Wyrok z 2 stycznia 2026, sygn. I C 1920/21

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 2 stycznia 2026 r.

Sąd Okręgowy w Warszawie I Wydział Cywilny w następującym składzie:

Przewodniczący: sędzia Piotr Królikowski

po rozpoznaniu w dniu 2 stycznia 2026 r. w Warszawie

na posiedzeniu niejawnym

sprawy z powództwa (...) sp. z o.o. z siedzibą w W.

przeciwko A. J.

o zapłatę

1.  uchyla wyrok zaoczny o sygn. XXV C 5/13 wydany przez Sąd Okręgowy w Warszawie w dniu 21 maja 2013 r. w części dotyczącej A. J.;

2.  zasądza od pozwanego A. J. na rzecz powoda (...) sp. z o.o. z siedzibą w W. kwotę 1 318 274,68 zł (jeden milion trzysta osiemnaście tysięcy dwieście siedemdziesiąt cztery złote 68/100) wraz z ustawowymi odsetkami liczonymi od dnia 23 lipca 2013 r. do dnia zapłaty;

3.  w pozostałym zakresie powództwo oddala;

4.  stwierdza, iż koszty postępowania winien ponieść w całości pozwany A. J. pozostawiając ich szczegółowe rozliczenie referendarzowi sądowemu.

sędzia Piotr Królikowski

Sygn. akt I C 1920/21

UZASADNIENIE WYROKU

z 2 stycznia 2026 r. (k. 1165)

W dniu 19 marca 2008 r. (...) spółka z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w W. (dalej też jako (...) lub „Spółka”) oraz P. Z. wnieśli powództwo cywilne w postępowaniu karnym toczącym się przed Sądem Okręgowym w Warszawie w sprawie VIII K 597/07 przeciwko oskarżonym A. J., C. C. i C. Ł., żądając zasądzenia solidarnie od oskarżonych na rzecz (...) sp. z o.o. z siedzibą w W. kwoty 3.027.198 zł oraz na rzecz P. Z. kwoty 106.200 zł. Wskazali, iż działanie pozwanych doprowadziło P. Z. i powodową Spółkę do niekorzystnego rozporządzenia mieniem w łącznej wysokości 3.133.397,80 zł, a dochodzone roszczenie majątkowe wynika bezpośrednio z przestępstwa popełnionego wobec syna P. Z. (pozew – k. 4-8).

Pismem z 31 października 2012 r. (...) sp. z o.o. wniosła o przekazanie Sądowi Okręgowemu w Warszawie Wydziałowi Cywilnemu powództwa przeciwko A. J. i C. C. o zapłatę solidarnie kwoty 2.453.457 zł tytułem odszkodowania za szkodę wyrządzoną czynem zabronionym wraz z odsetkami, tj. w części obejmującej roszczenie pozostawione bez rozpoznania przez Sąd Okręgowy w Warszawie VIII Wydział Karny wyrokiem z 8 października 2012 r. w sprawie VIII K 597/07. Wyrok ten nie był prawomocny (k. 19-21). Postanowieniem z 29 listopada 2012 r. Sąd Okręgowy w Warszawie VIII Wydział Karny uwzględnił wniosek powódki i przekazał powództwo cywilne celem rozpoznania w tym zakresie (k. 3-3v).

Pismem z 20 grudnia 2012 r. powodowa Spółka ograniczyła powództwo do wysokości 1.318.274,68 zł, w związku z czym postanowieniem z 17 stycznia 2013 r. Sąd umorzył postępowanie w zakresie przekraczającym tę kwotę (k. 25-26).

W dniu 21 maja 2013 r. Sąd Okręgowy w Warszawie XXV Wydział Cywilny wydał przeciwko A. J. i C. C. wyrok zaoczny, zasądzając solidarnie od pozwanych na rzecz powódki kwotę ostatecznie określoną w pozwie, tj. 1.318.274,68 zł wraz z ustawowymi odsetkami od 6 grudnia 2006 r. do dnia zapłaty. W punkcie 2 wyroku zasądzono solidarnie od pozwanych na rzecz powódki kwotę 65.914 zł tytułem zwrotu opłaty sądowej od pozwu, kwotę 7.200 zł tytułem kosztów zastępstwa procesowego oraz kwotę 17 zł tytułem opłaty skarbowej od pełnomocnictwa. Wyrokowi w punkcie 1 nadano rygor natychmiastowej wykonalności.

Sprzeciw od powyższego wyroku wnieśli obaj pozwani (k. 73-81, k. 88-92v). Postanowieniem z 2 czerwca 2014 r. Sąd odrzucił sprzeciw C. C. (k. 177-178). Wobec tego wyrok zaoczny w stosunku do tego pozwanego uprawomocnił się z dniem 1 lipca 2014 r. (k. 72).

A. J., sprzeciwem od wyroku zaocznego z 31 lipca 2013 r., wniósł o jego uchylenie w całości i odrzucenie pozwu, ewentualnie o uchylenie wyroku zaocznego i oddalenie powództwa (k. 88-92).

W sprzeciwie pozwany A. J. wnosił o załączenie dokumentów z postępowania karnego VIII K 597/07, w tym protokołów rozpraw, protokołów przesłuchań oraz opinii biegłych z zakresu księgowości, a także dokumentów z dwóch postępowań gospodarczych prowadzonych przed Sądem Okręgowym – Sądem Gospodarczym w Warszawie, w szczególności odpisów pozwów, nakazów zapłaty i operacji bankowych. Dowody te miały potwierdzać istnienie wierzytelności pozwanego wobec powodowej Spółki, dobrowolne zaspokojenie tej wierzytelności przez powódkę oraz nieskuteczność późniejszego uchylenia się przez powódkę od skutków dokonanych czynności.

Pozwany wskazywał również na niedoręczenie mu oświadczenia woli powódki o uchyleniu się od skutków prawnych oświadczenia woli z 8 października 2007 r., powołując się na ocenzurowanie i zatrzymanie tej korespondencji przez administrację zakładu karnego oraz brak skutecznego jej doręczenia. Według pozwanego skuteczne złożenie tego oświadczenia nastąpiło dopiero na rozprawie w dniu 25 kwietnia 2008 r., a zatem po upływie terminu zawitego, co czyniło je nieskutecznym. Podniósł też zarzut potrącenia wierzytelności wynikającej z faktury nr (...) z 20 kwietnia 2004 r. z wierzytelnością zgłoszoną w niniejszym postępowaniu.

Wyrokiem z 12 lutego 2015 r. Sąd Okręgowy w Warszawie utrzymał w mocy wobec A. J. wyrok zaoczny z 21 maja 2013 r., wydany w sprawie XXV C 5/13 (k. 227). Sąd przyjął, że roszczenie Spółki miało charakter odszkodowawczy i wynikało z czynu niedozwolonego, którego skutkiem było doprowadzenie (...) sp. z o.o. do niekorzystnego rozporządzenia mieniem przez zapłatę okupu za uwolnienie B. Z.. Za podstawę odpowiedzialności uznał art. 415 k.c. w związku z art. 361 k.c. oraz wskazał, że na podstawie art. 11 k.p.c. był związany ustaleniami prawomocnego wyroku karnego co do popełnienia przestępstwa przez A. J. i C. C.. Sąd nie uwzględnił stanowiska pozwanego, który powoływał się na wcześniejsze rozliczenia gospodarcze stron oraz zarzut potrącenia. Wskazał, że pozwany nie wykazał istnienia wierzytelności nadającej się do potrącenia ani przesłanek z art. 498 k.c., a roszczenie (...) nie było dochodzone z umowy, lecz z deliktu. W konsekwencji Sąd uznał za zasadne żądanie zapłaty kwoty 1.318.274,68 zł jako pozostałej części szkody wyrządzonej powódce czynem niedozwolonym (uzasadnienie k. 234-241).

Sąd Apelacyjny w Warszawie, na skutek środka odwoławczego wywiedzionego przez pozwanego, wyrokiem z 29 listopada 2016 r. w sprawie VI ACa 1272/15 uchylił wyrok Sądu Okręgowego w całości i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania, pozostawiając Sądowi pierwszej instancji rozstrzygnięcie o kosztach postępowania (k. 387). Sąd Apelacyjny uznał apelację pozwanego za zasadną w zakresie prowadzącym do uchylenia wyroku i przekazania sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania. Nie podzielił natomiast zarzutów zmierzających do stwierdzenia nieważności postępowania. Wskazał, że pozbawienie strony możności obrony praw zachodzi jedynie wtedy, gdy wskutek wadliwości procesowych sądu lub strony przeciwnej strona nie mogła brać udziału w postępowaniu lub w jego istotnej części, a skutki tych uchybień nie mogły zostać usunięte przed wydaniem wyroku. Sama okoliczność odbywania przez pozwanego kary pozbawienia wolności nie uzasadniała przyjęcia nieważności postępowania, skoro pozwany miał możliwość podejmowania czynności procesowych na piśmie.

Podstawową przyczyną uchylenia wyroku było nierozpoznanie istoty sprawy. Sąd Apelacyjny wskazał, że Sąd Okręgowy błędnie przyjął, iż prawomocny wyrok karny wiąże sąd cywilny także co do wysokości szkody poniesionej przez powódkę. Tymczasem związanie wynikające z art. 11 k.p.c. obejmuje jedynie ustalenia konieczne dla przypisania popełnienia przestępstwa, a więc te okoliczności, które składają się na jego ustawowe znamiona. Nie obejmuje natomiast ustaleń wykraczających poza znamiona czynu, nawet jeżeli znalazły się one w opisie czynu lub w uzasadnieniu wyroku karnego.

