Wyrok z 12 stycznia 2026, sygn. I C 1314/23

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 12 stycznia 2026 r.

Sąd Okręgowy w Olsztynie I Wydział Cywilny

w składzie następującym:

Przewodniczący:

Sędzia Krystian Szeląg

po rozpoznaniu w dniu 12 stycznia 2026 r. w N.

na posiedzeniu niejawnym w trybie art. 224§3 k.p.c.

sprawy z powództwa H. M.

przeciwko U. L. (1)

o zapłatę

I.  na podstawie art. 224§3 k.p.c. zamknąć rozprawę;

II.  zasądzić od pozwanej U. L. (1) na rzecz powódki H. M. kwotę 133.455,00 złotych wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi:

a)  od kwoty 50.000 złotych od dnia 2.07.2021 r. do dnia zapłaty;

b)  od kwoty 83.455 złotych od dnia 29.09.2023 r. do dnia zapłaty;

III.  zasądza od pozwanej na rzecz powódki kwotę 13.890 złotych wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty, tytułem zwrotu kosztów procesu;

IV.  nakazuje ściągnąć od pozwanej U. L. (1) na rzecz Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego w Olsztynie kwotę 3.863,5 złotych tytułem wydatków Skarbu Państwa związanych z tymczasowym pokryciem wynagrodzenia biegłego sądowego za sporządzenie opinii.

Sygn. akt I C 1314/23

UZASADNIENIE

Powódka H. M. w pozwie (data stempla pocztowego – 04.08.2021 r.) początkowo domagała się od pozwanej U. L. (1) zasądzenia kwoty 50.000 zł tytułem zachowku po zmarłej matce G. L. wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi od dnia 2 lipca 2021 r. do dnia zapłaty oraz zasądzenia od pozwanej na jej rzecz kosztów procesu według norm prawem przepisanych wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się orzeczenia.

W uzasadnieniu powódka wskazała, że w dniu 11 stycznia 2019 r. zmarła matka stron G. L., która pozostawiła spadkobierców ustawowych, córkę U. L. (1), córkę U. L. (2) oraz córkę H. M.. Zmarła matka nie pozostawiła żadnych testamentów, a powódka nie dostała od spadkodawczyni żadnego zachowku. Powódka podniosła, iż z dniem 7 sierpnia 2008 r. G. L. darowała pozwanej U. L. (1) zabudowaną nieruchomość gruntową położoną w N.. Przedmiotową umową darowizny matka rozporządziła całym swym majątkiem spadkowym. Powódka twierdzi, iż nie ma przeszkód do zaliczenia umowy darowizny do spadku po zmarłej w celu obliczenia należnego zachowku. Powódka podniosła, że zawarte w umowie darowizny oświadczenie o zwolnieniu przez matkę stron darowizny z obowiązku zaliczenia na schedę spadkową nie ma w przedmiotowej sprawie znaczenia, gdyż powoduje wyłącznie, że darowizna nie byłaby uwzględniana przy dokonywaniu działu spadku, a nie powoduje wyłączenia z obliczenia wysokości zachowku. Powódka przyjęła szacunkową wartość nieruchomości na poziomie 800.000 zł. H. M. przysługuje zachowek o równowartości 1/6 udziału w nieruchomości, tj. 133.333,34 zł. Powódka w oparciu o art. 321 k.p.c. dochodzi z tytułu zachowku kwoty częściowej.

(pozew k. 3-9).

W odpowiedzi na pozew pozwana U. L. (1) wniosła o oddalenie powództwa w całości i zasądzenie od powódki na jej rzecz kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

W uzasadnieniu odpowiedzi na pozew pozwana wskazała, iż powódka już otrzymała należną jej wartość udziału spadkowego po matce w związku z otrzymaniem od rodziców w drodze darowizny nieruchomości niezabudowanej, położonej w N.. Nieruchomość tą powódka sprzedała w 2003 r. Pozwana potwierdziła otrzymanie w darowiźnie nieruchomości. Pozwana zakwestionowała przyjętą przez powódkę wartość nieruchomości, tj. 800.000 zł, bowiem powódka nie wzięła pod uwagę, iż to pozwana dokonała nakładów na nieruchomość, które to podniosły jej wartość. Pozwana podniosła zarzut naruszenia art. 5 k.c.

