej w zakresie żądania zwrotu przez pozwanych korzyści uzyskanych wskutek korzystania z kredytu czy też wyliczenia roszczeń powoda z tytułu waloryzacji kwoty kapitału oddanego pozwanym do dyspozycji na mocy umowy kredytu, brak było powodu do zasięgania wiadomości specjalnych celem wyliczenia wartości tych roszczeń. Zaś sumy wzajemnych świadczeń stron, z przyczyn wyżej omówionych, nie wymagały ustalenia z pomocą dowodu z opinii biegłego. Na tej samej podstawie Sąd pominął wniosek dowodowy pozwanych w przedmiocie zwrócenia się do Sądu Rejonowego dla Wrocławia Śródmieście we Wrocławiu o dokumenty z akt postępowania prowadzonego pod sygn. akt I Co 120/17. Zgromadzone w sprawie dowody w postaci dokumentów w pełni pozwalają na dokonanie prawidłowego rozpoznania, zaś niniejszy wniosek Sąd potraktował jako nieistotny dla rozstrzygnięcia sprawy.
Przechodząc do sedna rozważań prawnych, w zakresie zarzutów odpowiedzi na pozew w pierwszej kolejności odnieść się należy do kwestii przedawnienia. Wskazać należy, że termin przedawnienia roszczeń jako związanych z działalnością gospodarczą powoda na gruncie art. 118 k.c. jest trzyletni, i nie upłynął do daty wniesienia powództwa w tej sprawie (14.03.2024 r.), ponieważ początek biegu przedawnienia należy liczyć w ocenie Sądu od daty wydania prawomocnego wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie, opierającego się na nieważności umowy kredytowej. Nie powinna wchodzić w grę żadna data wcześniejsza, ponieważ nie można wymagać od banku wytaczania powództwa opartego na konstrukcji nieważności umowy, z którą bank się nie zgadza. Nie powinna być to nawet data rozprawy, na której kredytobiorcy wyrażają wiążącą wolę unieważnienia umowy, ponieważ takie oświadczenie nie oznacza, że wyrok zostanie wydany zgodnie z tą wolą.
Chybiony był również zarzut przedwczesności powództwa o zwrot kapitału kredytu, który opierał się na niesprawiedliwym, nierównym dla stron tej samej umowy założeniu, że w razie jej nieważności kredytobiorca nabywa roszczenie o zwrot swych świadczeń, zaś analogiczne roszczenie (oparte na tej samej podstawie faktycznej i prawnej) przeciwstawne roszczenie banku ma czekać do daty prawomocnego sądowego ustalenia nieważności umowy kredytu. Otóż oba roszczenia powstają jednocześnie, i już powstały, a ich wymagalność zależy w każdym przypadku od wezwania drugiej strony do zwrotu świadczenia, bez potrzeby oczekiwania na sądowe ustalenie nieważności.
Należy przy tym krytycznie odnieść się do zarzutu strony pozwanej dotyczącego nadużycia prawa procesowego (art. 4 1 k.p.c.). Jego uwzględnienie zabierałoby bankowi możliwość sądowego dochodzenia swoich należności.
Niemniej powództwo w zakresie roszczenia głównego – roszczenia o zapłatę nie zasługiwało na uwzględnienie.
Zgodnie z teorią dwóch kondykcji wyrażoną m.in. w uchwale SN z 16.02.2021r. (III CZP 11/20, OSNC 2021, nr 6, poz. 40), w razie nieważności umowy kredytu dokonywane przez kredytobiorcę płatności, mające stanowić spłatę wykorzystanego kredytu, są świadczeniami nienależnymi, podobnie jak świadczeniem nienależnym jest w takiej sytuacji wypłata środków pieniężnych przez bank. To oznacza, że każda ze stron nieważnego stosunku prawnego może skorzystać z prawa potrącenia.