Sąd Apelacyjny podkreślił, że w sprawie karnej pozwanemu przypisano czyn z art. 252 § 1 k.k. w zbiegu z art. 189 § 2 k.k. i art. 282 k.k. w brzmieniu obowiązującym w dacie czynu. Znamiona tych przestępstw obejmowały umyślne wzięcie lub przetrzymywanie zakładnika oraz zmuszanie innej osoby do określonego zachowania, natomiast nie obejmowały ustalenia pełnej wysokości szkody cywilnej poniesionej przez powódkę. W konsekwencji Sąd Okręgowy był związany wyrokiem karnym co do tego, że doszło do przestępstwa i że powódka została doprowadzona do niekorzystnego rozporządzenia mieniem, lecz nie był zwolniony z obowiązku samodzielnego ustalenia wysokości szkody dochodzonej w procesie cywilnym.

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Okręgowy powinien zatem przeprowadzić postępowanie dowodowe w zakresie koniecznym do ustalenia, czy po stronie powódki powstała szkoda w dochodzonej wysokości. Powinien ustalić, jaka część przekazanych środków została już objęta rozstrzygnięciem wydanym w postępowaniu karnym, jaka część powództwa cywilnego została w tamtym postępowaniu pozostawiona bez rozpoznania oraz czy kwota dochodzona w niniejszej sprawie odpowiada rzeczywistemu uszczerbkowi majątkowemu powódki.

Sąd Apelacyjny wskazał również, że Sąd Okręgowy powinien rozpoznać zarzuty pozwanego dotyczące wcześniejszych relacji gospodarczych między stronami oraz zgłoszony zarzut potrącenia. Nie było wystarczające pominięcie tych twierdzeń wyłącznie z powodu przyjęcia deliktowej podstawy roszczenia. Zarzut potrącenia ma charakter procesowy, jednak jego skuteczność zależy od spełnienia materialnoprawnych przesłanek z art. 498 k.c. Dlatego Sąd Okręgowy powinien ustalić, czy pozwanemu rzeczywiście przysługiwała wobec powódki wierzytelność, z jakiego stosunku prawnego miała wynikać, w jakiej wysokości, czy była wymagalna oraz czy mogła zostać skutecznie przedstawiona do potrącenia.

W tym celu Sąd Okręgowy powinien odnieść się do wniosków dowodowych pozwanego dotyczących dokumentów znajdujących się w aktach sprawy karnej oraz w aktach wskazywanych postępowań gospodarczych. Sąd Apelacyjny wskazał, że wnioski te zostały pominięte w związku z przyjętą przez Sąd pierwszej instancji koncepcją rozstrzygnięcia. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy konieczne było zatem przeprowadzenie dowodów istotnych dla oceny relacji gospodarczych stron, istnienia ewentualnej wierzytelności pozwanego oraz wpływu tych okoliczności na zasadność i wysokość żądania powódki.

Odrębnego wyjaśnienia wymagała kwestia skuteczności oświadczenia powódki o uchyleniu się od skutków prawnych oświadczeń woli złożonych pod wpływem groźby. Sąd Apelacyjny uznał, że sam odbiór przesyłki przez pracownika aresztu śledczego nie przesądzał jeszcze, iż oświadczenie doszło do pozwanego w sposób umożliwiający mu zapoznanie się z jego treścią w rozumieniu art. 61 k.c. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy należało więc ustalić, czy przesyłka została faktycznie doręczona pozwanemu albo czy stworzono mu realną możliwość zapoznania się z jej treścią. W tym zakresie Sąd Okręgowy powinien zwrócić się do właściwej jednostki penitencjarnej o informacje dotyczące sposobu postępowania z przesyłką i jej dalszego przekazania pozwanemu. Dopiero po przeprowadzeniu tych czynności możliwa miała być ocena, czy powódce przysługuje dochodzone roszczenie, w jakiej wysokości i na jakiej podstawie prawnej (uzasadnienie SA k. 394-411).

Po zwrocie akt sprawy z Sądu Apelacyjnego strony zajęły aktualne stanowiska w sprawie. Strona powodowa, w piśmie procesowym z 16 sierpnia 2019 r., podtrzymała dotychczasowe stanowisko (k. 593-610).

Spółka podniosła, że środki przekazane na rachunek (...) nie stanowiły zapłaty należności z faktur oznaczonych jako „odsetki od faktur 01, 02”, lecz były świadczeniem spełnionym w związku z porwaniem B. Z.. Według powódki sam tytuł przelewu nie przesądzał o rzeczywistej podstawie świadczenia, a jedynie wskazywał techniczny opis operacji bankowej. Spółka (...) akcentowała, że o rzeczywistym charakterze wpłaty świadczą ustalenia poczynione w postępowaniu karnym, w szczególności dotyczące pozbawienia wolności B. Z., groźby wyrządzenia mu uszczerbku na zdrowiu oraz doprowadzenia P. Z. do rozporządzenia mieniem na rzecz A. J.. Podkreśliła, że Sąd Apelacyjny w sprawie karnej nie zakwestionował ustalenia, iż przekazanie pieniędzy pozostawało w związku z przestępstwem popełnionym na szkodę B. Z. i P. Z..

Powódka odnosiła się także do wcześniejszych postępowań gospodarczych prowadzonych między A. J. a (...) sp. z o.o. Wskazywała, że w tych sprawach nie doszło do merytorycznego badania charakteru przelewów z 5 i 11 grudnia 2006 r. ani do przesądzenia, że stanowiły one dobrowolne wykonanie zobowiązań fakturowych. Cofnięcie pozwów w sprawach gospodarczych miało być, według powódki, następstwem złożenia przez (...) oświadczenia o potrąceniu oraz dokonania przelewów wymuszonych w warunkach opisanych w postępowaniu karnym. Powódka podnosiła więc, że rozstrzygnięcia wydane w tamtych sprawach nie korzystają z powagi rzeczy osądzonej w zakresie objętym niniejszym postępowaniem. Spółka (...) także wskazywała, że pozwany nie może skutecznie powoływać się na tytuły fakturowe ani na uprzednie cofnięcie pozwów jako okoliczności wyłączające zasadność roszczenia, skoro środki objęte żądaniem zostały - według twierdzeń powódki - uzyskane w związku z czynem niedozwolonym. Powódka twierdziła, że podstawą niniejszego roszczenia jest obowiązek zwrotu kwot uzyskanych bez podstawy prawnej, a nie ponowne rozpoznanie spraw gospodarczych dotyczących faktur.

Pozwany A. J. w swoim stanowisku wniósł o oddalenie powództwa w całości i zasądzenie kosztów procesu (pismo k. 429-433).

Podtrzymał dotychczasowe twierdzenia oraz wniósł o przeprowadzenie wskazanych dowodów, w tym dowodu z opinii biegłego z zakresu rachunkowości, na okoliczność ujęcia i rozliczenia przez powódkę faktur objętych wcześniejszymi postępowaniami gospodarczymi o sygn. XX GC 193/06 i XX GC 460/06. Pozwany zaprzeczył, aby kwoty przelane przez (...) sp. z o.o. stanowiły okup albo świadczenie wynikające bezpośrednio z przestępstwa. Twierdził, że były one zapłatą wymagalnych wierzytelności, uprzednio dochodzonych przez niego w postępowaniach gospodarczych i potwierdzonych nakazami zapłaty. Wskazywał, że po dokonaniu zapłaty cofnął pozwy, co skutkowało umorzeniem tych postępowań. Na poparcie tego stanowiska pozwany powoływał się na dokumenty z akt spraw gospodarczych, potwierdzenia przelewów oraz opinię biegłych z zakresu księgowości sporządzoną w postępowaniu karnym. Według pozwanego z opinii tej wynikało, że wierzytelności wobec powódki rzeczywiście istniały i były wymagalne, a faktury zostały ujęte w księgach rachunkowych (...) sp. z o.o. oraz rozliczone podatkowo. Pozwany zarzucał powódce zatajenie okoliczności dotyczących wcześniejszych nakazów zapłaty, dokonanych przelewów i rozliczenia faktur. Podnosił również nieskuteczność uchylenia się przez powódkę od skutków oświadczenia woli z 8 października 2007 r. oraz kwestionował umocowanie pełnomocnika powódki do działania w niniejszej sprawie.

W toku postępowania strony podtrzymywały swoje stanowiska (stanowisko końcowe strony powodowej k. 1154-1162).