(odpowiedź na pozew k. 47-50)

Wyrokiem z 11 stycznia 2022 r. Sąd Rejonowy w Olsztynie oddalił powództwo oraz zasądził od powódki na rzecz pozwanej kwotę 3.617 zł tytułem zwrotu kosztów procesu z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty.

(wyrok SR w Olsztynie, sygn. akt (...) k. 141)

Na skutek apelacji powódki od powyższego wyroku z dnia 11 stycznia 2022 r., sygn. akt (...), Sąd Okręgowy w Olsztynie wyrokiem z dnia 21 grudnia 2022 r. uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Rejonowemu w Olsztynie do ponownego rozpoznania.

(wyrok SO w Olsztynie, sygn. akt (...)

W dniu 17 lipca 2023 r. powódka rozszerzyła powództwo do kwoty 133.455 zł oraz wniosła o jej zasądzenie wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od kwoty 50.000 zł od dnia 2 lipca 2021 r. do dnia zapłaty, a także od kwoty 83.455 zł od dnia doręczenia pozwanej odpisu rozszerzenia powództwa do dnia zapłaty. Wskazała, iż biegły rzeczoznawca wycenił wartość nieruchomości na kwotę 800.730 zł, co oznacza, że przypadający na powódkę udział spadkowy wynosiłby 266.910 zł, w związku z czym wartość zachowku wynosi kwotę 133.455 zł.

(rozszerzenie powództwa k. 336-337)

Pozwana w odpowiedzi na rozszerzenie powództwa wniosła o oddalenie powództwa w rozszerzonej części oraz podtrzymała dotychczasowe stanowisko w sprawie. Ponadto z ostrożności procesowej, w przypadku nieuwzględnienia stanowiska strony pozwanej ewentualnie wniosła o obniżenie wartości zachowku, a także rozłożenie jego płatności na raty.

(odpowiedź pozwanej na pismo rozszerzające powództwo k. 362-365)

Wobec powyższego, na podstawie art. 17 pkt 4 k.p.c. w zw. z art. 200 §1 ⁴ k.p.c. sprawę przekazano do Sądu Okręgowego w Olsztynie, I Wydziału Cywilnego.

Sąd ustalił, co następuje:

Małżonkowie O. L. i G. L. (rodzice stron) byli na zasadach małżeńskiej majątkowej wspólności ustawowej użytkownikami wieczystymi gruntu oraz właścicielami posadowionego na nim budynku mieszkalnego, znajdującego się w N. przy ulicy (...).

O. L. zmarł 5 kwietnia 1993 r. w N.. Spadek po nim nabyła żona G. L. wraz z córkami: U. L. (1), U. L. (2) i H. M. po ¼ części każda z nich.

(postanowienie SR w Olsztynie, sygn. akt (...) k. 55)

Aktem notarialnym z dnia 24 lutego 2000 r. przed notariuszem U. V. w N., za Rep. A nr (...), G. L., U. L. (1) oraz H. M. zawarły umowę częściowego zniesienia współużytkowania wieczystego gruntu i współwłasności budynków w ten sposób, że przysługujące U. L. (1) i H. L. (obecnie M.) udziały we wskazanych prawach otrzymała G. L. z obowiązkiem spłaty na rzecz powódki w kwocie 22.500 zł, odpowiadającej wartości jej udziału wynoszącego 1/8 część. Wartość nieruchomości wyceniono na kwotę 180.000 zł. Powódka potwierdziła otrzymanie ustalonej kwoty.

(akt notarialny za Rep. A nr (...), k. 16-18)

Z dniem 30 listopada 2000 r. przed notariuszem U. V. w N. stawiły się G. L., U. L. (1) oraz H. M., które to złożyły oświadczenie woli, zgodnie z którym wskazały, że H. M. sprzedała G. L. swój udział wynoszący 1/8 część za cenę 22.500 zł, a G. L. wskazany udział kupiła. Strony zmieniły oświadczenia woli w zakresie udziału 1/8 części U. L. (1) wskazując, że udział ten nadal będzie jej przysługiwać.

