Wyrok z 21 stycznia 2026, sygn. VII U 1539/25

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 21 stycznia 2026 r.

Sąd Okręgowy Warszawa – Praga w Warszawie VII Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

w składzie:

Przewodniczący Sędzia SO Renata Gąsior

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 21 stycznia 2026 r. w Warszawie

sprawy O. I.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych (...) Oddział w P.

o prawo do rekompensaty

na skutek odwołania O. I.

od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (...) Oddział w P. z dnia 25 marca 2025 roku, znak: (...)

oddala odwołanie.

S. I.

UZASADNIENIE

O. I. w dniu 30 maja 2025 r. złożyła odwołanie od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (...) Oddział w P. z dnia 25 marca 2025 r., znak: (...) odmawiającej jej prawa do rekompensaty, zaskarżając ją w całości i wniosła o zmianę zaskarżonej decyzji i przyznanie odwołującej prawa do rekompensaty z tytułu pracy w szczególnych warunkach i szczególnym charakterze oraz zasądzenie od organu rentowego na rzecz odwołującej kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Uzasadniając swoje stanowisko, ubezpieczona wskazała, że organ rentowy nie uwzględnił okresu między 22 października 1988 r. a 1 września 1991 r., kiedy to odwołująca przebywała na urlopie wychowawczym, który został wskazany przez ubezpieczoną w informacji o okresach składkowych i nieskładkowych ERP-6, wobec czego organ rentowy powinien zmienić decyzję ( odwołanie – k. 3-4v. a.s.).

Zakład Ubezpieczeń Społecznych (...) Oddział w P. wniósł o oddalenie odwołania na podstawie art. 477 ¹⁴ § 1 k.p.c., a uzasadniając swe stanowisko wskazał, że w postępowaniu przed organem rentowym O. I. nie udowodniła piętnastoletniego okresu pracy w szczególnych warunkach. Na podstawie przedłożonych dokumentów organ rentowy ustalił staż pracy w szczególnych warunkach w wymiarze 14 lat, 1 miesiąca i 4 dni. Do stażu pracy w szczególnych warunkach nie uwzględniono okresu urlopu wychowawczego od 22.10.1988 r. do 31.08.1991 r. Organ rentowy wskazał, że jak wynika z § 2 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 07.02.1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze okresami pracy uzasadniającymi prawo do świadczeń są okresy, w których praca w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze jest wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na danym stanowisku. Przepis ten wyraźnie wskazuje, że okresem pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze jest tylko okres wykonywania pracy, a nie cały okres pozostawania w zatrudnieniu tj. do szczególnego stażu ubezpieczeniowego wliczane są tylko okresy, za które pracownik otrzymał wynagrodzenie za pracę. Nie ma zatem możliwości zaliczenia okresu urlopu wychowawczego do okresu pracy w szczególnych warunkach ( odpowiedź na odwołanie – k. 7-8 a.s.).

Sąd ustalił następujący stan faktyczny:

O. I. urodziła się (...), w okresie od 1 września 1987 r. do 31 sierpnia 1991 r. była zatrudniona w Szkole Podstawowej nr (...) w F., od 22 października 1988 r. do 31 sierpnia 1991 r. przebywała na urlopie wychowawczym, od 1 września 1991 r. do 31 sierpnia 1993 r. była zatrudniona w Szkole Podstawowej nr (...) w F., od 1 września 1993 r. do 31 sierpnia 1995 r. była zatrudniona w Szkole Podstawowej nr (...) w F., od 1 września 1995 r. do 31 sierpnia 1996 r. była zatrudniona w Szkole Podstawowej nr (...) w F., od 28 listopada 1996 r. do 28 lutego 1997 r. była zatrudniona w (...) Szkole Podstawowej w P., od 1 września 1997 r. do 31 sierpnia 1998 r. była zatrudniona w Szkole Podstawowej nr (...) w P., od 1 września 1998 r. do 27 lutego 2025 r. była zatrudniona w Szkole Podstawowej nr (...) w P., od 17 stycznia 2003 r. do 20 czerwca 2003 r. przebywała na urlopie wychowawczym ( informacja o okresach składkowych i nieskładkowych – k. 6-6v. a.s.).