Sąd Okręgowy ustalił następujący stan faktyczny:

(...) sp. z o.o. oraz A. J., prowadzący działalność gospodarczą pod firmą (...), pozostawali w relacjach handlowych obejmujących obrót towarami produkcji (...), w szczególności polietylenem i polipropylenem. Współpracę (...)sp. z o.o. z A. J. nawiązał B. Z., za pośrednictwem O. Z.. W dniu 23 czerwca 2003 r. strony zawarły umowę o współpracy, w której (...) występowała jako kupujący, a (...) jako sprzedający. Umowa przewidywała dostarczanie towarów na podstawie zamówień, wystawianie faktur VAT oraz rozliczanie prowizji handlowej należnej (...). Współpraca była następnie dokumentowana dalszymi umowami, aneksami, fakturami, notami księgowymi, potwierdzeniami przelewów oraz dokumentami kompensacyjnymi. B. Z. zajmował się weryfikacją dokumentów handlowych dotyczących tej współpracy, w tym faktur wystawianych w związku z dostawami towaru. W toku współpracy występowały rozbieżności dotyczące cen zakupu oraz gatunku dostarczanego granulatu. Faktury, które nie odpowiadały ustaleniom stron, były kwestionowane, a następnie zastępowane innymi dokumentami rozliczeniowymi (umowa o współpracy z 23 czerwca 2003 r. k. 1000–1002, 1185v–1186v, umowa o współpracy z 11 sierpnia 2003 r. k. 1003–1006, zeznania P. Z. k. 748–749, znacznik 00:06:59–00:26:24, zeznania B. Z. k. 749–750, znacznik 00:29:44–00:45:02).

W dniu 1 grudnia 2003 r. strony zawarły aneks do umowy o współpracy z 23 czerwca 2003 r., dotyczący rozliczenia prowizji handlowej za transakcje wykonane do 30 listopada 2003 r. W aneksie wskazano zaliczkę na prowizję w wysokości 750.000 zł oraz faktury wystawione z tytułu należnej prowizji handlowej. Dokument obejmował również rozliczenie należności (...) z faktury dotyczącej sprzedaży blokady (...) oraz dalsze faktury wystawione przez (...) w związku z wykonanymi dostawami towarowymi. Zgodnie z § 5 aneksu wraz z jego podpisaniem wygasały wszelkie zobowiązania i roszczenia stron z tytułu zawartych i wykonanych między sobą transakcji handlowych. W odpowiedzi na wezwanie do zapłaty skierowane do (...) przez A. J. z 3 czerwca 2005 r. Spółka wskazała, że współpraca handlowa pomiędzy stronami została zakończona, a wszelkie wzajemne należności rozliczone zgodnie z aneksem nr 1 z 1 grudnia 2003 r. (aneks nr 1 k. 1007–1009, 1187–1188, odpowiedź na wezwanie do zapłaty k. 1188v).

(...) współpracowała także z Biurem Handlowym (...)na podstawie umowy o współpracy z 17 listopada 2003 r. W dniu 3 marca 2004 r. strony zawarły aneks nr 1 do tej umowy, zgodnie z którym w stosunku do wykonanych przez (...) wpłat z tytułu kaucji lub przedpłaty towarów w łącznej wysokości 1.191.653,55 zł oraz niezapłaconej faktury na kwotę 83.063,70 zł, łączna wartość rozliczeń po stronie (...) wynosiła 1.274.717,25 zł. Wartość towaru dostarczonego przez (...) określono na 799.004,51 zł. Po uwzględnieniu łącznej wartości należnych i przyszłych prowizji dla sprzedającego w wysokości 194.549,95 zł saldo pozostające do rozliczenia określono na kwotę 281.162,79 zł. Część tej kwoty miała zostać rozliczona przez wpłaty na rachunek (...) od podmiotów trzecich, po uwzględnieniu czego aktualne saldo pozostające do rozliczenia przez (...) wynosiło 37.162,79 zł. W dniu 17 listopada 2003 r. strony zawarły aneks rozliczający według ustaleń z aneksu nr 1, zgodnie z którym (...) miało przelać na rzecz (...) kwotę 17.584,71 zł po rozliczeniu całości umowy o współpracy (umowa k. 1177v–1178v, aneks nr 1 k. 1179–1180, aneks nr (...) k. 1181).

(...), Biuro Handlowe (...) O. Z. oraz (...) zawarły w dniu 20 stycznia 2004 r. umowę kompensacyjną, której przedmiotem było rozliczenie faktur VAT wystawionych przez (...), w tym faktury nr 1 na kwotę 54.900 zł oraz faktury nr (...) na kwotę 54.900 zł z 15 stycznia 2004 r., a także faktur wystawionych przez (...) na rzecz (...). Z dokumentu wynikało, że część należności została rozliczona przez kompensatę, a pozostała kwota miała zostać zapłacona na rachunek (...) (umowa kompensacyjna k. 458–459, dokumentacja k. 1018–1030, 1033).

W dniu 26 maja 2004 r. (...) nabyła od Biura Handlowego (...) wierzytelność wobec (...). Wierzytelność ta była następnie objęta postępowaniem gospodarczym prowadzonym pod sygnaturą XX GC 193/06. Pozew w tej sprawie został wniesiony 24 listopada 2005 r. w postępowaniu nakazowym. Pismem z 12 lutego 2007 r. powód cofnął pozew, wskazując, że należność objęta pozwem została w całości spłacona (koperta k. 1177, pismo k. 1181v–1182).

W sprawie XX GC 193/06 dochodzona kwota zobowiązania (...) wobec B.H. (...) wynosiła 976.161,47 zł. Wartość faktur wystawionych przez B.H. (...) na rzecz (...) wynosiła 1.488.525,62 zł, zaś wartość zapłat i dokumentów korygujących wynosiła 1.754.343,60 zł. Z obliczenia tych wartości wynikało saldo w kwocie 265.817,99 zł na rzecz (...) sp. z o.o.

Faktury B.H. (...) dla (...) obejmowały: fakturę nr (...) na kwotę 60.939,00 zł, fakturę nr(...) na kwotę 49.217,85 zł, fakturę nr (...) na kwotę 49.217,85 zł, fakturę nr (...)na kwotę 60.878,00 zł, fakturę nr (...) na kwotę 59.742,05 zł, fakturę nr (...)na kwotę 671,00 zł, fakturę nr (...) na kwotę 131.784,40 zł, fakturę nr (...) na kwotę 53.783,70 zł, fakturę nr (...)na kwotę 2.684,00 zł, fakturę nr 1 na kwotę 54.900,00 zł, fakturę nr (...) na kwotę 54.900,00 zł, fakturę nr(...) na kwotę 68.884,25 zł, fakturę nr (...)na kwotę 183.332,45 zł, fakturę nr (...) na kwotę 4.636,00 zł, fakturę nr (...) na kwotę 201.300,00 zł, fakturę nr (...) na kwotę 71.553,00 zł, fakturę nr (...) na kwotę 80.860,09 zł, fakturę nr (...)na kwotę 671,00 zł, fakturę nr (...) na kwotę 285.652,75 zł oraz fakturę nr (...) z tytułu prowizji za pośrednictwo sprzedaży na kwotę 194.549,95 zł. Łączna wartość tych faktur wynosiła 1.488.525,62 zł.

W odniesieniu do faktury nr (...)z 15 grudnia 2003 r. na kwotę 148.747,28 zł wystawiono fakturę korygującą nr (...) na tę samą kwotę. Faktura ta nie została uwzględniona w końcowym rozliczeniu. Faktura nr(...) była wystawiona na kwotę 450.000 zł, natomiast w rozliczeniu końcowym ujęto z tego tytułu kwotę 194.549,95 zł.

Po stronie zapłat i dokumentów zmniejszających saldo wobec B.H. (...) uwzględniono zapłaty na konto B.H. (...) w kwocie 1.113.281,20 zł, zapłaty na konto (...) w kwocie 601.062,40 zł, należność (...) z tytułu sprzedaży objętą fakturą nr (...) na kwotę 83.063,70 zł, kompensatę faktur dla (...) na podstawie umowy z 20 stycznia 2004 r. w kwocie 84.912,00 zł oraz noty obciążeniowe (...) na łączną kwotę 13.656,02 zł.

W końcowym rozliczeniu uwzględniono dokumenty wpływające na wartość wzajemnych rozrachunków przez zmniejszenie wartości należności ujmowanych po stronie kontrahenta albo przez zwiększenie wartości zapłat i rozliczeń po stronie (...) sp. z o.o. W tej części rozliczenia ujęto fakturę sprzedaży nr (...) na kwotę 49.532,00 zł, fakturę sprzedaży nr (...) na kwotę 35.380,00 zł, korektę prowizji wynikającej z faktury nr (...) do kwoty 194.549,95 zł, różnicę dotyczącą prowizji za pośrednictwo sprzedaży w kwocie 450.000,00 zł, fakturę nr (...) na kwotę 83.063,70 zł oraz noty obciążeniowe wystawione przez (...) sp. z o.o. na łączną kwotę 13.656,02 zł. Po uwzględnieniu tych pozycji łączna różnica po stronie faktur wynosiła 437.081,77 zł.

Noty obciążeniowe (...) obejmowały notę nr (...) z 28 listopada 2003 r. na kwotę 1.399,86 zł, notę nr (...) z 4 grudnia 2003 r. na kwotę 1.390,11 zł, notę nr (...)z 9 grudnia 2003 r. na kwotę 1.420,05 zł, notę nr (...) z 16 grudnia 2003 r. na kwotę 915,00 zł oraz notę nr (...) z 25 lutego 2004 r. na kwotę 8.531,00 zł. Wszystkie noty dotyczyły zapłaty za T.. Łączna wartość not obciążeniowych wynosiła 13.656,02 zł (opinia biegłej K. A. k. 951–971, 1060–1084, 1117–1123).