(akt notarialny za Rep. A nr (...) k. 58-59)

Postanowieniem z 5 listopada 2001 r., sygn. akt I Ns (...)00, Sąd Rejonowy w Olsztynie zniósł współwłasność nieruchomości o powierzchni 0,0597 ha, zabudowanej budynkiem mieszkalnym, położonej w N., przy ul. (...), stanowiącej współwłasność G. L. w udziale 5/8 części oraz U. L. (1) i U. L. (2) w udziałach po 1/8 części w ten sposób, że przyznał własność nieruchomości G. L. bez obowiązku spłaty na rzecz U. L. (1).

(postanowienie SR w Olsztynie, sygn. akt I (...) k. 121)

Wartość nieruchomości przy ul. (...) w N. według opinii biegłego sądowego z zakresu budownictwa, sporządzonej na potrzeby postępowania o zniesienie współwłasności, sygn. akt (...), została ustalona na 217.000 zł.

(opinia biegłego k. 74-104 załącznika do sprawy)

Umową darowizny z 7 sierpnia 2008 r., sporządzoną przed notariuszem U. V., za M.. (...) Nr (...), G. L. darowała córce U. L. (1) zabudowaną nieruchomość, położoną w N. przy ul. (...). Decyzją z dnia 28 listopada 1978 r., znak: (...)411-27/78, Prezydent Miasta, w oparciu o przepisy ustawy z dnia 6 lipca 1972 r. o terenach budownictwa jednorodzinnego i zagrodowego oraz o podziale nieruchomości w miastach i osiedlach, po rozpoznaniu wniosku O. L. i jego córki H. L. nadał (...), położoną w N., przy ul. (...) (obecnie (...)) w użytkowanie wieczyste H. L.. Przedmiotowa działka powstała w wyniku podziału działki będącej w użytkowaniu wieczystym O. i G. L.. Następnie prawo użytkowania wieczystego działki za opłatą w kwocie 2.017 zł zostało przekształcone w prawo własności. W 2003 r. powódka wraz z mężem dokonali sprzedaży przedmiotowej działki za kwotę 55.000 zł.

(akt notarialny za Rep. (...) nr (...) k. 19-22, akt notarialny za Rep. (...) nr (...) k. 99-104)

Z dniem 11 stycznia 2019 r. w N. zmarła matka stron G. L.. Spadkodawczyni nie pozostawiła majątku ani testamentu. Pismem z 8 czerwca 2021 r. powódka reprezentowana przez pełnomocnika wezwała pozwaną do zapłaty na jej rzecz kwoty 116.660 zł tytułem zachowku. Pełnomocnik pozwanej w odpowiedzi na powyższe wskazał, że brak jest podstaw do żądania wypłaty zachowku.

(akt zgonu k. 13-14, wezwanie do zapłaty k. 32-33, odpowiedź na wezwanie k. 36-37)

Zgodnie z opinią biegłego z zakresu szacowania nieruchomości wartość nieruchomości objętej KW nr (...) wg stanu z dnia 7 sierpnia 2008 r. tj. dnia zawarcia umowy darowizny i cen na dzień wyceny tj. 20 czerwca 2023 r. wynosi kwotę 800.730 zł.

(opinia biegłego k. 238-318, opinia uzupełniająca k. 422-434)

Sąd zważył co następuje:

Powództwo o zapłatę zachowku zasługiwało na uwzględnienie.

Stan faktyczny w sprawie Sąd ustalił na podstawie niekwestionowanych wzajemnie przez strony dokumentów, przedłożonych przez te strony w toku procesu.

Sąd uznał, iż sporządzona w toku procesu opinia biegłego sądowego – rzeczoznawcy majątkowego I. A. jest logiczna, a wnioski jasne i spójne. W ocenie Sądu opinia biegłego jest jasna z uwagi na to, iż pozwala na zrozumienie wyrażonych w niej ocen i sposobu dochodzenia do nich oraz pełna, bowiem udziela odpowiedzi na wszystkie postawione przez sąd pytania i uwzględnia wszelkie udostępnione materiały. Opinia ta stanowi zatem wystarczający materiał dowodowy dla ostatecznego rozstrzygnięcia sprawy.

