Uzasadnienie z 19 grudnia 2025, sygn. VIII U 1443/25

UZASADNIENIE

całości wyroku z dnia 1 grudnia 2025 roku

Decyzją z 4.02.2025 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych (...) Oddział w Ł. ponownie ustalił dla H. F. (obecnie F. – C.) wartość kapitału początkowego na 1.01.1999 r. Do ustalenia wartości kapitału początkowego Zakład przyjął podstawę wymiaru kapitału początkowego w kwocie 917,13 zł, ustaloną decyzją z 26.10.2021 r. o ponownym ustaleniu kapitału początkowego. ZUS przyjął łącznie jako okresy składkowe: 12 lat, 10 miesięcy, 14 dni, tj. 154 miesięcy, a jako okresy nieskładkowe 1 miesiąc, 1 dzień, zaś jako okresy sprawowania opieki nad dzieckiem (dziećmi) 2 lata, 6 miesięcy, 13 dni, tj. łącznie okresy nieskładkowe w ilości 2 lat, 7 miesięcy, 14 dni, tj. 31 miesiące. Współczynnik proporcjonalny do osiągnięty do 31 grudnia 1998 r. – wieku oraz okresu składkowego i nieskładkowe dla wnioskodawczyni wyniósł 54,33%. Wysokość 24% kwoty bazowej wynosi 293,01 zł. Do ustalenia współczynnika przyjęto okresy składkowe i nieskładkowe łącznie 15 lat, 5 miesięcy, 28 dni. Średnie dalsze trwanie życia wyrażone dla osób w wieku 62 lat wynosi 209 miesięcy (komunikat Prezesa GUS z dnia 25.03.1999 r. w sprawie tablicy średniego dalszego trwania życia kobiet i mężczyzn MP Nr 12, poz. 173). Kapitał początkowy ustalony na dzień 1.01.1999 r. wyniósł 71588,77 zł i został obliczony w następujący sposób:

293,01 zł x 54,33% (współczynnik proporcjonalny) = 159,19 zł

(154 miesięcy składkowych x 1,3%) : 12 x 917,13 zł = 152,98 zł

(30 miesiące nieskładkowe x 1,3%) : 12 x 917,13 zł = 29,81 zł

(1 miesiąc nieskładkowy x 0,7%) : 12 x 917,13 zł = 0,55 zł

Razem 342,53 zł

342,53 zł x 209 miesięcy (średnie dalsze trwanie życia) = 71588,77 zł.

Do kapitału początkowego przysługuje rekompensata w kwocie 19608,06 zł.

Kapitał początkowy ustalony na 1.01.1999 r. wynosi 71588,77 zł, a razem z rekompensatą wynosi 91196,83 zł.

( decyzja k. 37 akt kapitałowych)

Decyzją z 24.04.2025 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych (...) Oddział w Ł. po rozpatrzeniu wniosku z dnia 20.03.2025 r. przeliczył H. F. (obecnie F. – C.) emeryturę od dnia 1.03.2025 r., tj. od miesiąca złożenia wniosku. Emeryturę ustaloną w kwocie 4618,79 zł zwiększono o kwotę składek zewidencjonowanych na koncie po dniu ponownego ustalenia wysokości emerytury do końca miesiąca poprzedzającego miesiąc zgłoszenia wniosku o ponowne ustalenie wysokości emerytury z uwzględnieniem ich waloryzacji, przez średnie dalsze trwanie życia ustalone dla wnioskodawczyni wieku w dniu złożonego wniosku czyli 20.03.2025 r.

- kwota składek zewidencjonowanych na koncie z uwzględnieniem waloryzacji wyniosła 1516,20 zł

- średnie dalsze trwanie życia wynosiło 263,50 miesięcy

Po ponownym ustaleniu emerytury wyniosła 4624,54 zł [ (...),79 +( (...),20 / 263,50)].

Emerytura od 1.06.2025 r. wynosi 4624,54 zł brutto.

Ponadto ZUS poinformował, że prawo do deputatu węglowego nie przysługuje emerytowi lub renciście jeżeli nie przysługiwało mu w okresie zatrudnienia z tytułu którego powstało prawo do emerytury lub renty, dodając, że w celu ustalenia prawa do ekwiwalentu należy przedłożyć zaświadczenie z zakładu pracy zawierające informację za jaki miesiąc był wypłacony ostatni deputat.

(decyzja k. 26 akt emerytalnych)

Uznając obie ww. decyzje za krzywdzące, wnioskodawczyni złożyła od nich odwołania, wnosząc o:

1) przyznanie prawa do wypłaty ekwiwalentu za deputat węglowy od dnia przyznania emerytury,

2) przeliczenie ponowne kapitału początkowego w zakresie wskaźnika wysokości podstawy wymiaru z uwzględnieniem najlepszych 10 lat z okresu zatrudnienia powódki przed 1999 r. oraz ponowne naliczenie rekompensaty z art. 21 ustawy o emeryturach pomostowych,

a nadto wniosła o zasądzenie kosztów postępowania.

Zarzuciła zaskarżonej decyzji naruszenie:

1) art. 74 ustawy o komercjalizacji i restrukturyzacji przedsiębiorstwa państwowego (...) przez jego niewłaściwe zastosowanie,

2) art. 173 i art. 174 w zw. z art. 15 ustawy o emeryturach i rentach z FUS poprzez niewłaściwe zastosowanie i ustalenie w niewłaściwej wysokości kapitału początkowego w części obejmującej,

3) art. 21 i nast. ustawy o emeryturach pomostowych poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i błędne naliczenie rekompensaty oraz nie załączenie do decyzji załącznika wskazującego sposób wyliczenia rekompensaty, co uniemożliwia co do zasady kontrolę prawidłowości.

Dodatkowo podniosła zarzut naruszenia art. 2 w zw. z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP poprzez nierówne traktowanie przez ZUS powódki na tle innych byłych pracowników kolejowych, którym jednostki ZUS przyznają również w bieżącym 2025 r. prawo do ekwiwalentu za deputat węglowy.

W uzasadnieniu swoich odwołań powódka podała, że przepis art. 74 ust. 1 ustawy o komercjalizacji i restrukturyzacji przedsiębiorstwa państwowego (...) nie przewiduje żadnych warunków do tego, aby były pracownik kolejowy otrzymał prawo do deputatu węglowego. Podniosła, że jest wiadome organowi i wynika z przedłożonych do akt emerytalnych dokumentów, że odwołująca jest byłym pracownikiem kolejowym. Podkreśliła, że począwszy od 1983 roku (od 05.07.1983 r.) pracowała w (...), a następnie na skutek przekształceń i restrukturyzacji przedsiębiorstwa (...) na zasadzie art. 23 ¹ Kodeksu pracy kontynuowała pracę w (...). Następnie po powołaniu (...) (...) odwołująca kontynuowała zatrudnienie w tej spółce kolejowej aż do nabycia prawa do emerytury. Odwołująca konkludowała, że spełnia wszelkie przewidziane prawem warunki do uzyskania prawa do wypłaty ekwiwalentu za deputat węglowy. Podkreśliła, że jej wyłącznym miejscem pracy była kolej ( (...). następnie Spółka (...), następnie (...) Kolej Aglomeracyjna, które bez wątpienia są pracodawcami kolejowymi). Zaznaczyła, że istnieją orzeczenia, które odmawiają prawa do deputatu dla byłych pracowników kolei, ale dotyczą one sytuacji, gdy ostatnim miejscem pracy nie był „pracodawca kolejowy”. Stwierdziła, że sytuacja taka nie ma miejsca w niniejszej sprawie, a zatem i te orzeczenia nie mogą mieć zastosowania.