Drugie postępowanie gospodarcze, prowadzone pod sygnaturą XX GC 460/06, dotyczyło faktur wystawionych przez (...) na rzecz (...). Pozew został wniesiony 3 marca 2006 r. Pismem z 18 grudnia 2006 r. powód cofnął pozew, wskazując, że w dniu 5 grudnia 2006 r. (...) uiścił całą kwotę objętą powództwem na rzecz (...) w kwocie 851.036,30 zł, co zostało potwierdzone złożonym wyciągiem z rachunku bankowego. Postępowanie zostało umorzone postanowieniem z 2 lutego 2007 r. (koperta k. 1185, pismo k. 1189v–1190v, postanowienie k. 1191).

Faktury będące przedmiotem postępowania XX GC 460/06 obejmowały należności na łączną kwotę 871.342,30 zł, z czego jako pozostające do zapłaty wskazywano 813.543,98 zł. W tej części rozliczenia ujęto fakturę nr (...) z 30 września 2003 r. na kwotę 201.226,80 zł, z której jako pozostające do zapłaty wskazywano 143.428,48 zł, fakturę nr (...) z 13 października 2003 r. na kwotę 66.825,50 zł, fakturę nr (...)z 16 października 2003 r. na kwotę 71.766,50 zł, fakturę nr (...) z 16 października 2003 r. na kwotę 67.496,50 zł, fakturę nr (...) z 16 października 2003 r. na kwotę 71.766,50 zł, fakturę nr (...) z 16 października 2003 r. na kwotę 69.448,50 zł, fakturę nr 1.58 z 23 października 2003 r. na kwotę 671,00 zł, fakturę nr (...)z 23 października 2003 r. na kwotę 260.714,00 zł oraz fakturę nr (...) z 15 grudnia 2003 r. na kwotę 61.427,00 zł.

W szerszym rozliczeniu obrotowym między (...) sp. z o.o. a (...) wartość faktur wystawionych przez (...) dla (...) wynosiła 4.036.883,02 zł. Zapłaty dokonane na rachunek (...) wynosiły 3.367.748,72 zł. Należności (...) skompensowane z zobowiązaniami wobec (...) wynosiły 91.622,00 zł, zaś kompensata faktur dla (...) dokonana na podstawie umowy z 20 stycznia 2004 r. wynosiła 84.912,00 zł. Z takiego rozliczenia wynikało zobowiązanie (...) wobec (...) w kwocie 662.424,30 zł.

Saldo wykazane w księgach (...) na 31 grudnia 2004 r. i 31 grudnia 2009 r. jako zobowiązanie wobec (...) wynosiło 224.375,90 zł. Różnica między kwotą 662.424,30 zł a saldem księgowym 224.375,90 zł wynosiła 438.048,40 zł i obejmowała gotówkę pobraną przez pełnomocnika (...) w kwocie 500.000,00 zł, brak faktury nr 1.69 na kwotę 61.854,00 zł oraz różnicę w fakturze nr 1.35 na kwotę 97,60 zł.

Po uwzględnieniu dalszych dokumentów dotyczących rozliczeń między (...) sp. z o.o. a (...) wartość pozycji obciążających (...) wynosiła 3.846.280,70 zł, natomiast wartość zapłat i rozliczeń dokonanych przez (...) wynosiła 3.867.748,72 zł. Z obliczenia tych wartości wynikało saldo w kwocie 21.468,02 zł na rzecz (...) sp. z o.o. (opinia biegłej K. A. k. 951–971, 1060–1084, 1117–1123).

W dniu 16 listopada 2006 r. w Warszawie B. Z. został pozbawiony wolności i zatrzymany w charakterze zakładnika do 21 grudnia 2006 r. w celu zmuszenia jego ojca P. Z. oraz (...) sp. z o.o. z siedzibą w W. do zapłacenia okupu za jego uwolnienie (wyrok VIII K 597/07 k. 182–189, faks k. 1189).

Między 5 a 11 grudnia 2006 r. Spółka (...) dokonała trzech przelewów na konto pozwanego A. J.. W dniu 5 grudnia 2006 r. przelano kwotę 851.036,30 zł tytułem „(...)” oraz kwotę 976.161,47 zł. W dniu 11 grudnia 2006 r. przelano kwotę 1.200.000 zł tytułem „(...)”. Łączna wysokość przelewów dokonanych z rachunku powodowej Spółki wynosiła 3.027.197,77 zł (potwierdzenia operacji k. 9–11).

W dniu 18 grudnia 2006 r. P. Z. przelał na konto pozwanego dodatkową kwotę 106.200 zł tytułem „zaliczka (...)”. P. Z. był w tym czasie prezesem zarządu (...) sp. z o.o. i zlecił przelewy dokonane z rachunku powodowej Spółki w grudniu 2006 r. Tytuły przelewów odwoływały się do faktur albo zostały wpisane zgodnie z instrukcjami przekazywanymi w związku z żądaniem zapłaty. W dokumentacji rozliczeniowej nie występowało saldo zobowiązania (...) wobec A. J. lub (...) odpowiadające łącznej kwocie przelewów dokonanych w grudniu 2006 r. B. Z. został uwolniony w dniu 21 grudnia 2006 r. (potwierdzenie przyjęcia zlecenia przelewu k. 18, wyrok VIII K 597/07 k. 182–189, zeznania P. Z. k. 748–749, znacznik 00:06:59–00:26:24, zeznania B. Z. k. 749–750, znacznik 00:29:44–00:45:02).

Powołując się na przedstawienie przez prokuraturę postanowieniem z 4 stycznia 2007 r. zarzutu A. J. obejmującego dokonanie wyżej opisanego czynu, w dniu 8 października 2007 r. zarówno P. Z., jak i działający w imieniu (...) sp. z o.o. członek zarządu P. Z. przesłali A. J., przebywającemu wówczas w Areszcie Śledczym W., oświadczenia woli na podstawie art. 88 § 1 k.c. o uchyleniu się od skutków prawnych oświadczenia woli złożonego pod wpływem groźby w postaci dokonania przelewów na konto pozwanego w łącznej kwocie 3.133.397,80 zł. Jednocześnie P. Z. zażądał zwrotu kwoty 106.200 zł, zaś (...) sp. z o.o. zwrotu kwoty 3.027.197,77 zł (odpis z KRS k. 28–30v, oświadczenia woli wraz z dowodami nadania z 10 października 2007 r. k. 14–15, 16–17).

Przesyłki zostały pokwitowane 15 października 2007 r. przez pracownika Aresztu Śledczego W.. Nie zostało to odnotowane w dokumentacji osadzonego A. J., podobnie jak doręczenie mu innej korespondencji. Korespondencja do pozwanego była nadzorowana i cenzurowana przez prokuraturę, jednak nie ustalono, aby kiedykolwiek nie doręczono mu albo odmówiono mu wydania przychodzącej korespondencji. Jedyna korespondencja, która została zatrzymana, pochodziła od pozwanego i był to gryps (reklamacja przesyłki k. 12–13, kopia akt osadzonego k. 688–729, pismo prokuratury k. 737).

W postępowaniu toczącym się przed Sądem Okręgowym w Warszawie przeciwko A. J., C. C. oraz C. Ł. w dniu 8 października 2012 r. zapadł wyrok w sprawie VIII K 597/07 skazujący A. J. oraz C. C.. A. J. został uznany za winnego tego, że w dniu 16 listopada 2006 r. w W. przy ul. (...), działając wspólnie i w porozumieniu z C. C. oraz innymi osobami, pozbawił wolności B. Z. i zatrzymał go w charakterze zakładnika w celu zmuszenia P. Z. i (...) sp. z o.o. do zapłacenia należności firmy (...) oraz okupu za jego uwolnienie, a następnie przetrzymywał go do 21 grudnia 2006 r. na terenie posesji nr 1 przy ul. (...) w miejscowości F., doprowadzając P. Z. do niekorzystnego rozporządzenia mieniem własnym w kwocie 106.200 zł, która została przekazana zgodnie z żądaniem na rachunek osobisty A. J., oraz mieniem (...) sp. z o.o. w łącznej wysokości nie niższej niż 573.741,98 zł, a także do zapłaty kwoty 2.453.455,79 zł tytułem żądanych rozliczeń, które zostały przekazane na konta (...) w zamian za uwolnienie B. Z. (wyrok VIII K 597/07 k. 182–189, 461–487v).

W punkcie 10 wyroku zasądzono od A. J. na rzecz powodowej Spółki kwotę 573.741,98 zł wraz z ustawowymi odsetkami od 11 grudnia 2006 r. do dnia zapłaty. W punkcie 12 wyroku zasądzono od A. J. na rzecz P. Z. kwotę 106.200 zł. C. Ł. uniewinniono od zarzucanego mu czynu. W punkcie 11 wyroku, w pozostałej części powództwo cywilne (...) sp. z o.o. pozostawiono bez rozpoznania (odpis wyroku SO k. 182–189, 461–487v).

Wyrokiem z 29 października 2013 r. w sprawie II AKa 261/13 Sąd Apelacyjny w Warszawie utrzymał w mocy wyrok Sądu Okręgowego w W. z 8 października 2012 r. Wyrok Sądu Okręgowego uprawomocnił się zatem z dniem 29 października 2013 r. (wyrok SA k. 130–131, 488–565, wyrok ze stwierdzeniem daty prawomocności k. 182–189).