Na wstępie i dla porządku poczynionych rozważań wskazać należy, że zgodnie z art. 224 § 1 k.p.c. przewodniczący zamyka rozprawę po przeprowadzeniu dowodów i udzieleniu głosu stronom. Natomiast zgodnie z §3 wskazanego przepisu jeżeli przyczyni się to do sprawniejszego rozpoznania sprawy, a wyznaczanie kolejnych posiedzeń jest zbędne, sąd może zamknąć rozprawę na posiedzeniu niejawnym. Strony należy uprzedzić o możliwości zamknięcia rozprawy i umożliwić im zabranie głosu w piśmie procesowym, w terminie nie krótszym niż 7 dni. Sąd zamyka rozprawę w terminie miesiąca od dnia, w którym upłynął termin do zabrania głosu przez strony. Postanowienie może być wydane jedynie przez sędziów, przed którymi odbyło się ostatnie posiedzenie jawne poprzedzające bezpośrednio zamknięcie rozprawy. Uregulowanie art. 224 § 3 k.p.c. dotyczy sytuacji, w której rozprawa została wyznaczona, ale po jej odroczeniu w celu zamknięcia rozprawy nie wyznacza się kolejnego posiedzenia z udziałem stron, lecz zamyka się rozprawę na posiedzeniu niejawnym.

Sąd postanowił zamknąć rozprawę – o czym postanowiono w punkcie I sentencji wyroku.

W sprawie bezspornie ustalono składniki majątku spadkowego. Sporna natomiast była ich wartość, co bezpośrednio przełożyło się na wysokość zasądzonego zachowku. Spornym było nadto, czy w sprawie znajduje zastosowanie zarzut naruszenia przez powódkę przepisu art. 5 k.c., jak również to, czy sporna darowizna nieruchomości uczyniona przez spadkodawczynię G. L. na rzecz pozwanej U. L. (1) podlega zaliczeniu na poczet substratu zachowku.

W pierwszej kolejności wskazać należy, że niniejsza sprawa była uprzednio przedmiotem kontroli instancyjnej, w wyniku której wyrok Sądu Rejonowego został uchylony, a sprawa przekazana do ponownego rozpoznania na podstawie art. 386 § 4 k.p.c. W uzasadnieniu tego orzeczenia Sąd Okręgowy dokonał jednoznacznej oceny prawnej zgłoszonego roszczenia o zachowek, wskazując na nierozpoznanie istoty sprawy przez Sąd pierwszej instancji, polegające na bezzasadnym zastosowaniu art. 5 k.c. bez uprzedniego zbadania materialnej podstawy żądania oraz bez przeprowadzenia postępowania dowodowego niezbędnego dla ustalenia substratu zachowku.

Zgodnie z art. 386 § 6 k.p.c., Sąd, któremu sprawa została przekazana, jest związany wykładnią prawa dokonaną w tej sprawie przez sąd drugiej instancji. Związanie to obejmuje zarówno ocenę dopuszczalności zastosowania art. 5 k.c. w realiach niniejszej sprawy, jak i wskazania co do sposobu ustalenia podstawy faktycznej rozstrzygnięcia, w szczególności konieczność przeprowadzenia pełnej procedury ustalania substratu zachowku zgodnie z art. 991 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 993–995 k.c.

Sąd Okręgowy jednoznacznie wskazał, że w okolicznościach niniejszej sprawy brak jest podstaw do uznania roszczenia powódki o zachowek za sprzeczne z zasadami współżycia społecznego w rozumieniu art. 5 k.c., podkreślając wyjątkowy charakter możliwości oddalenia roszczenia o zachowek na tej podstawie oraz konieczność szczególnej ostrożności w sięganiu po klauzulę generalną, zwłaszcza wobec funkcji ochronnej instytucji zachowku. Wskazano również, że ewentualne pozbawienie uprawnionego prawa do zachowku co do zasady może nastąpić w drodze wydziedziczenia przy spełnieniu przesłanek z art. 1008 k.c., których w niniejszej sprawie nie wykazano.

Ponadto Sąd odwoławczy przesądził, że rozliczenia związane ze spadkiem po ojcu stron nie stanowią przysporzenia uczynionego przez spadkodawczynię i nie mogą być zaliczane na poczet należnego powódce zachowku, a przy obliczaniu zachowku uwzględnieniu podlegają wyłącznie darowizny uczynione przez spadkodawcę, których wartość należy ustalić zgodnie z art. 995 § 1 k.c.