W ocenie Sądu pozwani skutecznie złożyli zarzut potrącenia wierzytelności banku o zapłatę kwoty 361.000,00 zł z tytułu zwrotu udostępnionego kapitału kredytowego z ich wzajemną wierzytelnością z tytułu spełnionych przez nich świadczeń w związku ze sporną umową kredytu w kwocie 361.000,00 zł. Celem zarzutu potrącenia jest zgłoszenie twierdzenia, że na skutek zdarzenia w postaci złożenia oświadczenia o potrąceniu doszło do umorzenia wzajemnych wierzytelności do wysokości wierzytelności niższej. Skuteczność tego twierdzenia uzależniona jest od spełnienia przesłanek formalnych i materialnych. Do pierwszych zalicza się udowodnienie, że oświadczenie o potrąceniu zostało złożone w sposób pozwalający na dotarcie do adresata, zgłoszenie zarzutu potrącenia w procesie w wymaganym terminie i w wymaganej formie w postępowaniu, w którym zarzut taki jest dopuszczalny. Do przesłanek materialnych należy zaliczyć wykazanie, że pozwanemu przysługiwała wierzytelność wzajemna, która została potrącona. Niespełnienie przesłanek formalnych powoduje pominięcie twierdzenia o potrąceniu i nierozpoznanie zarzutu. Niespełnienie przesłanek materialnych skutkuje nieuwzględnieniem żądania oddalenia powództwa z powodu wygaśnięcia wierzytelności powoda (M. M. [w:] A. A., P. P., M. R., M. S., E. S., M. M., Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz aktualizowany. Tom I. Art. 1-477(16), LEX/el. 2022, art. 203(1).
Mając powyższe na uwadze, wobec spełnienia przez pozwanych przesłanek formalnych zarzutu potrącenia poprzez zgłoszenie zarzutu potrącenia w odpowiedzi na pozew, jak również przesłanek materialnych poprzez wykazanie, że przysługiwała im wierzytelność wzajemna, należało uznać, że doszło do umorzenia wzajemnych wierzytelności stron do wysokości wierzytelności niższej. Potrącenie spowodowało, że kredytobiorcy rozliczyli się z bankiem z kwoty udostępnionego im kapitału kredytu, zatem powództwo o zapłatę kwoty 361.000,00 zł podlegało oddaleniu jako dotyczące wierzytelności już nieistniejącej (wygasłej wskutek potrącenia). Podstawą prawną oddalenia powództwa w tej części są podane przez powoda przepisy: art. 410 w zw. z art. 405 k.c.
Bezzasadne były w ocenie Sądu pozostałe żądania powoda - zarówno przedstawione jako główne roszczenie o zasądzenie od pozwanych na jego rzecz kwoty należnej mu ponad nominalną kwotę kapitału kredytu na podstawie umowy kredytu w związku z koniecznością urealnienia wysokości świadczenia banku, jak i przedstawione jako ewentualne żądanie zmiany wysokości świadczenia powoda w związku z istotną zmianą siły nabywczej pieniądza w czasie oraz zasądzenie solidarnie, ewentualnie in solidum, ewentualnie w częściach równych od pozwanych na jego rzecz kwoty 116.381,34 zł tytułem zwrotu kwoty należnej powodowi ponad nominalną kwotę kapitału kredytu na podstawie przepisów o waloryzacji sądowej (art. 358 1 § 3 k.c.).
Dokonując analizy zasadności tych roszczeń o zapłatę wynagrodzenia, należy w pierwszym rzędzie podkreślić, że celem prawa unijnego - art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13/EWG jest zniechęcający skutek wywierany na przedsiębiorców, którzy winni być zniechęcani do stosowania niedozwolonych klauzul umownych, zaś wyeliminowanie rzeczonego skutku powodowałoby, że nadal byliby oni zachęcani do stosowania rzeczonych warunków, wiedząc, że nawet gdyby miały one być unieważnione, to interes przedsiębiorców zostanie zagwarantowany. Zasądzenie na rzecz banku wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z kapitału penalizowałoby nie bank, lecz kredytobiorcę, zachęcając przedsiębiorcę do wprowadzania abuzywnych postanowień w kolejnych, proponowanych przez siebie konsumentom umowach. W polskim systemie prawnym brak jakiegokolwiek przepisu mogącego stanowić podstawę prawną przedmiotowego roszczenia, w szczególności nie jest nim art. 405 k.c. w związku z art. 410 k.c. Z powołanych przepisów wynika obowiązek zwrotu nienależnego świadczenia, a świadczeniem banku w okolicznościach rozpoznawanej sprawy była wyłącznie wypłata kredytu. A zatem umożliwienie kredytobiorcy bezumownego korzystania z kapitału banku nie jest świadczeniem banku, lecz jest stanem faktycznym, który wynika z