Sąd Apelacyjny przyjął, że P. Z. przekazał łącznie około 1.800.000 zł, z czego około 1.200.000 zł zostało wpłacone na rachunek (...). Rachunek ten nie należał do B. Z., lecz do podmiotu, do którego dostęp miał A. J.. Sąd Apelacyjny wskazał, że A. J. przyznał, iż sprawdzał stan tego rachunku, a logowania do systemu bankowego w okresie od 4 grudnia 2006 r. do 21 grudnia 2006 r. następowały z jednego komputera o ustalonym numerze IP. W postępowaniu karnym obrona podnosiła, że środki przekazane na rachunek (...) stanowiły zapłatę należności wynikających z faktur albo element rozliczeń gospodarczych między (...), (...) oraz podmiotami powiązanymi z A. J.. Sąd Apelacyjny nie podzielił tego stanowiska. Odwołał się przy tym do ustaleń Sądu Okręgowego oraz opinii dotyczącej wzajemnych rozliczeń, z której wynikało, że (...) nadpłaciła na rzecz (...) kwotę 1.170.158,69 zł. Sąd Apelacyjny wskazał również, że samo istnienie wcześniejszych relacji gospodarczych, faktur, nakazów zapłaty oraz postępowań gospodarczych między A. J. a (...) nie przesądzało o charakterze konkretnej wpłaty dokonanej przez P. Z.. W ocenie Sądu Apelacyjnego okoliczności sprawy karnej pozwalały przyjąć, że wpłata na rachunek (...) pozostawała w związku z uprowadzeniem i przetrzymywaniem B. Z., a nie stanowiła wyłącznie wykonania zobowiązań handlowych.

Sąd ustalił powyższy stan faktyczny na podstawie dokumentów złożonych do akt niniejszej sprawy, dokumentów z akt spraw gospodarczych XX GC 193/06 i XX GC 460/06, dokumentów z postępowania karnego VIII K 597/07, prawomocnych wyroków zapadłych w postępowaniu karnym, potwierdzeń przelewów, dokumentacji dotyczącej doręczenia oświadczeń z 8 października 2007 r., opinii biegłej K. A. oraz częściowo na podstawie zeznań P. Z., B. Z. i przesłuchania pozwanego A. J..

Dokumenty prywatne i urzędowe nie budziły wątpliwości co do ich autentyczności, a ich treść pozwalała odtworzyć zasadniczy przebieg współpracy (...) sp. z o.o. z (...), współpracy (...) sp. z o.o. z Biurem Handlowym (...), późniejsze postępowania gospodarcze oraz przelewy dokonane w grudniu 2006 r. Istotne znaczenie miały zwłaszcza umowy, aneksy, dokumenty kompensacyjne, faktury, potwierdzenia przelewów oraz pisma o cofnięciu pozwów w sprawach gospodarczych. Dokumenty te pozwalały zweryfikować zarzut pozwanego, że kwoty przekazane przez (...) w dniach 5 i 11 grudnia 2006 r. stanowiły wyłącznie wykonanie wcześniejszych zobowiązań handlowych. Z dokumentacji wynikało istnienie wcześniejszych relacji gospodarczych i sporów rozliczeniowych, jednak końcowe rozliczenie przyjęte na podstawie opinii biegłej nie potwierdziło istnienia wierzytelności (...) wobec (...) sp. z o.o. ani wierzytelności nabytej od B.H. (...), która mogłaby stanowić podstawę zatrzymania kwot przekazanych w grudniu 2006 r.

Zeznania P. Z. i B. Z. Sąd uznał za wiarygodne w zakresie dotyczącym nawiązania i przebiegu współpracy z pozwanym, sposobu jej zakończenia, kwestionowania faktur, sporów co do rozliczeń oraz okoliczności dokonania przelewów w grudniu 2006 r. Relacja tych świadków korespondowała z dokumentami rozliczeniowymi, z aneksem kończącym współpracę, z potwierdzeniami przelewów oraz z ustaleniami prawomocnego wyroku karnego. Upływ czasu uzasadniał brak pamięci świadków co do szczegółowych księgowych mechanizmów rozliczenia, jednak nie podważał wiarygodności ich zeznań w zakresie podstawowych faktów: wcześniejszego sporu z pozwanym, braku uznania przez (...) zadłużenia w kwotach objętych przelewami oraz dokonania płatności w warunkach związanych z uprowadzeniem B. Z. (zeznania P. Z. k. 748–749, znacznik 00:06:59–00:26:24, zeznania B. Z. k. 749–750, znacznik 00:29:44–00:45:02).

Zeznania pozwanego A. J. Sąd uznał za wiarygodne jedynie w tej części, w której znajdowały potwierdzenie w dokumentach, to jest co do prowadzenia działalności pod firmą (...), współpracy handlowej z (...)-(...), wystawiania faktur, powstania sporu rozliczeniowego i skierowania spraw na drogę postępowania gospodarczego. W pozostałym zakresie, w szczególności co do twierdzenia, że przelewy z grudnia 2006 r. stanowiły dobrowolną zapłatę należności z faktur, przesłuchanie pozwanego nie mogło stanowić podstawy ustaleń. Pozwany sam wskazał, że nie pamięta szczegółów współpracy, a jego twierdzenia o prawidłowości faktur i istnieniu niedopłat były ogólne. Zostały one zweryfikowane dokumentacją księgową i opinią biegłej, które nie potwierdziły istnienia wierzytelności (...) wobec (...) sp. z o.o. w wysokości odpowiadającej spornym przelewom (zeznania pozwanego k. 938–938v, znacznik 00:06:06–00:15:37).

Ze względu na wnioski stron oraz konieczność zasięgnięcia wiedzy specjalistycznej Sąd dopuścił dowód z opinii biegłego z zakresu rachunkowości (postanowienia k. 942, 1036, 1110). Biegła K. A. sporządziła opinię główną oraz opinie uzupełniające (k. 951–971, 1060–1084, 1117–1123). Opinie ta były przydatne dla rozstrzygnięcia sprawy, ponieważ odnosiły się bezpośrednio do zagadnienia istotnego po uchyleniu poprzedniego wyroku, tj. do ustalenia rzeczywistego stanu rozliczeń między stronami, w tym tego, czy faktury objęte sprawami XX GC 193/06 i XX GC 460/06 znajdowały odzwierciedlenie w dokumentacji księgowej, w jaki sposób zostały rozliczone oraz czy z dokumentów wynikała wierzytelność pozwanego wobec (...) sp. z o.o. mogąca stanowić podstawę przelewów dokonanych w grudniu 2006 r.

Z tych względów opinia biegłej K. A. stanowiła zasadniczą podstawę ustaleń Sądu w zakresie końcowego stanu wzajemnych rozliczeń stron. Wcześniejsze opinie biegłych S. E. i K. P. miały jedynie znaczenie pomocnicze, przede wszystkim jako element materiału pozwalającego odtworzyć zakres wcześniejszych analiz księgowych prowadzonych w postępowaniu karnym. Dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy istotna natomiast była samodzielna weryfikacja rozliczeń na podstawie pełniejszego materiału dowodowego, zgromadzonego po uchyleniu poprzedniego wyroku, w tym dokumentów dodatkowo przedłożonych przez strony w toku ponownego rozpoznania sprawy, zgodnie z wytycznymi Sądu Apelacyjnego. Biegła D. przeanalizowała dokumenty pochodzące z różnych etapów współpracy stron i z różnych postępowań, w tym umowy, aneksy, faktury, potwierdzenia płatności, dokumenty kompensacyjne, noty obciążeniowe oraz dokumenty z akt spraw gospodarczych, odtwarzając rzeczywisty obrót między stronami z uwzględnieniem dokumentów zmieniających saldo rozliczeń.

Oceniając całościowo przedstawione opinie były spójne i klarowne w części zasadniczej, tj. w zakresie końcowego kierunku rozliczeń. Biegła wyodrębniła rozliczenia dotyczące wierzytelności nabytej przez (...) od B.H. (...) oraz bezpośrednie rozliczenia (...) sp. z o.o. z (...). Po uwzględnieniu faktur, zapłat, kompensat, korekt i not obciążeniowych rozliczenia te nie prowadziły do ustalenia zadłużenia (...) sp. z o.o. wobec (...) albo wobec pozwanego. Przeciwnie, zarówno w zakresie rozliczeń dotyczących wierzytelności po B.H. (...), jak i w zakresie bezpośrednich rozliczeń z (...), finalna opinia wskazywała na saldo korzystne dla (...) sp. z o.o.

Biegła w swojej opinii uwzględniła nie tylko faktury, lecz także dokumenty korygujące wcześniejsze zestawienia, zapłaty dokonane na rachunki kontrahentów, kompensaty oraz noty obciążeniowe. W szczególności biegła odniosła się do faktury nr (...) z 15 grudnia 2003 r. na kwotę 148.747,28 zł, do której wystawiono fakturę korygującą nr (...) na tę samą kwotę, a także do sposobu ujęcia faktury nr (...), wystawionej pierwotnie na kwotę 450.000 zł, podczas gdy w końcowym rozliczeniu uwzględniono z tego tytułu kwotę 194.549,95 zł. Takie ujęcie wskazuje, że opinia nie polegała na mechanicznym sumowaniu dokumentów, lecz na ich analizie z uwzględnieniem późniejszych korekt i dokumentów rozliczeniowych.