Jednocześnie odwołująca podniosła, że wobec niedoręczenia pełnej decyzji o ponownym przeliczeniu kapitału początkowego zasadnym jest również zaskarżenie decyzji z dnia 04.02.2025 r., gdyż ww. decyzja w swej treści zawiera informację o doliczeniu do kapitału początkowego rekompensaty za pracę w warunkach szkodliwych przed 2009 rokiem w wysokości 19.608.06 zł, co daje łączną kwotę kapitału początkowego w wysokości 91.196,83 zł . Ponadto zamieszczono informację, że sposób wyliczenia rekompensaty został podany w załączniku do decyzji, lecz załącznika tego nie doręczono odwołującej, co uniemożliwia powódce zapoznanie się z treścią tej części decyzji i skontrolowanie poprawności wyliczeń, które uregulowane zostały w art. 21- 23 ustawy o emeryturach pomostowych. Argumentowała, że jest to o tyle istotne, że kapitał początkowy został przeliczony dla odwołującej w decyzji z dnia 26.10.2021 r. na skutek zmian ustawy o emeryturach z FUS z 2015 r. (Dz.U. z 2015 poz. 552). W decyzji tej na skutek ustaleń i obliczeń ZUS ustalono wskaźnik wysokości podstawy wymiaru kapitału początkowego na 75,12% (wg. załącznika). Łączna wartość kapitału wynosiła 70.359,85 zł . Wobec faktu niezałączenia do decyzji załącznika z wyliczeniem rekompensaty odwołująca stwierdziła, że nie jest w stanie podnieść na obecnym etapie bardziej konkretnych zarzutów w tym zakresie.

Równocześnie odwołująca zarzuciła, że nie uwzględniono okresu od 18.09.1994 r. - 31.01.1995 r., tj. okresu wychowawczego po ukończeniu przez dziecko 4 roku życia.

Odwołująca podała, że złożyła wniosek o przeliczenie kapitału, ale spotkała się z odmową organu wyrażoną w decyzji ZUS z dnia 20.05.2024 r.

Zarzuciła, że z działania ZUS w zakresie naliczenia i przeliczenia kapitału odwołującej wynika, że są one niespójne i niekonsekwentne a przy tym nieprzejrzyste.

Argumentowała, że analiza danych z załącznika do decyzji z dnia 26.10.2021 r. wskazuje, że ZUS przyjął do wyliczeń wskaźnika okres 1983 r. do 1992 r. co dało wskaźnik wynagrodzeń odwołującej do średniego wynagrodzenia w tym okresie w wysokości 751,17%. - wskaźnik wynosi 75,12%.

Powołując się na z art. 173 i art. 174 ust. 3 oraz art. 15 ust. 1 ustawy o emeryturach z FUS wywodziła, że na wniosek odwołującej można przyjąć przeciętną podstawę z dowolnego okresu zatrudnienia odwołującej przed 1999 rokiem. Przy zastosowaniu tego kryterium wskaźnik odwołującej wynosi 80,33% (uwzględnione lata to: 1983-1987, 1991-1992, 1995-1998) zamiast 75,12%, co w sposób znaczący wpłynie na kapitał początkowy, jak i następnie na wysokość emerytury.

( odwołania k. 3-4, k. 3-4 akt VIII U 1444/25)

W odpowiedzi na odwołania ZUS wniósł o ich oddalenie, podtrzymując stanowisko jak w zaskarżonych decyzjach.

Odnosząc się od argumentacji zawartej w odwołaniach powódki ZUS wyjaśnił, że przed 1.01.1999 r. odwołująca była ubezpieczona w 14 latach kalendarzowych – wobec czego nie jest możliwe ustalenie wskaźnika z 20 lat wybranych lat kalendarzowych a jedynie można ustalić wskaźnik z 10 kolejnych lat kalendarzowych, zaś najkorzystniejsze 10-lecie to 1983-1992 a wskaźnik wysokości podstawy wymiaru wynosi 75,12%, podkreślając że nie ma możliwości ustalenia wskaźnika w sposób o jaki wnosi powódka czyli z 11 wybranych lat kalendarzowych.

Pozwany wyjaśnił też, ze sposób obliczenia rekompensaty reguluje art. 21 ustawy o emeryturach pomostowych, wyjaśniając, że powódka wykazała 25,42 lat stażu przed 1.01.2009 r. oraz 22,75 lat pracy w szczególnych warunkach przed 1.01.2009 r. a w dniu 31.12.2008 r. miała 44 lata, kwota emerytury hipotetycznej przyjętej do ustalenia kapitału początkowego wynosi 342,53 zł, podając, że przy zastosowaniu ustawowego wzoru wyliczenia rekompensaty przyjęto jako: wartość stałą 64,32 x 342,53 kwotę hipotetycznej emerytury x 0,89 współczynnik co dało wartość rekompensaty w wysokości 19608,06 zł.

Co do ekwiwalentu za deputat węglowy ZUS wyjaśnił, że powódka była zatrudniona w (...) sp. z o.o. od 5.07.1983 r. do 15.08.2014 r. i złożyła dokument z którego wynika, że przysługiwał jej ekwiwalent za deputat węglowy, lecz następnie bezpośrednio przed przejściem na emeryturę była zatrudniona w (...) sp. z o.o. od 16.08.2024 r. do 24.02.2025 r. podkreślając, że wnioskodawczyni nie udokumentowała, że w trakcie tego zatrudnienia miała wypłacany ekwiwalent za deputat węglowy – wobec czego pozwany uznał, że powódka nie udokumentowała, że przysługiwał jej ekwiwalent za deputat węglowy bezpośrednio przed przejściem na emeryturę. Jednocześnie ZUS podkreślił, że zgodnie z postanowieniem SN z 9.01.2024 r. I (...) 2/23 osobie pobierającej emeryturę z art. 24 ustawy emerytalnej nie przysługuje prawo do deputatu węglowego w formie ekwiwalentu pieniężnego, o którym mowa w art. 74 ustawy o ustawy o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego (...), albowiem prawo do emerytury z art. 24 ustawy emerytalnej (w odróżnieniu od emerytury kolejowej przyznawanej np. na podstawie art. 40 ww. ustawy) nie powstaje z tytułu jakiegokolwiek zatrudnienia, w tym zatrudnienia na kolei, ale wyłącznie po spełnieniu warunku osiągnięcia wieku emerytalnego.

(odpowiedź na odwołanie k. 5-6, 5-6 akt VIII U 1444/25).

Obie sprawy połączono do wspólnego rozpoznania i rozstrzygnięcia.

( k. 8 akt VIII U 1444/25)

W piśmie procesowym z 8.08.2025 r. powódka poparła odwołanie a dodatkowo podała, że wnosi o:

1)  zobowiązanie ZUS do przeliczenia - na potrzeby niniejszego postępowania wskaźnika wynagrodzenia Odwołującej w dwóch wariantach odrębnie za lata:

a)  1984, 1985, 1986, 1987, 1991, 1992, 1995, 1996, 1997, 1998;

b)  1985,1986, 1987, 1988. 1991. 1992, 1995, 1996, 1997. 1998

co pozwoli wykazać zasadność stanowiska Odwołującej w oparciu o dane i narzędzia będące w posiadaniu ZUS.

Co do odpowiedzi na odwołanie ZUS powódka podała, że kwestionuje zarówno możliwość ustalenia kapitału początkowego w oparciu o podane dane odwołującej, upierając się, że możliwe jest jedynie wyliczenia kapitału początkowego z kolejnych 10 lat (zamiast z dowolnych 10 wybranych lat z okresu zatrudnienia Odwołującej - nie więcej niż 20 lat).