Przechodząc zatem do materialnoprawnej oceny żądania, wskazać należy, że zgodnie z art. 991 § 1 k.c., zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni – dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach – połowa wartości tego udziału (zachowek). Roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jej uzupełnienia przysługuje uprawnionemu, jeżeli nie otrzymał należnego zachowku w postaci uczynionej przez spadkodawcę darowizny bądź w postaci powołania do spadku, bądź zapisu (art. 991 § 2 k.c.). Uprawniony nie może być pozbawiony wolą spadkodawcy zachowku, chyba że wystąpią przesłanki do wydziedziczenia go przez spadkodawcę (art. 1008–1010 k.c.).W konsekwencji przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd był obowiązany przeprowadzić postępowanie dowodowe zmierzające do ustalenia czystej wartości spadku po spadkodawczyni oraz wartości darowizn podlegających doliczeniu, w tym darowizny nieruchomości przy (...) w N. na rzecz pozwanej oraz przysporzenia uzyskanego przez powódkę w postaci prawa użytkowania wieczystego nieruchomości przy ul. (...) w N., z uwzględnieniem kryteriów określonych w art. 995 § 1 k.c. Dopiero po dokonaniu tych ustaleń możliwa była ocena, czy i w jakim zakresie powódka uzyskała należny jej zachowek w rozumieniu art. 991 § 2 k.c.

Uprawnienie do zachowku oparte jest na istnieniu bliskiej więzi rodzinnej między spadkodawcą, a uprawnionym. Ochrona praw najbliższej rodziny zmarłego należy do podstawowych założeń prawa spadkowego. Znajduje ona wyraz w wielu instytucjach uregulowanych w księdze czwartej kodeksu cywilnego, w tym też
i w instytucji zachowku zapewniającej osobom wskazanym w ustawie określoną korzyść ze spadku nawet wbrew woli zmarłego. W systemie prawa polskiego instytucja zachowku została ukształtowana jako wierzytelność, tj. roszczenie o zapłatę określonej sumy pieniężnej. Powstanie uprawnienia do zachowku jest przy tym uzależnione od tego, aby w konkretnym stanie faktycznym osoby te były powołane do spadku z ustawy. Zgodnie z art. 931 § 1 k.c. w pierwszej kolejności powołane są z ustawy do spadku dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek, dziedziczą oni w częściach równych.

Należy jednak wskazać, że zgodnie z art. 926 § 1 i 2 k.c. powołanie do spadku wynika z ustawy albo z testamentu. Dziedziczenie ustawowe co do całości spadku następuje wtedy, gdy spadkodawca nie powołał spadkobiercy albo żadna z osób, które powołał, nie chce lub nie może być spadkobiercą. Artykuł 926 § 2 k.c. wyraża więc generalną zasadę, iż powołanie do dziedziczenia z testamentu ma pierwszeństwo przed dziedziczeniem ustawowym (M. Pazdan (w:) K. Pietrzykowski, Komentarz, t. II,
s. 1023). Zasada ta zabezpiecza pełną realizację swobody w dysponowaniu majątkiem na wypadek śmierci. Testamentowy tytuł powołania do spadku wyłącza -
z zastrzeżeniem wyjątku określonego w art. 926 § 3 k.c. - powołanie z ustawy, także wówczas, gdy osoby powołane w testamencie należą do kręgu spadkobierców ustawowych. Dziedziczenie ustawowe co do całości spadku ma miejsce wówczas, gdy spadkodawca nie pozostawił testamentu lub też żadna z osób powołanych w testamencie nie chce lub nie może być spadkobiercą (art. 926 § 2 k.c.). Jeżeli więc nikt nie legitymuje się testamentowym tytułem powołania do dziedziczenia, ma miejsce dziedziczenie ustawowe (A. Kidyba (red.), Elżbieta Niezbecka Kodeks cywilny. Komentarz. Tom IV. Spadki, wyd. III, 2011).