Opinia biegłej nie była pozbawiona drobnych nieścisłości rachunkowych, które jednak nie podważały jej przydatności w zakresie zasadniczych ustaleń. W rozliczeniu dotyczącym B.H. (...) wskazano, że wartość faktur wynosiła 1.488.525,62 zł, a wartość zapłat i dokumentów korygujących 1.754.343,60 zł. Różnica tych kwot wynosi 265.817,98 zł, podczas gdy w opinii wskazano saldo 265.817,99 zł. Rozbieżność jednego grosza miała charakter techniczny i nie wpływała na wynik sprawy ani na zasadniczy wniosek opinii. Sąd miał również na uwadze, że opinia została sporządzona na podstawie dokumentacji rozproszonej, niejednolitej i kompletowanej na różnych etapach postępowania. Okoliczność ta nie obciążała jednak biegłej, lecz wynikała z charakteru materiału dowodowego. Biegła wskazała, jakie dokumenty uwzględnia, które pozycje wpływały na końcowy wynik rozliczeń i jakie znaczenie miały one dla salda między stronami. Pozwalało to prześledzić tok rozumowania biegłej i zweryfikować zasadnicze wnioski sformułowanych opinii.

Zarzuty sformułowane wobec opinii nie podważały jej przydatności. Pozwany konsekwentnie twierdził, że przelewy dokonane w grudniu 2006 r. stanowiły zapłatę należności wynikających z faktur i tytułów uzyskanych w postępowaniach gospodarczych. Opinia biegłej służyła właśnie weryfikacji tej tezy przez odtworzenie rzeczywistego stanu rozliczeń. Sam fakt, że w sprawach gospodarczych dochodzono określonych kwot, a po dokonaniu przelewów pozwy zostały cofnięte, nie zastępował badania, czy wierzytelności te rzeczywiście istniały w świetle pełniejszej dokumentacji rozliczeniowej. Podkreślić wypadnie, iż pozwany nie wykazał okoliczności faktycznych mających stanowić podstawę podważenia opinii, dokumentów nie kwestionował po ich złożeniu do akt sprawy a dopiero po sporządzeniu opinii, w związku z czym w ocenie Sądu miało to charakter gołosłownej polemiki z ustaleniami biegłej.

W konsekwencji opinia biegłej K. A. mogła stanowić podstawę ustaleń Sądu w zakresie wzajemnych rozliczeń stron. Była wystarczająco pełna, logiczna i weryfikowalna w części zasadniczej, odpowiadała na istotę tezy dowodowej i pozwalała odnieść się do zarzutów pozwanego dotyczących wcześniejszych rozliczeń gospodarczych. Drobna nieścisłość rachunkowa nie miała znaczenia dla zasadniczego wyniku sprawy.

Sąd Okręgowy zważył, co następuje:

Powództwo zasługiwało na uwzględnienie w zakresie kwoty 1.318.274,68 zł, tj. w granicach żądania pozwu po jego ograniczeniu, natomiast w pozostałym zakresie, obejmującym żądanie odsetkowe za okres od 6 grudnia 2012 r. do 22 lipca 2013 r. podlegało oddaleniu.

Między stronami bezsporne było, że (...) sp. z o.o. oraz A. J., prowadzący działalność gospodarczą pod firmą (...), pozostawali w relacjach gospodarczych obejmujących obrót granulatami tworzyw sztucznych. Bezsporne było również, że w ramach tej współpracy wystawiano faktury, dokonywano płatności oraz sporządzano dokumenty rozliczeniowe, w tym aneksy i dokumenty kompensacyjne. Poza sporem pozostawał także fakt, że pozwany wystąpił przeciwko (...) sp. z o.o. z powództwami w sprawach gospodarczych XX GC 193/06 i XX GC 460/06, a po dokonaniu przelewów w grudniu 2006 r. cofnął pozwy, powołując się na zaspokojenie należności. Strony nie kwestionowały również samego faktu dokonania przez (...) sp. z o.o. trzech przelewów na łączną kwotę 3.027.197,77 zł, tj. kwoty 976.161,47 zł, kwoty 851.036,30 zł oraz kwoty 1.200.000 zł, ani dodatkowego przelewu dokonanego przez P. Z. z majątku prywatnego w kwocie 106.200 zł. Bezsporne było wreszcie, że w postępowaniu karnym VIII K 597/07 zapadł prawomocny wyrok skazujący A. J., a w postępowaniu tym na rzecz (...) sp. z o.o. zasądzono kwotę 573.741,98 zł, natomiast w pozostałej części powództwo cywilne Spółki pozostawiono bez rozpoznania.

Zasadniczy spór w toku niniejszego postępowania dotyczył charakteru prawnego i gospodarczego przelewów dokonanych przez (...) sp. z o.o. w dniach 5 i 11 grudnia 2006 r. Powódka twierdziła, że środki te zostały przekazane w związku z uprowadzeniem B. Z. i przestępnym wymuszeniem. Pozwany utrzymywał natomiast, że przelewy stanowiły zapłatę wymagalnych należności wynikających z wcześniejszych faktur oraz postępowań gospodarczych XX GC 193/06 i XX GC 460/06. Sporne było zatem to, czy w dacie dokonania przelewów istniała wierzytelność (...) wobec (...) sp. z o.o. albo wierzytelność nabyta przez (...) od B.H. (...), która mogłaby stanowić materialnoprawną podstawę zatrzymania kwot przekazanych w grudniu 2006 r.

Sporna była również wysokość szkody powódki. Sąd był związany prawomocnym wyrokiem karnym co do faktu popełnienia przestępstwa przez pozwanego, jednak - zgodnie ze wskazaniami Sądu Apelacyjnego - nie był związany ustaleniami postępowania karnego co do pełnej wysokości szkody cywilnej. Dlatego w niniejszym postępowaniu należało samodzielnie ustalić, czy dochodzona kwota 1.318.274,68 zł odpowiada rzeczywistemu uszczerbkowi majątkowemu powódki. Sporne pozostawały także skuteczność zarzutu potrącenia, znaczenie wcześniejszych postępowań gospodarczych oraz znaczenie oświadczenia powódki z 8 października 2007 r. o uchyleniu się od skutków prawnych oświadczenia woli złożonego pod wpływem groźby.

Podstawę odpowiedzialności pozwanego stanowił art. 415 k.c. w związku z art. 361 § 1 i 2 k.c. Odpowiedzialność deliktowa ma charakter pierwotny, bowiem jej źródłem jest czyn niedozwolony, a nie naruszenie uprzednio istniejącego zobowiązania między stronami. Od odpowiedzialności kontraktowej odróżnia ją właśnie to, że obowiązek naprawienia szkody powstaje z mocy prawa jako następstwo zdarzenia szkodzącego, a nie jako konsekwencja niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania. W doktrynie wskazuje się, że uniwersalnymi przesłankami odpowiedzialności deliktowej są zdarzenie szkodzące, szkoda oraz związek przyczynowy między tym zdarzeniem a szkodą, przy czym treść pojęcia szkody i przesłanki związku przyczynowego określa art. 361 k.c.

W reżimie odpowiedzialności deliktowej czyn niedozwolony stanowi samoistne źródło zobowiązania między poszkodowanym a sprawcą szkody. Treścią tego zobowiązania jest obowiązek naprawienia szkody po stronie sprawcy i odpowiadające mu uprawnienie poszkodowanego do żądania odszkodowania. Dla powstania odpowiedzialności konieczne jest kumulatywne spełnienie przesłanek w postaci szkody, zdarzenia, z którym ustawa wiąże odpowiedzialność odszkodowawczą, oraz adekwatnego związku przyczynowego między tym zdarzeniem a szkodą. Ciężar wykazania tych przesłanek co do zasady spoczywa na poszkodowanym zgodnie z art. 6 k.c.

Jak wykazano w toku niniejszego postępowania, zdarzeniem szkodzącym było przestępne działanie pozwanego, polegające na pozbawieniu wolności B. Z. i zatrzymaniu go w charakterze zakładnika w celu zmuszenia P. Z. (...) sp. z o.o., której wówczas P. Z. był prezesem, do zapłaty kwot opisanych w przelewach na polecenie pozwanego jako należności firmy (...) oraz okupu za jego uwolnienie. W tym zakresie Sąd był związany prawomocnym wyrokiem skazującym na podstawie art. 11 k.p.c. Związanie to obejmowało ustalenie, że pozwany popełnił przypisany mu czyn, że czyn ten był bezprawny i zawiniony oraz że w jego następstwie doszło do doprowadzenia (...) sp. z o.o. do niekorzystnego rozporządzenia mieniem. Nie obejmowało natomiast pełnej wysokości szkody dochodzonej w niniejszym procesie, co wynikało wprost ze wskazań Sądu Apelacyjnego udzielonych po uchyleniu poprzedniego wyroku.