Zarzuciła, że ZUS błędnie wskazuje, że odwołująca ubezpieczona była przez 14 lat, co nie jest prawdą, bowiem łączny staż pracy, a więc i ubezpieczenia jest dłuższy i wynosi łącznie 16 lat. Dodatkowe 2 lata to okres pozostawania na urlopie wychowawczym, co również jest okresem ubezpieczenia, ale z podstawą nie niższą niż minimalne wynagrodzenie za pracę.

Podkreśliła, że ZUS ma obowiązek wyliczenia wartość kapitału początkowego w wariancie najkorzystniejszym dla ubezpieczonego. Tym samym nawet jeśli brak jest ubezpieczonej do pełnych 20 lat kilku okresów to nie stoi to przeszkodzie, aby z pozostałych 14 lat wybrać 10 najkorzystniejszych lat, co łącznie daje wskaźnik wynagrodzenia Odwołującej na poziomie 80,33% średniego wynagrodzenia zamiast 75,12%. Odwołująca podkreśla, że osoby z tym samym stażem pracy i będące w takim samym wieku mają przyjęte 10 najkorzystniejszych lat a nie 10 kolejnych lat, co potwierdza tylko, że ZUS nie równo traktuje ubezpieczonych.

Zaznaczyła, że ZUS jest w błędzie sugerując, że „nie ma możliwości ustalenia wskaźnika w sposób , o jaki wnosi wnioskodawczym tj. z 11 wybranych lat kalendarzowych .” Podkreśliła, że nie wnosiła o wyliczenie z 11 wybranych lat a tylko wskazała najkorzystniejsze lata, przy uwzględnieniu, że 1983 rok był niepełny, a więc wysokość musiałaby być uwzględniona proporcjonalnie. Konkludowała, że należy przyjąć wprost lata: 1984. 1985, 1986, (...), 1992, 1995, 1996, 1997, 1998. Otrzymamy wskaźnik 80,33%. zgodnie z poniższą tabela z wyliczeniami:

lp	Rok	przeciętne wynagrodzenie	wynagrodzenie roczne F.	wskaźnik
1	1998 r.	14 873,88 zł	11 832,73 zł	79,55%
2	1997 r.	12 743,16 zł	9 843,68 zł	77,25%
3	1996 r.	10 476,00 zł	8 317,31 zł	79,39%
4	1995 r.	8 431,44 zł	6 119,03 zł	79,17%
5	1992 r.	35 220 000,00 zł	16 975 118,00 zł	96,39%
6	1991 r.	21 240 000,00 zł	19 933 487,00 zł	93,85%
7	1987 r.	350 208,00 zł	264 937,00 zł	75,65%
8	1986 r.	289 140,00 zł	212 395,00 zł	73,46%
9	1985 r.	240 060,00 zł	182 955,00 zł	76,21%
10	1984 r.	202 056,00 zł	146 222,00 zł	72,37%
			Średnio	80, 33%

Natomiast gdyby przyjąć lata 1985, 1986, 1987, 1988. 1991, 1992, 1995, 1996, 1997, 1998 - wskaźnik wyniesie jeszcze więcej tj. 80.65% zgodnie z tabelą z wyliczeniami poniżej:

lp	Rok	przeciętne wynagrodzenie	wynagrodzenie roczne F.	wskaźnik
1	1998 r.	14 873,88 zł	11 832,73 zł	79,55%
2	1997 r.	12 743,16 zł	9 843,68 zł	77,25%
3	1996 r.	10 476,00 zł	8 317,31 zł	79,39%
4	1995 r.	8 431,44 zł	6 119,03 zł	79,17%
5	1992 r.	35 220 000,00 zł	16 975 118,00 zł	96,39%
6	1991 r.	21 240 000,00 zł	19 933 487,00 zł	93,85%
7	1988 r.	637 080,00 zł	481 581,00 zł	75,59%
8	1987 r.	350 208,00 zł	264 937,00 zł	75,65%
9	1986 r.	289 140,00 zł	212 395,00 zł	73,46%
10	1985 r.	240 060,00 zł	182 955,00 zł	76,21%
			Średnio	80, 65%

Takie przeliczenia są korzystniejsze niż dokonane w uproszczeniu przez ZUS. Odwołująca zastrzegła, że możliwe jest że powyższe wyliczenia dotknięte są pewnym błędem, bowiem nie posiada pełnej dokumentacji, ani odpowiednich narzędzi - tak jak ZUS. Wobec powyższego wniosła, aby Sąd nakazał aby przeliczył ponownie wskaźnik odwołującej - na potrzeby procesu w sposób wskazany powyżej, co pozwoli na dokładniejsze ustalenie wskaźnika w oparciu o pełne dane, które są w posiadaniu ZUS.

Na marginesie zauważyła, że okres 1993-1994 to okres związany z urlopem wychowawczym odwołującej. Brak w tym okresie składek na odpowiednim należytym poziomie (podobnym do okresów poprzedzających i następnych) winien być wg powódki traktowany jako dyskryminacja w związku z macierzyństwem odwołującej.

Podkreśliła, że jej ostatnim pracodawcą była (...) Sp. z o.o. Jest to Spółka powołana przez samorząd województwa, która zgodnie z aktem założycielskim „ma na ceł u zapewnienie efektywnej organizacji pasażerskiego ruchu kolejowego w regionie (...) oraz prawidłowe jego funkcjonowanie.” (§ 5 aktu założycielskiego). Ponadto w związku z tym celem podstawowym przedmiotem działalności pracodawcy odwołującej jest zgodnie z (...) 49.10.Z - Transport kolejowy pasażerski i międzymiastowy” (§ 6 aktu założycielskiego).

Z powyższego wywodziła, że zatem bez wątpienia spółka (...) Sp. z o.o. jest przedsiębiorstwem kolejowym a w konsekwencji odwołująca przed przejściem na emeryturę pozostawała w zatrudnieniu na kolei. Poza tym zaznaczyła, że w 2023 roku będąc zatrudnioną w (...) została uhonorowana przez (...) A. A. odznaką honorową Zasłużony dla kolejnictwa”, a więc była zatrudniona na kolei przez cały swój okres pracy.

Konkludując odwołująca podtrzymała swoje dotychczasowe stanowisko zawarte w odwołaniu i wniosła o nakazanie przeliczenia kapitału początkowego zgodnie ze wskazanymi najkorzystniejszymi latami (10 najkorzystniejszych z całego okresu zatrudnienia, mimo że jest krótszy niż 20 lat) oraz przyznanie ekwiwalentu pieniężnego za deputat węglowy.

( pismo wnioskodawczyni k. 13)

W piśmie procesowym z 15.09.2025 r. pozwany organ rentowy podtrzymał dotychczasowe stanowisko w sprawie jak w zaskarżonych decyzjach i odpowiedzi na odwołania.

( pismo ZUS k. 24)

Na rozprawie z dnia 19.11.2025 r. – bezpośrednio poprzedzającej wydanie wyroku w n/n sprawie - pełnomocnik wnioskodawczyni złożył kopię aktu małżeństwa z którego wynika, że powódka 4.10.2025 r. zawarła związek małżeński i obecnie nosi nazwisko F. – C., a ponadto oświadczył, że popiera odwołania i wnosi o zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego. Natomiast pełnomocnik ZUS wniósł o oddalenie odwołań i podtrzymał dotychczasową argumentację, a nadto wniósł o pominięcie dowodu z wyliczenia hipotetycznego przez ZUS, z uwagi na to, że wyliczenie to byłoby sprzeczne z obowiązującymi przepisami.