Instytucja zachowku stanowi formę ustawowego zabezpieczenia interesów osób najbliższych spadkodawcy przed skutkami dokonanych przez niego rozrządzeń w ramach przysługującej swobody testowania. Ustawodawca pozostawił spadkodawcy wybór co do sposobu zapewnienia uprawnionemu należnego mu zachowku. Spadkodawca może powołać uprawnionego do dziedziczenia, uczynić na jego rzecz zapis lub dokonać na jego rzecz darowizny. Dopiero wtedy, gdy uprawniony nie otrzymał w żadnej z tych postaci należnego zachowku, przysługuje mu roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do jego pokrycia. W przypadku różnicy między wartością należnego zachowku a wartością przypadającej uprawnionemu korzyści z tytułu powołania do dziedziczenia, zapisu lub darowizny, uprawniony może dochodzić sumy pieniężnej wyrównującej tę różnicę (art. 991 § 2 kodeksu cywilnego).

Konsekwencją przyjętej regulacji jest obowiązek zaliczenia na poczet należnego zachowku darowizn uczynionych przez spadkodawcę. Ustalając substrat zachowku, należy ustalić wartość spadku oraz doliczyć do niej wartość darowizn i zapisów windykacyjnych dokonanych przez spadkodawcę (art. 993 kodeksu cywilnego). Nie dolicza się do substratu zachowku darowizn dokonanych przed więcej niż dziesięciu laty, licząc wstecz od otwarcia spadku, ale dokonanych na rzecz osób niebędących spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku (art. 994 § 1 kodeksu cywilnego). Darowizny dokonane na rzecz osób będących spadkobiercami podlegają doliczeniu, choćby zostały poczynione dawniej niż na dziesięć lat przed otwarciem spadku.

W pierwszym rzędzie należało odnieść się do najdalej idącego zarzutu strony pozwanej, tj. zarzutu naruszenia art. 5 k.c., który zdaniem pozwanej, powinien na gruncie sprawy skutkować oddaleniem roszczeń powódki wywodzonych z instytucji zachowku, z uwagi na naruszenie przez niego prawa podmiotowego.

W ocenie Sądu zarzut ten na gruncie realiów niniejszej sprawy nie mógł odnieść oczekiwanego przez pozwaną efektu. Zgodnie z treścią przepisu art. 5 k.c. nie można czynić ze swego prawa użytku, który by był sprzeczny ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem tego prawa lub z zasadami współżycia społecznego. Takie działanie lub zaniechanie uprawnionego nie jest uważane za wykonywanie prawa i nie korzysta z ochrony. Klauzula zasad współżycia społecznego, o jakiej mowa w art. 5 k.c., może być stosowana w tych przypadkach, w których zastosowanie w sprawie przepisów prawa prowadziłoby do wydania niesłusznego i nieakceptowalnego orzeczenia. Ze swej istoty przepis art. 5 k.c. może być stosowany przez sąd wyjątkowo. Jednocześnie, aby można było skorzystać z dobrodziejstwa tej instytucji, to konieczne jest określenie zasady współżycia społecznego, która jest naruszana przez jedną ze stron procesu.

Niezależnie od powyższego wskazać należy, że w sprawie o zachowek zakres stosowania art. 5 k.c. powinien być szczególnie wąski, albowiem istotą prawa do zachowku jest urzeczywistnienie obowiązków moralnych, jakie spadkodawca ma względem swoich bliskich. Oddalenie żądania zasądzenia zachowku (lub jego obniżenie) w oparciu o przepis art. 5 k.c. jest możliwe jedynie wyjątkowo, w przypadku zaistnienia rażącego naruszenia przez osobę dochodzącą zachowku zasad współżycia społecznego. Sąd przyjął, że nie można uznać, aby w niniejszej sprawie należało stosować przepis art. 5 k.c.

Wobec braku zgodnego stanowiska stron co do wartości nieruchomości będącej przedmiotem darowizny celem określenia jej wartości został dopuszczony dowód z opinii biegłego rzeczoznawcy majątkowego - I. A.. Zgodnie z opinią sporządzoną wg stanu z dnia 7 sierpnia 2008 r. i cen na dzień wyceny tj. 20 czerwca 2023 r., a także opinią uzupełniającą (data sporządzenia operatu szacunkowego- 20 września 2025 r.) wartość spornej nieruchomości wyniosła 800.730 złotych. Biegły określił także poszczególne części składowe nieruchomości, których wartość wyniosła: -działka gruntu nr ewid. (...)- 361.530 zł;

-budynek mieszkalny (...) kondygnacyjny- 353.560 zł;

-budynek mieszkalny (...) kondygnacyjny- 85.640 zł.