nienależnego świadczenia. Okoliczność, że na skutek korzystania z kapitału w okresie kredytowania przez kredytobiorców, a nie przez bank, przez co bank nie mógł uzyskać potencjalnego zysku, jest irrelewantna przy ocenie zasadności zgłoszonego roszczenia ewentualnego, ponieważ reżim odpowiedzialności z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia, nie przewiduje obowiązku zapłaty lucrum cessans - w przeciwieństwie do reżimu odpowiedzialności odszkodowawczej (art. 361 § 2 k.c.). Jedynym zaś przewidzianym przez prawo cywilne świadczeniem związanym z korzystaniem z cudzego kapitału są odsetki, które mogą mieć postać odsetek umownych albo ustawowych (art. 359 k.c., art. 481 k.c.). W kontekście powyższego zauważyć należy, że uwzględnienie stanowiska powoda doprowadziłoby w istocie do reaktywacji nieważnej umowy stron w zakresie oprocentowania (zob. wyrok SA w Białymstoku z dn. 20.02.2020 r., I ACa 635/19). Należy zaakcentować także, że w przypadku uznania zasadności przedmiotowego roszczenia trzeba by uznać, iż analogiczna wierzytelność przysługiwałaby stronie pozwanej, skoro podczas wykonywania spornej umowy kredytu również bank korzystał ze środków pieniężnych, które strona pozwana wpłacała tytułem rat i innych należności wynikających z przedmiotowej umowy. Przyjęcie zasadności roszczenia powoda o wynagrodzenie byłoby sprzeczne z celem art. 6 ust. 1 i art. 7 dyrektywy nr 93/13/EWG, która ma na celu ochronę konsumentów. Wyeliminowanie ze spornej umowy mechanizmu indeksacji nie stanowi in concreto następstwa niezgodnego z prawem lub nieuczciwego zachowania pozwanej (jej poprzednika prawnego), ale jest rezultatem niezgodnego z prawem działania banku (jego poprzednika prawnego). Wobec tego strona pozwana nie powinna ponosić dalej idących następstw tego stanu rzeczy niż te, które ustawodawca przewidział w art. 385 1 § 1 i 2 k.c. (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z 25.06.2022 r. o sygn. akt I ACa 545/21). Kredytobiorcy w tego rodzaju sprawach korzystają z daleko idącej ochrony prawa unijnego, w tym poszczególnych przepisów wynikających z Dyrektywy Rady EWG 93/13 (zwłaszcza art. 7 ust. 1). Na straży prawa wielokrotnie pozostawał także Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej (m.in. w wyroku (...) z dnia 21 grudnia 2016 r., G. N., sprawy połączone 0-154/15, C-307/15 i C-308/15, EU:C:2016:980, pkt 57; wyrok (...) z dnia 14 czerwca 2012 r., B. E. de C., 0-618/10, EU:C:2012:349, pkt 65). Co więcej, ochronę konsumentów przed tego rodzaju roszczeniami ze strony przedsiębiorców przewidują również przepisy krajowe. Zgodnie z art. 224 § 1 k.c. samoistny posiadacz w dobrej wierze nie jest obowiązany do wynagrodzenia za korzystanie z rzeczy i nie jest odpowiedzialny ani za jej zużycie, ani za jej pogorszenie lub utratę. Nabywa własność pożytków naturalnych, które zostały od rzeczy odłączone w czasie jego posiadania, oraz zachowuje pobrane pożytki cywilne, jeżeli stały się w tym czasie wymagalne. Zgodnie zaś z § 2 tego przepisu: „Jednakże od chwili, w której samoistny posiadacz w dobrej wierze dowiedział się o wytoczeniu przeciwko niemu powództwa o wydanie rzeczy, jest on obowiązany do wynagrodzenia za korzystanie z rzeczy i jest odpowiedzialny za jej zużycie, pogorszenie lub utratę, chyba że pogorszenie lub utrata nastąpiła bez jego winy. Obowiązany jest zwrócić pobrane od powyższej chwili pożytki, których nie zużył, jak również uiścić wartość tych, które zużył”. Wskazany wyżej przepis kodeksu cywilnego stanowi, że wynagrodzenie za korzystanie z rzeczy należy się wyłącznie, jeśli posiadacz jest w złej wierze. Strona pozwana korzystała z pieniędzy banku w przekonaniu, że ma do tego prawo na podstawie zawartej umowy. Trudno uznać pozwanych za posiadaczy kapitału w złej wierze, skoro sam bank na gruncie sprawy I C 742/21 stał na stanowisku, że konsument posiadał je zgodnie z prawem. W ocenie Sądu, strona pozwana była posiadaczem w dobrej wierze. Wynagrodzenie za korzystanie z rzeczy w dobrej wierze przysługuje właścicielowi dopiero od dnia wytoczenia powództwa o zwrot (art. 224 § 1 k.c.). Pieniądz jest rzeczą szczególnego rodzaju i mają do niego zastosowanie właśnie te przepisy.