( stanowiska stron - e-prot. z 19.11.2025 r.: 00:01:11 - 00:02:46, 00:10:53-00:10:57, odpis skrócony aktu małżeństwa k. 28)

Sąd Okręgowy ustalił, co następuje:

Wnioskodawczyni- H. C. urodziła się (...)

( niesporne, a nadto odpis skrócony aktu małżeństwa k. 28)

H. C. ma ustalone prawo do emerytury od 10.02.2025 r. na mocy decyzji z 10.02.2025 r. w związku z ukończeniem powszechnego wieku emerytalnego.

(niesporne, a nadto decyzja k. 14 akt emerytalnych)

Odwołująca była zatrudniona w (...) sp. z o. o. w okresie od 5.07.1983 r. do 15.08.2014 r. i złożyła w ZUS dokumenty, z których wynika, że przysługiwał jej ekwiwalent za deputat węglowy.

Następnie - bezpośrednio przed przyjęciem na emeryturę - powódka była zatrudniona w (...) sp. z o. o. w okresie od 16.08.2014 r. do 24.02.2025 r. Wnioskodawczyni nie udokumentowała, że w trakcie tego zatrudnienia miała wypłacany ekwiwalent za deputat węglowy, tj. bezpośrednio przed przejściem na emeryturę.

(niesporne, a nadto: świadectwo pracy k. 8 akt emerytalnych, świadectwo wykonywania pracy w warunkach szczególnych k. 9 akt emerytalnych, zaświadczenie k. 10, zaświadczenie k. 11, zaświadczenie (...) k. 12-13 akt emerytalnych, akt założycielski (...) k. 16-17, legitymacja nr ZK-69/4/23 k. 18, świadectwo pracy k. 19 akt emerytalnych)

Powódka korzystała z urlopu wychowawczego od 19.07.1992 r. do 31.01.1995 r.

(świadectwo pracy k. 8 akt emerytalnych)

Decyzją z dnia 5.03.2025 r. podjęto wypłatę emerytury od 10.02.2025 r. wobec ustania zatrudnienia z dniem 24.02.2025 r.

(niesporne, a nadto decyzja k. 20 akt emerytalnych)

W dniu 20.03.2025 r. H. C. złożyła wniosek o wypłatę ekwiwalentu węglowego oraz o doliczenie składek zaewidencjonowanych po nabyciu prawa do emerytury

(niesporne, a nadto wniosek k. 23 akt emerytalnych)

Pierwszą zaskarżoną decyzją z 4.02.2025 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych (...) Oddział w Ł. ponownie ustalił dla H. C. wartość kapitału początkowego na 1.01.1999 r. Do ustalenia wartości kapitału początkowego Zakład przyjął podstawę wymiaru kapitału początkowego w kwocie 917,13 zł, ustaloną decyzją z 26.10.2021 r. o ponownym ustaleniu kapitału początkowego. ZUS przyjął łącznie jako okresy składkowe: 12 lat, 10 miesięcy, 14 dni, tj. 154 miesięcy, a jako okresy nieskładkowe 1 miesiąc, 1 dzień, zaś jako okresy sprawowania opieki nad dzieckiem (dziećmi) 2 lata, 6 miesięcy, 13 dni, tj. łącznie okresy nieskładkowe w ilości 2 lat, 7 miesięcy, 14 dni, tj. 31 miesiące. Współczynnik proporcjonalny do osiągnięty do 31 grudnia 1998 r. – wieku oraz okresu składkowego i nieskładkowe dla wnioskodawczyni wyniósł 54,33%. Wysokość 24% kwoty bazowej wynosi 293,01 zł. Do ustalenia współczynnika przyjęto okresy składkowe i nieskładkowe łącznie 15 lat, 5 miesięcy, 28 dni. Średnie dalsze trwanie życia wyrażone dla osób w wieku 62 lat wynosi 209 miesięcy (komunikat Prezesa GUS z dnia 25.03.1999 r. w sprawie tablicy średniego dalszego trwania życia kobiet i mężczyzn MP Nr 12, poz. 173). Kapitał początkowy ustalony na dzień 1.01.1999 r. wyniósł 71588,77 zł i został obliczony w następujący sposób:

293,01 zł x 54,33% (współczynnik proporcjonalny) = 159,19 zł

(154 miesięcy składkowych x 1,3%) : 12 x 917,13 zł = 152,98 zł

(30 miesiące nieskładkowe x 1,3%) : 12 x 917,13 zł = 29,81 zł

(1 miesiąc nieskładkowy x 0,7%) : 12 x 917,13 zł = 0,55 zł

Razem 342,53 zł

342,53 zł x 209 miesięcy (średnie dalsze trwanie życia) = 71588,77 zł.

Do kapitału początkowego przysługuje rekompensata w kwocie 19608,06 zł.

Kapitał początkowy ustalony na 1.01.1999 r. wynosi 71588,77 zł, a razem z rekompensatą wynosi 91196,83 zł.

( decyzja k. 37 akt kapitałowych)

Wnioskodawczyni była ubezpieczona w latach 1983-1992 i we wszystkich tych latach – jest pełne 10-lecie - bez lat „zerowych” – z którego można ustalić wskaźnik wysokości podstawy wymiaru.

(niesporne, a nadto zatrudnienia o zatrudnieniu w aktach kapitałowych k. 32-33, wykaz wprowadzonych okresów ubezpieczenia w aktach kapitałowych k. 25)

ZUS wyliczył rekompensatę z tytułu pracy w warunkach szkodliwych dla wnioskodawczyni zgodnie z zasadami i wzorem ustalonymi w art. 22 ustawy o emeryturach pomostowych. Ubezpieczona wykazała 25,42 lat stażu przed 01.01.2009 r. oraz 22,75 lat pracy w szczególnych warunkach przed 01.01.2009 r., a w dniu 31.12.2008 r. miała 44 lata. Kwota emerytury hipotetycznej przyjętej do ustalenia kapitału początkowego wynosi 342,53 zł. Czyli rekompensata został wyliczona następująco:

R = 64,32 (wartość stała) x 342,53 (kwota emerytury hipotetycznej) x 0,89 (współczynnik X) = 19 608,06.

(sposób wyliczenia rekompensaty k. 5 verte)

Drugą zaskarżoną decyzją z 24.04.2025 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych (...) Oddział w Ł. po rozpatrzeniu wniosku z dnia 20.03.2025 r. przeliczył H. F. (obecnie F. – C.) emeryturę od dnia 1.03.2025 r., tj. od miesiąca złożenia wniosku. Emeryturę ustaloną w kwocie 4618,79 zł zwiększono o kwotę składek zewidencjonowanych na koncie po dniu ponownego ustalenia wysokości emerytury do końca miesiąca poprzedzającego miesiąc zgłoszenia wniosku o ponowne ustalenie wysokości emerytury z uwzględnieniem ich waloryzacji, przez średnie dalsze trwanie życia ustalone dla wnioskodawczyni wieku w dniu złożonego wniosku czyli 20.03.2025 r.

- kwota składek zewidencjonowanych na koncie z uwzględnieniem waloryzacji wyniosła 1516,20 zł

- średnie dalsze trwanie życia wynosiło 263,50 miesięcy

Po ponownym ustaleniu emerytury wyniosła 4624,54 zł [ (...),79 +( (...),20 / 263,50)].

Emerytura od 1.06.2025 r. wynosi 4624,54 zł brutto.