Po stronie powodowej Spółki powstała szkoda majątkowa w postaci uszczerbku odpowiadającego środkom przekazanym z jej rachunku w grudniu 2006 r. w związku z żądaniami kierowanymi w czasie przetrzymywania B. Z.. (...) sp. z o.o. przekazała łącznie kwotę 3.027.197,77 zł. W postępowaniu karnym zasądzono już na rzecz powodowej Spółki kwotę 573.741,98 zł, a w pozostałej części powództwo cywilne pozostawiono bez rozpoznania. Po przekazaniu sprawy do rozpoznania w postępowaniu cywilnym powódka ograniczyła żądanie do kwoty 1.318.274,68 zł. Kwota ta mieściła się w zakresie uszczerbku, który nie został naprawiony w postępowaniu karnym, a jednocześnie wyznaczała górną granicę orzekania w niniejszej sprawie zgodnie z art. 321 § 1 k.p.c.

Między czynem pozwanego a szkodą powódki zachodził normalny związek przyczynowy w rozumieniu art. 361 § 1 k.c. Gdyby nie przestępne działanie polegające na uprowadzeniu i przetrzymywaniu B. Z. w celu wymuszenia zapłaty, powodowa Spółka nie dokonałaby przelewów objętych niniejszym postępowaniem. Przelewy te zostały dokonane w czasie trwania przetrzymywania B. Z., na rachunki wskazywane w związku z żądaniem zapłaty, a po ich dokonaniu B. Z. został uwolniony. Związek czasowy, funkcjonalny i gospodarczy między przestępnym działaniem pozwanego a rozporządzeniem mieniem przez powódkę był więc bezpośredni i dostateczny do przypisania odpowiedzialności deliktowej.

Nie zasługiwał na uwzględnienie zasadniczy zarzut pozwanego, zgodnie z którym przelewy z 5 i 11 grudnia 2006 r. stanowiły wykonanie istniejących i wymagalnych zobowiązań handlowych (...) sp. z o.o. wobec (...) albo wierzytelności nabytej od B.H. (...). Przeprowadzone postępowanie dowodowe potwierdziło istnienie wcześniejszych relacji gospodarczych, faktur, sporów rozliczeniowych oraz postępowań gospodarczych XX GC 193/06 i XX GC 460/06. Nie potwierdziło jednak, aby w dacie dokonania przelewów istniała wierzytelność pozwanego wobec powodowej Spółki, która mogłaby stanowić rzeczywistą podstawę zatrzymania przekazanych kwot.

Decydujące znaczenie miała w tym zakresie opinia biegłej K. A., oceniona łącznie z dokumentami źródłowymi. W zakresie wierzytelności nabytej przez (...) od B.H. (...) wartość faktur wystawionych przez B.H. (...) na rzecz (...) wynosiła 1.488.525,62 zł, natomiast wartość zapłat i dokumentów korygujących wynosiła 1.754.343,60 zł. Z obliczenia tych wartości wynikało saldo w kwocie 265.817,99 zł na rzecz (...) sp. z o.o. W zakresie bezpośrednich rozliczeń (...) sp. z o.o. z (...), po uwzględnieniu dalszych dokumentów dotyczących rozliczeń, wartość pozycji obciążających (...) wynosiła 3.846.280,70 zł, natomiast wartość zapłat i rozliczeń dokonanych przez (...) wynosiła 3.867.748,72 zł. Z obliczenia tych wartości wynikało saldo w kwocie 21.468,02 zł na rzecz (...) sp. z o.o.

W konsekwencji końcowe rozliczenia nie potwierdziły istnienia wierzytelności (...) wobec (...) sp. z o.o. ani wierzytelności nabytej od B.H. (...), która mogłaby stanowić podstawę zatrzymania kwot przekazanych w grudniu 2006 r. Przeciwnie, w obu badanych relacjach rozliczeniowych wynik końcowy był korzystny dla powodowej Spółki. Oznacza to, że tytuły przelewów odwołujące się do faktur lub odsetek od faktur miały znaczenie opisowe dla operacji bankowych, ale nie odpowiadały rzeczywistemu stanowi wzajemnych rozliczeń stron. Nie mogły więc same przez się przesądzać o istnieniu podstawy materialnoprawnej świadczenia.

Nie zmieniała tej oceny okoliczność, że pozwany wytoczył wcześniej przeciwko powodowej spółce sprawy gospodarcze, uzyskał nakazy zapłaty, a po dokonaniu przelewów cofnął pozwy, powołując się na zaspokojenie należności. Umorzenie postepowań wskutek cofnięcia pozwów nie było merytorycznym rozstrzygnięciem o istnieniu wierzytelności. Nie mogło też zastępować badania rzeczywistego stanu wzajemnych rozliczeń stron. Skoro postępowania te zostały zakończone bez merytorycznego rozpoznania zasadności roszczeń, samo ich wszczęcie i późniejsze cofnięcie nie doprowadziło do powstania stanu powagi rzeczy osądzonej co do istnienia długu (...) wobec pozwanego.

Z tych samych względów nie można było przyjąć, że sama treść tytułów przelewów stanowiła uznanie długu albo przesądzała o dobrowolnym charakterze zapłaty. Tytuł przelewu jest elementem opisu operacji bankowej i może mieć znaczenie dowodowe, ale jego znaczenie musi być oceniane w świetle całokształtu okoliczności sprawy. W niniejszej sprawie przelewy zostały dokonane w okresie przetrzymywania B. Z., w warunkach wynikających z przestępstwa przypisanego pozwanemu, a rzeczywiste rozliczenia gospodarcze nie potwierdziły istnienia długu odpowiadającego przekazanym kwotom. Sam opis przelewu nie mógł zatem przełamać wniosków wynikających z prawomocnego wyroku karnego, dokumentów rozliczeniowych i opinii biegłej.

Nie zasługiwał również na uwzględnienie zarzut potrącenia. Zgodnie z art. 498 § 1 k.c. potrącenie jest możliwe wtedy, gdy dwie osoby są jednocześnie względem siebie dłużnikami i wierzycielami, przedmiotem obu wierzytelności są pieniądze albo rzeczy tej samej jakości oznaczone tylko co do gatunku, obie wierzytelności są wymagalne i mogą być dochodzone przed sądem lub innym organem państwowym. Skuteczność potrącenia wymaga zatem wykazania istnienia wierzytelności przedstawionej do potrącenia, jej wysokości, wymagalności, zaskarżalności oraz złożenia skutecznego oświadczenia o potrąceniu.

Ciężar wykazania tych okoliczności obciążał pozwanego. To pozwany, podnosząc zarzut potrącenia, wywodził z niego korzystne dla siebie skutki procesowe i materialnoprawne, a zatem powinien wykazać zarówno istnienie wierzytelności przedstawionej do potrącenia, jak i spełnienie pozostałych przesłanek z art. 498 k.c. Samo powołanie się w piśmie procesowym na fakturę nr (...) z 20 kwietnia 2004 r. nie było wystarczające.

W aktach sprawy nie ujawniono faktury nr (...) z 20 kwietnia 2004 r. na kwotę 1.369.151,34 zł. Nie wykazano również, czego faktura ta miałaby dotyczyć, z jakiego stosunku prawnego miałaby wynikać objęta nią wierzytelność, kiedy miała stać się wymagalna, czy została doręczona powodowej spółce, czy została ujęta w rozliczeniach stron oraz czy świadczenie, którego miała dotyczyć, zostało wykonane. Brak było także odrębnego materialnoprawnego oświadczenia o potrąceniu, które pozwalałoby przyjąć, że przed procesem albo w toku procesu doszło do skutecznego umorzenia wzajemnych wierzytelności.

Przeciwko twierdzeniom pozwanego przemawiała również treść zgromadzonej dokumentacji rozliczeniowej. Żadna z wcześniejszych pojedynczych faktur wystawionych przez (...) na rzecz (...), ujawnionych w materiale sprawy i objętych analizą rozliczeń, nie opiewała na kwotę tak wysoką jak wskazywana przez pozwanego kwota 1.369.151,34 zł. W sprawie XX GC 460/06 faktury (...) objęte postępowaniem opiewały łącznie na kwotę 871.342,30 zł, a najwyższa pojedyncza faktura wskazana w tym zestawieniu wynosiła 260.714,00 zł. Okoliczność ta dodatkowo przemawiała przeciwko przyjęciu, że pozwany wykazał istnienie konkretnej wierzytelności w wysokości 1.369.151,34 zł, którą mógłby skutecznie potrącić z roszczeniem powódki. Nie można było również uznać, aby podstawę potrącenia mogły stanowić ogólnie wskazywane przez pozwanego wcześniejsze rozliczenia gospodarcze. Przeprowadzone postępowanie dowodowe nie potwierdziło istnienia wierzytelności (...) wobec (...) sp. z o.o. ani wierzytelności nabytej od B.H. (...), która mogłaby zostać przedstawiona do potrącenia. Skoro pozwany nie wykazał istnienia konkretnej, wymagalnej i zaskarżalnej wierzytelności, zarzut potrącenia nie mógł odnieść skutku.

Niezasadny był także zarzut, że skuteczność dochodzonego roszczenia zależała od skutecznego uchylenia się przez powódkę od skutków prawnych oświadczenia woli na podstawie art. 88 k.c. Roszczenie dochodzone w niniejszym postępowaniu miało charakter odszkodowawczy i wynikało z czynu niedozwolonego. Dla odpowiedzialności pozwanego z art. 415 k.c. nie było konieczne wykazanie, że powódka skutecznie uchyliła się od skutków prawnych oświadczenia woli. Podstawą odpowiedzialności było bowiem bezprawne i zawinione doprowadzenie powodowej Spółki do rozporządzenia mieniem, a nie wadliwość czynności prawnej w rozumieniu przepisów o wadach oświadczenia woli. Z tego względu zbędne było na gruncie niniejszego procesu badanie zarzutu pozwanego o nieskuteczności doręczenia mu korespondencji od powodowej Spółki oraz P. Z..