Nie zasługiwało na uwzględnienie żądanie dotyczące waloryzacji kapitału wskutek istotnej zmiany siły nabywczej pieniądza. Powód żądał, by waloryzacji dokonać według wskaźników inflacji i jako podstawę prawną swojego roszczenia wskazał art. 358
1 k.c. W ocenie Sądu, prawo to powodowi nie przysługuje, podobnie jak związane z nim roszczenia o zapłatę. Aktualne i w tej kwestii są wyłożone wcześniej argumenty poczynione na gruncie Dyrektywy 93/13. Dodatkowo przeszkodą uwzględnienia żądania powoda jest sama treść art. 358
1 § 4 k.c., z którego wynika, że waloryzacji sądowej nie może żądać strona prowadząca przedsiębiorstwo, jeżeli świadczenie pozostaje w związku z prowadzeniem tego przedsiębiorstwa. To, że powód jest przedsiębiorcą, jest na tyle oczywiste, że nie wymaga argumentacji. Przedmiotem roszczenia o zwrot kapitału kredytu, w tym o zwrot w zwaloryzowanej wysokości, jest świadczenie pozostające w związku z prowadzeniem przez powoda przedsiębiorstwa. Sąd zna argumenty przeciwników tego poglądu, wskazujących na to, że chodzi
o świadczenie nienależne, a nie o świadczenie z obowiązującej umowy, ale nie zgadza się z tymi argumentami. W związku z prowadzeniem przedsiębiorstwa było sformułowanie wadliwej umowy, następnie wykonywanie nieważnego stosunku prawnego, a obecnie rozliczenie się z kontrahentami w wyniku sądowego unieważnienia umowy. Związek nie został zerwany na żadnym etapie. Dlatego powództwo w zakresie żądania ewentualnego zostało oddalone na podstawie art. 358
1 § 4 k.c.
Dodać jeszcze należy, że w dniu 15 czerwca 2023 roku Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej ogłosił orzeczenie w sprawie C-520/21, w którym rozstrzygnął pytanie prejudycjalne, czy w przypadku uznania, że umowa kredytu zawarta przez bank i konsumenta jest od początku nieważna z powodu zawarcia w niej nieuczciwych warunków umownych, strony oprócz zwrotu pieniędzy zapłaconych w wykonaniu tej umowy (bank - kapitału kredytu, konsument - rat, opłat, prowizji i składek ubezpieczeniowych) oraz odsetek ustawowych za opóźnienie od chwili wezwania do zapłaty, mogą domagać się także jakichkolwiek innych świadczeń, w tym należności (w szczególności wynagrodzenia, odszkodowania, zwrotu kosztów lub waloryzacji świadczenia). (...) uznał że prawo Unii Europejskiej stoi na przeszkodzie, aby banki mogły żądać od kredytobiorców dodatkowych świadczeń, w tym wynagrodzenia za korzystanie z kapitału.
Sąd Najwyższy w składzie całej Izby Cywilnej podjął uchwałę III CZP 25/22, mającą moc zasady prawnej, w której wskazał m.in., iż:
1. Jeżeli w wykonaniu umowy kredytu, która nie wiąże z powodu niedozwolonego charakteru jej postanowień, bank wypłacił kredytobiorcy całość lub część kwoty kredytu, a kredytobiorca dokonywał spłat kredytu, powstają samodzielne roszczenia o zwrot nienależnego świadczenia na rzecz każdej ze stron.
2. Jeżeli umowa kredytu nie wiąże z powodu niedozwolonego charakteru jej postanowień, nie ma podstawy prawnej do żądania przez którąkolwiek ze stron odsetek lub innego wynagrodzenia z tytułu korzystania z jej środków pieniężnych w okresie od spełnienia nienależnego świadczenia do chwili popadnięcia w opóźnienie co do zwrotu tego świadczenia.
Uchwała ta jest przekonująca, a przede wszystkim powinna spełnić rolę ujednolicenia orzecznictwa sądowego w poruszanych tu kwestiach.
Z tych przyczyn na podstawie powołanych wyżej przepisów powództwo
podlegało oddaleniu w całości.
O kosztach procesu (pkt II) orzeczono na podstawie art. 98 k.p.c., zgodnie z którym strona przegrywająca sprawę obowiązana jest zwrócić przeciwnikowi na jego żądanie koszty niezbędne do celowego dochodzenia praw i celowej obrony (koszty procesu).
Na koszty procesu pozwanych w łącznej kwocie 10.817 zł składają się: opłata skarbowa od pełnomocnictwa (17 zł) i wynagrodzenie pełnomocnika w stawce wynikającej z § 2 pkt 7 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (10.800 zł) i taką kwotę na ich rzecz należało zasądzić tytułem zwrotu kosztów procesu z ustawowymi odsetkami za opóźnienie za okres od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty.
sędzia Krystian Szeląg