Ponadto ZUS poinformował, że prawo do deputatu węglowego nie przysługuje emerytowi lub renciście jeżeli nie przysługiwało mu w okresie zatrudnienia z tytułu którego powstało prawo do emerytury lub renty, dodając, że w celu ustalenia prawa do ekwiwalentu należy przedłożyć zaświadczenie z zakładu pracy zawierające informację za jaki miesiąc był wypłacony ostatni deputat.

(decyzja k. 26 akt emerytalnych)

Powyższy stan faktyczny został odtworzony w całości na podstawie powołanych dokumentów, których autentyczności nie kwestionowała żadna ze stron, a i Sąd z urzędu nie znalazł powodów by czynić to z urzędu.

Sąd postanowił na podstawie art. 235 (2) § 1 pkt. 2 k.p.c. pominąć wniosek odwołującej o zobowiązanie ZUS do przeliczenia wskaźnika w wariantach wskazanych w piśmie z dnia 8 sierpnia 2025 roku jako nieistotne, albowiem sposób wyliczenia wskaźnika o jaki wnosiła powódka w tym piśmie jest sprzeczny z obowiązującymi przepisami, a zatem nie miałby żadnego znaczenia dla rozpoznania odwołań w n/n sprawie.

Sąd Okręgowy zważył, co następuje:

Oba odwołania są bezzasadne i podlegają oddaleniu.

Wstępnie tytułem uporządkowania istotnych dla sprawy zagadnień, należy wyjaśnić, że w n/n sprawie spór dotyczy po pierwsze uprawnienia wnioskodawczyni do ekwiwalentu za deputat węglowy, po drugie, że powódka nie otrzymała załącznika przedstawiającego sposób wyliczenia rekompensaty z tytułu pracy w szczególnych warunkach i nie może sprawdzić, czy rekompensata jest prawidłowo wyliczona, a po trzecie domaga się ustalenia wskaźnika wysokość podstawy wymiaru z lat 1983- 1987, 1991-1992,1995-1998 w wysokości 80,33 %. Poza tym twierdziła, że niesprawiedliwie nie uwzględniono okresu 1993-1994 związanego z urlopem wychowawczym, bo brak składek na odpowiednim poziomie podobnym do poprzedzających i następnych okresów, powinien być traktowany, jako dyskryminacja w związku z macierzyństwem powódki.

Przypomnieć należy, że emerytura ustalana według zreformowanych zasad dla ubezpieczonych urodzonych po dniu 31.12.1948 r. (ubezpieczona urodziła się (...)), stanowi równowartość kwoty będącej wynikiem podzielenia podstawy obliczenia emerytury, ustalonej w sposób określony w art. 25 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 roku o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz.U.2024 r., poz. 1631 ze zm.), przez średnie dalsze trwanie życia dla osób w wieku równym wiekowi, w jakim ubezpieczony przechodzi na emeryturę z uwzględnieniem ust. 5 i art. 183 (art. 26 ust. 1 ustawy emerytalnej).

Kwestia nabycia prawa do emerytury przez osoby urodzone po dniu 31.12.1948 r. jest uregulowana w przepisie art. 24 ustawy z dnia 17.12.1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Zgodnie z ust. 1 tego przepisu ubezpieczonym urodzonym po dniu 31 grudnia 1948 r. przysługuje emerytura po osiągnięciu wieku emerytalnego, wynoszącego co najmniej 60 lat dla kobiet i co najmniej 65 lat dla mężczyzn, z zastrzeżeniem art. 46, 47, 50, 50a i 50e i 184. Obliczenie emerytury dla osób urodzonych po 31.12.1948 r. odbywa się na zasadach określonych w art. 25-26c ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Z kolei z art. 25 ust. 1 ustawy wynika, że podstawę obliczenia emerytury, o której mowa w art. 24 ustawy, stanowi kwota składek na ubezpieczenie emerytalne, z uwzględnieniem waloryzacji składek zewidencjonowanych na koncie ubezpieczonego do końca miesiąca poprzedzającego miesiąc, od którego przysługuje wypłata emerytury, zwaloryzowanego kapitału początkowego określonego w art. 173-175 oraz kwot środków zaewidencjonowanych na subkoncie, o którym mowa w art. 40a ustawy z dnia 13.10.1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, z zastrzeżeniem ust. 1a i 1b oraz art. 185.

Zgodnie z art. 26 ustawy emerytalnej, średnie dalsze trwanie życia ustala się dla osób w wieku równym wiekowi przejścia na emeryturę danego ubezpieczonego. Wiek ubezpieczonego w dniu przejścia na emeryturę wyraża się w ukończonych latach i miesiącach. Średnie dalsze trwanie życia ustala się wspólnie dla mężczyzn i kobiet oraz wyraża się w miesiącach. Prezes Głównego Urzędu Statystycznego ogłasza w formie komunikatu w Dzienniku Urzędowym Rzeczypospolitej Polskiej "Monitor Polski" corocznie w terminie do dnia 31 marca tablice trwania życia, z uwzględnieniem ust. 3, dla wieku ubezpieczonych określonego w myśl ust. 2. Ogłoszone w ten sposób tablice średniego dalszego trwania życia kobiet i mężczyzn są podstawą przyznawania emerytur na wnioski zgłoszone od dnia 1 kwietnia do dnia 31 marca następnego roku kalendarzowego, z uwzględnieniem ust. 6.

Należy także wskazać, że wartość kapitału początkowego ustala się na dzień wejścia w życie ustawy (art. 173 ust. 3 ww. ustawy).

Zgodnie z art. 174 ust. 1 ustawy emerytalnej, kapitał początkowy ustala się na zasadach określonych w art. 53, z uwzględnieniem ust. 2-12.

Natomiast zgodnie z art. 174 ust. 2 ustawy emerytalnej, przy ustalaniu kapitału początkowego przyjmuje się przebyte przed dniem wejścia w życie ustawy:

1)  okresy składkowe, o których mowa w art. 6,

2)  okresy nieskładkowe, o których mowa w art. 7 pkt 5,

3)  okresy nieskładkowe, o których mowa w art. 7 pkt 1-3 i 6-12, w wymiarze nie większym niż określony w art. 5 ust. 2.

Stosownie do art. 174 ust. 3 ustawy emerytalnej, podstawę wymiaru kapitału początkowego ustala się na zasadach określonych w art. 15, 16, 17 ust. 1 i 3 oraz art. 18, z tym że okres kolejnych 10 lat kalendarzowych ustala się przed dniem 1 stycznia 1999 roku.

Odnosząc się do kwestii urlopu wychowawczego podniesionej przez skarżącą Sąd zważył, że wymienione w art. 174 ust. 2 pkt 2 okresy nieskładkowe, o których mowa w art. 7 pkt 5 ustawy emerytalnej to przypadające przed dniem nabycia prawa do emerytury lub renty okresy urlopu wychowawczego, urlopu bezpłatnego udzielonego na podstawie przepisów w sprawie bezpłatnych urlopów dla matek pracujących opiekujących się małymi dziećmi, innych udzielonych w tym celu urlopów bezpłatnych oraz okresy niewykonywania pracy - z powodu opieki nad dzieckiem:

a) w wieku do lat 4 - w granicach do 3 lat na każde dziecko oraz łącznie - bez względu na liczbę dzieci - do 6 lat,

b) na które ze względu na jego stan fizyczny, psychiczny lub psychofizyczny przysługuje zasiłek pielęgnacyjny - dodatkowo w granicach do 3 lat na każde dziecko

Ustawodawca w przypadku zdrowych dzieci ustalił maksymalny okres urlopu wychowawczego do 6 lat zaliczany do stażu ubezpieczeniowego jako okres nieskładkowy z zastrzeżeniem, że na jedno dziecko nie może być on dłuższy niż 3 lata.