Nie mógł odnieść skutku również zarzut dotyczący umocowania pełnomocnika powódki. W toku postępowania pełnomocnik powódki udzielił do protokołu pełnomocnictwa substytucyjnego adwokatowi K. B. i zatwierdził wszystkie czynności podjęte przez niego w sprawie. Ewentualne wcześniejsze wątpliwości co do umocowania zostały zatem usunięte i nie miały wpływu na ważność ani skuteczność czynności procesowych dokonanych po stronie powodowej.

Odnosząc się do stanowiska strony powodowej przedstawionego w piśmie z 16 sierpnia 2019 r., w którym akcentowano także obowiązek zwrotu kwot uzyskanych bez podstawy prawnej, należało wskazać, że okoliczność ta nie zmieniała podstawowej kwalifikacji roszczenia dochodzonego w niniejszej sprawie. Powódka dochodziła naprawienia uszczerbku majątkowego powstałego wskutek przekazania środków pieniężnych w warunkach przestępnego wymuszenia, a więc w następstwie czynu niedozwolonego przypisanego pozwanemu prawomocnym wyrokiem karnym. Zasadniczą podstawą odpowiedzialności pozwanego był zatem art. 415 k.c. w związku z art. 361 § 1 i 2 k.c.

Nie wykluczało to dostrzeżenia, że z perspektywy ekonomicznej pozwany uzyskał korzyść majątkową kosztem powodowej Spółki. Jednak w realiach niniejszej sprawy istotą roszczenia nie było samo przesunięcie majątkowe oderwane od zdarzenia, które je spowodowało, lecz szkoda wyrządzona czynem niedozwolonym. Obowiązek naprawienia tej szkody miał charakter pierwotny i wynikał z ustawy jako konsekwencja bezprawnego i zawinionego zachowania pozwanego. Nie był natomiast następstwem niewykonania lub nienależytego wykonania stosunku zobowiązaniowego łączącego strony.

W niniejszej sprawie nie zachodziła więc sytuacja, w której Spółka domagałaby się ponownego rozliczenia zwykłych świadczeń handlowych wykonanych w ramach współpracy gospodarczej stron. Przedmiotem rozpoznania było to, czy kwoty przekazane w grudniu 2006 r. odpowiadały istniejącym zobowiązaniom handlowym, czy też stanowiły uszczerbek majątkowy wywołany czynem niedozwolonym pozwanego. Skoro postępowanie dowodowe nie potwierdziło istnienia wierzytelności pozwanego mogącej uzasadniać zatrzymanie tych środków, a jednocześnie prawomocny wyrok karny przesądzał popełnienie przez pozwanego czynu polegającego na zmuszeniu W. K. i (...) sp. z o.o. do zapłaty, podstawą zasądzenia świadczenia pozostawała odpowiedzialność deliktowa.

Z tego względu odwołania strony powodowej do braku podstawy prawnej zatrzymania środków należało traktować jako argument wzmacniający ocenę braku gospodarczej podstawy przelewów, nie zaś jako okoliczność eliminującą deliktową podstawę odpowiedzialności. W sprawie zostały wykazane wszystkie przesłanki odpowiedzialności z art. 415 k.c.: bezprawne i zawinione zachowanie pozwanego, szkoda majątkowa powodowej Spółki oraz normalny związek przyczynowy między czynem pozwanego a przekazaniem środków. W tych warunkach rozstrzygnięcie mogło zostać oparte na reżimie odpowiedzialności odszkodowawczej, bez potrzeby konstruowania samodzielnej podstawy zasądzenia wyłącznie w oparciu o przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu albo świadczeniu nienależnym.

Wobec skutecznego wniesienia przez pozwanego A. J. sprzeciwu od wyroku zaocznego z 21 maja 2013 r. Sąd był obowiązany ponownie rozpoznać sprawę w zakresie dotyczącym tego pozwanego. Przeprowadzone po wniesieniu sprzeciwu, a następnie po uchyleniu poprzedniego wyroku przez Sąd Apelacyjny, postępowanie dowodowe prowadziło do częściowo odmiennego rozstrzygnięcia niż zawarte w wyroku zaocznym, przede wszystkim w zakresie początkowej daty naliczania odsetek. Z tego względu wyrok zaoczny należało na podstawie art. 347 k.p.c. uchylić w części dotyczącej A. J., o czym orzeczono jak w sentencji w punkcie 1, a następnie rozstrzygnąć o żądaniu powódki na podstawie wyników ponownie przeprowadzonego postępowania.

Mając na uwadze powyżej przedstawione rozważania, Sąd uznał, że zostały spełnione przesłanki odpowiedzialności odszkodowawczej pozwanego. Zdarzeniem szkodzącym było zawinione i bezprawne działanie pozwanego ustalone prawomocnym wyrokiem karnym. Szkoda powodowej Spółki polegała na uszczerbku majątkowym wynikającym z przekazania środków pieniężnych w związku z przestępnym wymuszeniem. Między tym działaniem a szkodą zachodził normalny związek przyczynowy. Przeprowadzone postępowanie dowodowe nie potwierdziło, aby przekazane środki odpowiadały rzeczywiście istniejącym wierzytelnościom pozwanego z wcześniejszych rozliczeń gospodarczych. Z tych przyczyn Sąd zasądził od pozwanego na rzecz powódki kwotę 1.318.274,68 zł.

O odsetkach Sąd Okręgowy orzekł na podstawie art. 481 § 1 i 2 k.c. w związku z art. 455 k.c. Roszczenie o naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym ma charakter bezterminowy, a zatem staje się wymagalne po wezwaniu dłużnika do spełnienia świadczenia. Funkcję takiego wezwania może spełniać także doręczenie pozwanemu odpisu pozwu lub innego pisma procesowego, jeżeli z jego treści wynika jednoznacznie wysokość dochodzonego roszczenia oraz podstawa żądania.

Z treści sprzeciwu od wyroku zaocznego wniesionego przez pozwanego wynika, że odpis wyroku zaocznego wraz z odpisem pozwu został doręczony pozwanemu 22 lipca 2013 r. (sprzeciw od wyroku zaocznego – k. 88). W tej dacie pozwany uzyskał wiedzę o treści żądania, jego wysokości oraz podstawie faktycznej, a zatem miał realną możliwość spełnienia świadczenia. Roszczenie dochodzone w niniejszej sprawie było skonkretyzowane co do kwoty, wynikało z opisanych w pozwie przelewów oraz pozostawało powiązane z prawomocnie już prowadzonym postępowaniem karnym dotyczącym czynu pozwanego. Sąd wobec powyższego nie znalazł okoliczności uzasadniających przyjęcie późniejszego terminu na spełnienie świadczenia po doręczeniu pozwanemu odpisu pozwu.

W konsekwencji pozwany pozostawał w opóźnieniu od dnia następnego po doręczeniu mu odpisu pozwu i wyroku zaocznego, tj. od 23 lipca 2013 r. Od tej daty należało zasądzić odsetki ustawowe od kwoty 1.318.274,68 zł do dnia zapłaty, o czym Sąd orzekł jak w sentencji w punkcie 2. W zakresie żądania odsetek za okres wcześniejszy powództwo podlegało oddaleniu, o czym orzeczono jak w sentencji w punkcie 3.

O kosztach procesu Sąd orzekł na podstawie art. 108 §1 zd. pierwsze k.p.c. w zw. z art. 98 § 1 i 3 k.p.c. w związku z art. 100 zd. drugie k.p.c., obciążając nimi w całości pozwanego A. J..

Sąd miał na uwadze, że powództwo zostało uwzględnione co do całej dochodzonej należności głównej, tj. kwoty 1.318.274,68 zł. Oddalenie powództwa nastąpiło jedynie w zakresie części żądania odsetkowego, dotyczącym okresu poprzedzającego 23 lipca 2013 r. Nie zmieniało to zasadniczego wyniku procesu. (...) wygrała sprawę co do istoty oraz co do całej dochodzonej kwoty głównej, natomiast nieuwzględniona część żądania miała charakter uboczny i dotyczyła wyłącznie daty początkowej naliczania odsetek. W tych okolicznościach zachodziły podstawy do zastosowania art. 100 zdanie drugie k.p.c. i obciążenia pozwanego obowiązkiem zwrotu kosztów procesu w całości. Powódka uległa bowiem jedynie co do nieznacznej części żądania, a częściowe oddalenie powództwa nie dotyczyło samej zasady odpowiedzialności pozwanego ani wysokości należności głównej. Rozstrzygnięcie o kosztach odpowiadało zatem rzeczywistemu wynikowi sprawy, w której pozwany przegrał proces w zasadniczym zakresie. Szczegółowe wyliczenie kosztów procesu Sąd pozostawił referendarzowi sądowemu – o czym Sąd postanowił jak w sentencji w punkcie 4.

sędzia Piotr Królikowski