W oparciu o powyższą opinię sądową substrat zachowku został ustalony przez Sąd na kwotę 800.730 złotych.

W przypadku dziedziczenia ustawowego po matce G. L., powódce przypadałby udział 1/3 części spadku (art. 931 § 1 k.c.), albowiem spadkodawczyni pozostawiła troje dzieci. Powódka jest osobą zdolną do pracy, wobec czego należny jej zachowek wynosi połowę wartości udziału spadkowego, który przypadłby jej przy dziedziczeniu ustawowym (art. 991 § 1 k.c.). Przy ustalonym substracie zachowku w kwocie 800.730 zł udział odpowiadający 1/3 części wynosi
266.910 zł, zaś należny powódce zachowek stanowi połowę tej kwoty, tj. 133.455 zł. O tej kwocie orzeczono na podstawie art. 991 § 1 i 2 k.c. – pkt II wyroku.

Pozwana wnosiła o rozłożenie zasądzonego świadczenia na raty. Podstawę prawną takiego rozstrzygnięcia stanowi art. 320 k.p.c., zgodnie z którym w szczególnie uzasadnionych wypadkach Sąd może rozłożyć zasądzone świadczenie na raty. Przepis ten ma charakter wyjątkowy i jego zastosowanie wymaga wykazania istnienia szczególnych okoliczności, które uzasadniałyby ingerencję w zasadę jednorazowego spełnienia świadczenia.

W ocenie Sądu w realiach niniejszej sprawy nie zachodziły przesłanki do zastosowania art. 320 k.p.c. Pozwana od dłuższego czasu miała świadomość istnienia roszczenia o zachowek oraz potencjalnego obowiązku zapłaty świadczenia pieniężnego. Postępowanie sądowe toczyło się przez znaczny okres, co dawało pozwanej możliwość podjęcia działań zmierzających do zabezpieczenia środków na ewentualną zapłatę. Sam fakt znacznej wysokości zasądzonej kwoty nie stanowi szczególnie uzasadnionego wypadku w rozumieniu art. 320 k.p.c.

Nadto rozłożenie świadczenia na raty prowadziłoby do dalszego, nieuzasadnionego odsunięcia w czasie realizacji uprawnienia powódki, wynikającego z art. 991 § 1 i 2 k.c., co pozostawałoby w sprzeczności z ochronnym charakterem instytucji zachowku.

O kosztach procesu orzeczono na podstawie art. 98 k.p.c., zgodnie z którym strona przegrywająca sprawę obowiązana jest zwrócić przeciwnikowi na jego żądanie koszty niezbędne do celowego dochodzenia praw i celowej obrony (koszty procesu). Na koszty procesu powodów w łącznej kwocie 13.890 zł składają się: opłata skarbowa od pełnomocnictwa (17 zł, k.17), wynagrodzenie pełnomocnika w postępowaniu przed Sądem Rejonowym (3.600 zł) oraz wynagrodzenie pełnomocnika w postępowaniu apelacyjnym przed Sądem Okręgowym (1.800 zł), opłata sądowa od pozwu (2.500 zł – k. 12,40) oraz opłata sądowa od powództwa po modyfikacji (4.173 zł – k. 334, 338), opłata sądowa od apelacji (2.400 zł, k. 160,166), zaliczka na wynagrodzenie biegłego (1.000 zł – k. 113) i taką kwotę na jej rzecz należało zasądzić tytułem zwrotu kosztów procesu wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie za okres od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty.

W związku z powyższym w pkt III wyroku zasądzono od powódki na rzecz pozwanego kwotę 13.890 zł tytułem zwrotu kosztów procesu.

W punkcie IV wyroku nakazano ściągnąć od pozwanego na rzecz Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego w Olsztynie, kwotę 3.863,50 zł tytułem zwrotu nieuiszczonych wydatków postępowania, poniesionych tymczasowo przez Skarb Państwa z tytułu wynagrodzenie biegłego sądowego.

sędzia Krystian Szeląg