W sprawie nie jest sporne, że dziecko powódki było dzieckiem zdrowym. ZUS prawidłowo ustalił okres nieskładkowy w związku z urlopem wychowawczym powódki w decyzji kapitałowej. Twierdzenia powódki o tym, że była dyskryminowana przez to, że była na urlopie wychowawczym i nie miała odprowadzanych składek jest nie tylko pozbawione podstaw prawnych, ale też wskazuje na to, że ubezpieczona zdaje się całkowicie ignorować, że w czasie urlopu wychowawczego nie pracowała i nie dokładała się do systemu ubezpieczeń społecznych, z którego korzystała i nadal korzysta, natomiast ustawodawca dostrzegając rolę matek wprowadził właśnie aby ich nie dyskryminować możliwość zaliczenia urlopu wychowawczego jako okresu nieskładkowego.

Przechodząc do kolejnych kwestii wskazać należy, że w świetle zacytowanych przepisów wskazać należy, że wysokość świadczenia emerytalnego w zależności od daty przejścia na emeryturę jest uzależniona od następujących danych: od ilości składek zewidencjonowanych na indywidualnym koncie ubezpieczonego, od zwaloryzowanego na koncie ubezpieczonego kapitału początkowego oraz średniego dalszego trwania życia.

Zgodnie z art. 174 ust. 3 ustawy z dnia 17.12.1998 r. o emeryturach i rentach z FUS (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 1631 ze zm.) podstawę wymiaru kapitału początkowego ustala się na zasadach określonych w art. 15, 16, 17 ust. 1 i 3 oraz art. 18, z tym że okres kolejnych 10 lat kalendarzowych ustala się z okresu przed dniem 01.01.1999r.

Zgodnie z art. 15 powołanej ustawy do obliczenia wskaźnika wysokości podstawy wymiaru przyjmuje się przeciętną podstawę wymiaru składki na ubezpieczenie społeczne w okresie kolejnych 10 lat kalendarzowych wybranych przez zainteresowanego z ostatnich 20 lat kalendarzowych poprzedzających bezpośrednio rok, w którym złożono wniosek lub - na wniosek ubezpieczonego - przeciętną podstawę wymiaru składki z 20 lat kalendarzowych, przypadających przed rokiem złożenia wniosku, wybranych z całego okresu ubezpieczenia.

Wnioskodawczyni do 01.01.1999 r. była ubezpieczona w 14 latach kalendarzowych, nie jest zatem możliwe ustalenie wskaźnik z 20 lat wybranych lat kalendarzowych, a jedynie można ustalić wskaźnik z 10 kolejnych kalendarzowych. Najkorzystniejsze 10-lecie to 1983 - 1992,a wskaźnik wysokość podstawy wymiaru wynosi 75,12 %. Nie ma możliwości ustalenia wskaźnika w sposób, o jaki wnosi wnioskodawczyni w piśmie zalegającym za kartą 13, gdyż jest to sprzeczne z obowiązującym prawem.

Zgodnie z art. 174 ust. 3a ustawy emerytalnej, przepis art. 17 ust. 1 stosuje się odpowiednio, jeżeli nie można ustalić podstawy wymiaru kapitału początkowego w myśl art. 15 ust. 1 dla ubezpieczonego urodzonego przed dniem 31 grudnia 1968 r. z powodu nauki w szkole wyższej, o której mowa w art. 7 pkt 9.

Zgodnie zaś z art. 17 ust. 1 ustawy emerytalnej jeżeli nie można ustalić podstawy wymiaru renty w myśl art. 15 ust. 1 dla ubezpieczonego, o którym mowa w art. 58 ust. 1 pkt 1-4, do ustalenia podstawy wymiaru przyjmuje się podstawę wymiaru składek za okres faktycznego podlegania ubezpieczeniu, z uwzględnieniem ust. 2 i 3. Przepis art. 15 ust. 3 stosuje się odpowiednio.

Powódka była ubezpieczona w latach 1983-1992 i we wszystkich tych latach – jest pełne 10-lecie - bez lat „zerowych” - z którego można ustalić wskaźnik wysokości podstawy wymiaru, co wynika z zalegających w aktach kapitałowych zaświadczeń (...).

Odnosząc się do kolejnej spornej kwestii czyli spornego uprawnienia powódki do ekwiwalentu za deputat węglowy Sąd zważył, że jest to zagadnienia natury prawnej związane z wykładnią treści normatywnej art. 74 ust. 1 i 4 ustawy z dnia 8 września 2000 roku o komercjalizacji i restrukturyzacji przedsiębiorstwa państwowego (...) (Dz.U. 2024, poz. 561 - t.j. ze zm.).

W myśl art. 74 ust. 1 ww. ustawy byłemu pracownikowi kolejowemu pobierającemu emeryturę lub rentę z tytułu niezdolności do pracy, przyznaną na podstawie przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników kolejowych i ich rodzin lub przepisów ustawy z dnia 12 czerwca 1975 roku o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych albo przepisów ustawy emerytalnej, a także członkom rodziny tego pracownika pobierającym po nim rentę rodzinną przyznaną na podstawie wymienionych przepisów, przysługuje prawo do deputatu węglowego w ilości 1800 kg węgla kamiennego rocznie, w formie ekwiwalentu pieniężnego.

Zgodnie z art. 74 ust. 4 powołanej ustawy prawo do deputatu węglowego nie przysługuje jednak emerytowi lub renciście, jeżeli nie przysługiwało mu w okresie zatrudnienia, z tytułu którego powstało prawo do emerytury lub renty.

Ekwiwalent za deputat węglowy jest świadczeniem wywodzącym się ze stosunku pracy w kolei i ten aspekt oraz literalne brzmienie przepisu należy mieć na względzie w procesie wykładni i subsumcji. Gdyby wolą ustawodawcy było ograniczenie przedmiotowego prawa jedynie do kategorii osób zatrudnionych w kolei bezpośrednio przed przejściem na świadczenie emerytalno-rentowe, to niewątpliwie dałby temu wyraz umieszczając stosowny zapis w art. 74 ustawy. Konstrukcja przepisu prowadzi do wniosku, że ustawodawca położył akcent na silny związek tego świadczenia ze stosunkiem pracy, gdyż nie użył określenia „emerytowi” lub „renciście”, tylko „byłemu pracownikowi kolejowemu”.

Łączne odczytanie obu cytowanych przepisów musi prowadzić do wniosku, że pierwszy z nich określa pozytywne przesłanki nabycia prawa do deputatu węglowego w formie ekwiwalentu pieniężnego, którymi są bycie byłym pracownikiem kolejowym i równoczesne pobieranie emerytury lub renty z tytułu niezdolności do pracy przyznanych na podstawie wymienionych tam przepisów (a nadto bycie członkiem rodziny takiego byłego pracownika uprawnionym do renty rodzinnej), drugi zaś przesłankę negatywną, wykluczającą prawo do wymienionego świadczenia, którą jest nieprzysługiwanie prawa do deputatu w okresie zatrudnienia, z tytułu którego powstało prawo do emerytury lub renty.

(...) właśnie to drugie zagadnienie ma zdecydowanie żywotne znaczenie w stanie faktycznym sprawy, determinujące zakres postępowania dowodowego oraz ustalenia na tej podstawie istotnych dla rozstrzygnięcia sporu okoliczności faktycznych.

Kwestia czy w okresie zatrudniania przed przejściem na świadczenie emerytalne przysługiwał ekwiwalent czy nie schodzi wobec powyższego na plan drugi.

Sąd podziela pogląd przedstawiony przez Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 6 grudnia 2022 roku, sygn. akt III UZP 7/22 (LEX nr 3438211), która spotkała się też z powszechną akceptacją w judykaturze (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 9 stycznia 2024 r., I (...) 2/23, LEX nr 3716900; uchwała Sądu Najwyższego z dnia 18 lipca 2023 r. III UZP 1/23 OSNP 2024/2/18, LEX nr 3581847; wyroki Sądu Apelacyjnego: w S. z dnia 16 marca 2023 r. III AUa 318/22 LEX nr 3606222, Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 18 października 2023 r. III AUa 1488/22 OSAŁ 2023/3/22).

Zgodnie z tym poglądem zastosowanie reguł wykładni systemowej, funkcjonalnej oraz historycznej potwierdza, że zwrot "w okresie zatrudnienia, z tytułu którego powstało prawo do emerytury lub renty" należy rozumieć w ten sposób, że chodzi w nim o emerytów i rencistów kolejowych, to jest takich, którym prawo do świadczeń emerytalno-rentowych przyznano po spełnieniu przez nich warunku legitymowania się odpowiednim okresem zatrudnienia na kolei wraz z okresami równorzędnymi i zaliczalnymi do okresu zatrudnienia na kolei. Prawo do deputatu węglowego w formie ekwiwalentu pieniężnego przysługuje więc emerytowi lub renciście tylko wówczas, gdy jego prawo do emerytury powstało z tytułu zatrudnienia, w ramach, którego przysługiwało mu prawo do takiego deputatu, to jest zatrudnienia na kolei.

Systemowym potwierdzeniem przyjętego kierunku wykładni jest również umiejscowienie art. 74 ustawy z dnia 8 września 2000 r. w rozdziale przepisy przejściowe i końcowe, które podkreśla czasowy charakter tej regulacji powiązany z również ograniczoną czasowo możliwością ubiegania się o emeryturę kolejową, o czym była już mowa. Problem ten jest związany z procesem stopniowego wygaszania dotychczasowych uprawnień emerytalnych (oraz dodatkowych przywilejów przysługujących niektórym grupom zawodowym) na rzecz jednolitego, powszechnego systemu. Proces ten jest zaś w pełni akceptowany zarówno o orzecznictwie, jak i w doktrynie prawa ubezpieczeń społecznych, a nadto wbrew argumentacji powódki, która zarzucała naruszenie art. 2 w zw. z art. 32 Konstytucji RP jest też zgodny z Ustawą zasadniczą i w żaden sposób nie powoduje nierównego traktowania ubezpieczonych (szerzej na ten temat wyroki Trybunału Konstytucyjnego: z dnia 22 czerwca 1999 r., K. 5/99, OTK ZU 1999 Nr 5, poz. 100, z dnia 4 stycznia 2000 r., K. 18/99, OTK 2000) 1) 1 oraz K. 1/00, OTK 2000) 6) 185 oraz wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 16 czerwca 2011 r., III UK 217/10, LEX nr 950438 i z dnia 26 kwietnia 2016 r., (...) UK 151/15, LEX nr 2050671).

W ramach wykładni systemowej należy podkreślić i to, że art. 74 ust. 1 ustawy z dnia 8 września 2000 roku jako osoby uprawnione do deputatu węglowego w formie ekwiwalentu pieniężnego wymienia jedynie byłych pracowników kolejowych pobierających emeryturę lub rentę z tytułu niezdolności do pracy, przyznaną na podstawie przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników kolejowych i ich rodzin lub przepisów "starej" ustawy wypadkowej (obowiązującej jeszcze w czasie uchwalania ustawy). Wymienia też wprawdzie osoby pobierające emeryturę lub rentę z tytułu niezdolności do pracy na podstawie ustawy emerytalnej, jednakże przy wzięciu pod uwagę zastrzeżenia wynikającego z art. 74 ust. 4 dotyczącego "zatrudnienia, z tytułu którego powstało prawo do emerytury lub renty", a nadto z art. 74 ust. 3, odwołanie do przepisów ustawy emerytalnej należy ograniczyć wyłącznie do tych, które regulują prawo do emerytury kolejowej.

Sąd zważył także funkcjonalny aspekt deputatu węglowego w formie ekwiwalentu pieniężnego, o którym mowa w art. 74 ust. 1 i 4 ustawy z dnia 8 września 2000 r. Zgodnie z art. 74 ust. 5 tej ustawy świadczenie to nie ma bowiem charakteru ubezpieczeniowego i w związku z tym nie stanowi elementu emerytury lub renty, gdyż jest wprawdzie wypłacane przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych w dwóch terminach wraz z wypłatą emerytury lub renty: w marcu - za okres od 1 stycznia do 30 czerwca i we wrześniu - za okres od 1 lipca do 31 grudnia każdego roku, ale pochodzi z dotacji celowej z budżetu państwa. Ustawodawca zdecydował zatem, w ramach komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego (...), o przejęciu w stosunku do byłych pracowników kolejowych pobierających emeryturę lub rentę z tytułu niezdolności do pracy obowiązku wypłaty tego świadczenia, skoro nie zostało ono przewidziane (tak jak we wcześniejszych ustawach zaopatrzeniowych) w przepisach ustawy emerytalnej regulujących uprawnienia do emerytury kolejowej.

Należy też przypomnieć, że ustawa emerytalna reguluje prawo do emerytury powszechnej, w systemie składki zdefiniowanej, o której mowa w art. 24 (i następnych) ustawy emerytalnej. Zgodnie ze wskazaną regulacją prawną art. 24 ustawy emerytalnej, na mocy której -co nie jest sporne- ubezpieczona nabyła prawo do emerytury powszechnej (w odróżnieniu od emerytury kolejowej na przykład przyznanej na podstawie art. 40 ustawy emerytalnej) nie "powstaje" z tytułu zatrudnienia, w tym zatrudnienia na kolei, lecz po spełnieniu przez ubezpieczonego warunku osiągnięcia wieku emerytalnego, wynoszącego obecnie co najmniej 60 lat dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn (z zastrzeżeniem art. 46, art. 47, art. 50, art. 50a, art. 50e i art. 184 ustawy emerytalnej). Wprawdzie ustalenie jej wysokości następuje przez uwzględnienie składek na ubezpieczenia społeczne, także tych, które zostały opłacone w okresie zatrudnienia, również zatrudnienia na kolei, oraz kapitału początkowego, w ramach którego może być wzięte pod uwagę zatrudnienie na kolei, jednakże nie oznacza to, że prawo do tego świadczenia nabywa się "z tytułu zatrudnienia " (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 18 lipca 2023 r., III UZP 1/23, OSNP 2024, nr 2, poz. 18). Natomiast emerytura z art. 24 ustawy emerytalnej (do której co niewątpliwe uprawniona jest wnioskodawczyni) może być bowiem przyznana również ubezpieczonemu, który nie legitymuje się jakimkolwiek okresem zatrudnienia, gdy wykaże opłacenie składek ubezpieczeniowych z innego tytułu. Treścią ryzyka emerytalnego realizowanego na podstawie tego przepisu jest zaprzestanie pracy po osiągnięciu wieku emerytalnego, inaczej ziszczenie się ryzyka określanego w systemie zabezpieczenia społecznego ”starością”. Osiągnięty przed nabyciem prawa do tej emerytury staż ubezpieczeniowy ma jedynie wpływ na wysokość świadczenia. O emeryturze, do której prawo powstaje "z tytułu zatrudnienia" można natomiast mówić jedynie w odniesieniu do świadczenia zabezpieczającego ryzyko "długotrwałego zatrudnienia pozwalającego na zejście z rynku pracy", a świadczenie emerytalne jest w takiej sytuacji świadczeniem "wypracowanym odpowiednio długim stażem pracy (por. D. E. L., Adekwatność systemu emerytalnego a ryzyko emerytalne - przyczynek do dyskusji, (...) społeczne. Teoria i praktyka nr (...)). Taką emeryturą jest na przykład emerytura kolejowa, ale także emerytura górnicza oraz emerytura w obniżonym wieku emerytalnym z tytułu pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, lecz z całą pewnością nie emerytura z art. 24 ustawy emerytalnej (uchwały Sądu Najwyższego z dnia 18 lipca 2023 r., III UZP 1/23, OSNP 2024, nr 2, poz. 18, z dnia 6 grudnia 2022 r., III UZP 7/22 LEX nr 3438211).

Reasumując -przepis art. 74 ustawy nie odnosi się jedynie do byłych pracowników ostatnio zatrudnionych w (...), ale do wszystkich byłych pracowników (...), którzy jako emeryci lub renciści uzyskali to uprawnienie w oparciu o zatrudnienie na kolei, a nie o inne zatrudnienie (wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 17 lutego 2015 r., III AUa 661/14, LEX nr 1680024 oraz wyrok Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z dnia 7 marca 2012 roku, III AUa 1699/11, LEX nr 1238743). Jeśli były pracownik kolejowy nabył prawo do emerytury na podstawie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, a podstawa wymiaru świadczenia emerytalnego ustalona została wyłącznie z okresów zatrudnienia na kolei i w czasie których ubezpieczony pobierał deputat węglowy, to jest on byłym pracownikiem kolejowym uprawnionym do ekwiwalentu pieniężnego za ten deputat w rozumieniu art. 74 ust. 1 ustawy z dnia 8 września 2000 roku.

W sprawie niewątpliwe było to, że wnioskodawczyni była zatrudniona w (...) sp. z o. o. w okresie od 5.07.1983 r. do 15.08.2014 r. i złożyła w ZUS dokumenty, z których wynika, że przysługiwał jej ekwiwalent za deputat węglowy. Następnie jednak - bezpośrednio przed przyjęciem na emeryturę - powódka była zatrudniona w (...) sp. z o. o. w okresie od 16.08.2014 r. do 24.02.2025 r. lecz nie udokumentowała, że w trakcie tego zatrudnienia miała wypłacany ekwiwalent za deputat węglowy, tj. bezpośrednio przed przejściem na emeryturę.

Jednocześnie Sąd Okręgowy rozpatrując niniejszą sprawę podzielił uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 6 grudnia 2022 r., sygn. akt III UZP 7/22, w której to Sąd Najwyższy wskazał, iż: „Pobieranie emerytury z art. 24 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych wyłącza możliwość nabycia przez byłego pracownika kolejowego prawa do deputatu węglowego w formie ekwiwalentu pieniężnego, o którym mowa w art. 74 ustawy o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego (...), gdyż emerytura z art. 24 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie jest emeryturą powstałą z tytułu jakiegokolwiek zatrudnienia (w tym dającego prawa do deputatu węglowego), ale przysługującą w związku z osiągnięciem wieku emerytalnego”. Zdaniem Sądu Najwyższego podkreślenia wymaga fakt, że jeżeli pracownik kolejowy, tak jak skarżąca, nabył prawo do emerytury na podstawie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, a warunki przyznania tego prawa zostały spełnione nie dzięki zatrudnieniu na kolei, a w związku z osiągnięciem przez ubezpieczonego wieku emerytalnego, to prawo do ekwiwalentu pieniężnego za deputat węglowy nie przysługuje.

Akceptując w pełni przedstawioną argumentację Sądu Najwyższego w powołanych judykatach należy zatem jednoznacznie wskazać, że ubezpieczonej pobierającej emeryturę z art. 24 ustawy emerytalnej nie przysługuje prawo do deputatu węglowego w formie ekwiwalentu pieniężnego, o którym mowa w art. 74 ustawy z dnia 8 września 2000 roku o emeryturach pomostowych.

Odnosząc się do ostatniej kwestii sposobu wyliczenia przez ZUS wartości rekompensaty doliczonej do kapitału początkowego Sąd zważył, że pozwany w sposób jasny przedstawił wyliczenie rekompensaty w odpowiedzi na odwołania, które jest zgodne z art. 22 z dnia 19.12.2008 r. o emeryturach pomostowych (t. jedn. Dz. U. z 2024 r. poz. 1696).

Zgodnie z art. 21 ust. 1 ustawy rekompensata przysługuje ubezpieczonemu, jeżeli przed 01.01.2009 r. ma okres pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze w rozumieniu przepisów ustawy o emeryturach i rentach z FUS, wynoszący co najmniej 15 lat.

Natomiast zgodnie z art. 22 ww. ustawy rekompensatę stanowi równowartość kwoty obliczonej według wzoru:R = 64,32 * K * X

gdzie:

R - oznacza kwotę rekompensaty,

K - oznacza kwotę emerytury hipotetycznej przyjętej do ustalenia kapitału początkowego X - oznacza współczynnik obliczony według wzoru określonego w ust. 2.

Współczynnik X określający, jaka część wymogów do wcześniejszej emerytury została spełniona do dnia 31 grudnia 2008 r. oblicza się według następującego wzoru 9w przypadku kobiet):

S0 - oznacza okresy składkowe i nieskładkowe przed 01.01.2009 r.

Sw - oznacza okres wykonywania pracy w szczególnych warunkach przed 01.01.2009 r.

Ws - oznacza obniżony wiek emerytalny (55 lat)

W - oznacza wiek ubezpieczonego w dniu 31.12.2008 r. w pełnych latach zaokrąglonych w górę.

Jeżeli wartość któregokolwiek z ułamków, o których mowa w ust. 2, przekroczy 1, przyjmuje się, że wartość ta wynosi 1.

Wnioskodawczyni wykazała 25,42 lat stażu przed 01.01.2009 r. oraz 22,75 lat pracy w szczególnych warunkach przed 01.01.2009 r., a w dniu 31.12.2008 r. miała 44 lata. Kwota emerytury hipotetycznej przyjętej do ustalenia kapitału początkowego wynosi 342,53 zł.

Rekompensata została wyliczona następująco:

R = 64,32 (wartość stała) x 342,53 (kwota emerytury hipotetycznej) x 0,89 (współczynnik X) = 19 608,06.

Sposób wyliczenia rekompensaty przez ZUS był zgodny z ww. przepisami i nie nasuwa co do poprawności żadnych zastrzeżeń Sądu. Podkreślić też należy, że powódka po złożeniu przez pozwanego odpowiedzi na odwołania nie zgłosiła żadnych zastrzeżeń co do wyliczenia jej rekompensaty, ani nie zrobił też tego jej pełnomocnik w osobie radcy prawnego aż do zakończenia postępowania w n/n sprawie. Tym samym nie ma podstaw do zakwestionowania wyliczonej przez Zakład kwoty rekompensaty doliczonej do kapitału początkowego powódki i odwołania w tym zakresie również okazały się w całości bezzasadne.

Wobec powyższego Sąd Okręgowy, na podstawie art. 477 ¹⁴ § 1 k.p.c., oddalił odwołania od obu zaskarżonych decyzji, jako bezzasadne, o czym orzekł, jak w sentencji wyroku.