W dniu 28 lutego 2025 r. O. I. złożyła wniosek o przyznanie emerytury wraz z rekompensatą. Decyzją z dnia 25 marca 2025 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych (...) Oddział w P. odmówił O. I. przyznania rekompensaty, wskazując że nie udowodniła 15 lat pracy w szczególnym charakterze na stanowisku nauczyciela – wykonywanej stale i w pełnym wymiarze. Organ rentowy wskazał, że przy ustalaniu okresu pracy nauczycielskiej nie uwzględnia się:

- okresów niewykonywania pracy, za które pracownik otrzymał po 14.11.1991 r. wynagrodzenie za czas nieusprawiedliwionej nieobecności w pracy (m.in. za czas choroby i urlopu macierzyńskiego), wynagrodzenie za czas niezdolności do pracy, zasiłek chorobowy, macierzyński, opiekuńczy, świadczenie rehabilitacyjne,

- okresów urlopu dla poratowania zdrowia, urlopu szkoleniowego, przebywania nauczycieli na urlopie na dalsze kształcenie się, pozostawania nauczycieli w stanie nieczynnym,

- okresów urlopów wychowawczych i bezpłatnych

Organ rentowy obliczył, że ubezpieczona udokumentowała 14 lat, 1 miesiąc i 4 dni pracy w szczególnym charakterze na stanowisku nauczyciela – wykonywanej stale i w pełnym wymiarze ( wniosek – k. 1-3 akt ZUS, decyzja z dnia 25 marca 2025 r. – k. 19 akt ZUS).

O. I. w dniu 30 maja 2025 r. złożyła odwołanie od ww. decyzji, inicjując niniejsze postępowanie ( odwołanie – k. 3-4v. a.s.).

Powyższy stan faktyczny Sąd Okręgowy ustalił na podstawie dokumentów zgromadzonych w aktach sprawy wraz z aktami rentowymi, mając na uwadze, że nie był on sporny między stronami niniejszego postępowania. Dowodów z dokumentów żadna ze stron nie kwestionowała, a Sąd z urzędu nie znalazł podstaw do tego, aby odmówić im wiarygodności i mocy dowodowej.

Sąd zważył, co następuje:

Odwołanie O. I., jako niezasadne, podlegało oddaleniu.

Rozpoznanie sprawy nastąpiło na posiedzeniu niejawnym. Taką możliwość daje art. 148 ¹ § 1 k.p.c. (Dz.U. z 2024 r. poz. 1568), który przewiduje, że sąd może rozpoznać sprawę na posiedzeniu niejawnym, gdy pozwany uznał powództwo lub gdy po złożeniu przez strony pism procesowych i dokumentów, w tym również po wniesieniu zarzutów lub sprzeciwu od nakazu zapłaty albo sprzeciwu od wyroku zaocznego, sąd uzna – mając na względzie całokształt przytoczonych twierdzeń i zgłoszonych wniosków dowodowych – że przeprowadzenie rozprawy nie jest konieczne.

W przedmiotowej sprawie okoliczności faktyczne nie były sporne, a zatem nie zachodziła potrzeba przeprowadzania dowodów. Spór dotyczył jedynie prawa. Ponadto strony nie wniosły o przeprowadzenie rozprawy. W tych okolicznościach Sąd na podstawie powołanego przepisu ocenił, że przeprowadzenie rozprawy nie jest konieczne, co w konsekwencji pozwoliło na rozpoznanie sprawy i wydanie rozstrzygnięcia na posiedzeniu niejawnym.

Spór w niniejszej sprawie skupił się na kwestii prawa odwołującej do rekompensaty z tytułu utraty możliwości nabycia prawa do emerytury wcześniejszej z tytułu pracy w szczególnych warunkach, a przede wszystkim trwania okresu zatrudnienia w takich warunkach.

Warunki przyznania rekompensaty zostały określone w oraz ustawie z 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych (t.j. Dz. U. z 2024 r., poz. 1696) oraz ustawie z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2025 r. poz. 1749 – dalej jako ustawa emerytalna). I tak, zgodnie z art. 2 ust. 5 u.e.p. rekompensata stanowi odszkodowanie za utratę możliwości nabycia prawa do wcześniejszej emerytury z tytułu pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze dla osób, które nie nabędą prawa do emerytury pomostowej. Warunki nabycia prawa do rekompensaty określa art. 21 ust. 1 i 2 u.e.p., w myśl którego rekompensata przysługuje ubezpieczonemu, jeżeli ma okres pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze w rozumieniu przepisów ustawy o emeryturach i rentach z FUS, wynoszący co najmniej 15 lat. Rekompensata nie przysługuje osobie, która nabyła prawo do emerytury na podstawie przepisów ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Przesłankami uprawniającymi do rekompensaty są więc:

1)  utrata przez ubezpieczonego możliwości przejścia na emeryturę we wcześniejszym wieku emerytalnym w związku z wygaśnięciem po dniu 31 grudnia 2008 r. – w stosunku do ubezpieczonych urodzonych po dniu 31 grudnia 1948 r., a przed dniem 1 stycznia 1969 r. - podstawy prawnej przewidującej takie uprawnienie;

2)  niespełnienie przez ubezpieczonego warunków uprawniających go do emerytury pomostowej na zasadach wynikających z przepisów o emeryturach pomostowych;

3)  legitymowanie się przez ubezpieczonego co najmniej 15 letnim okresem pracy w szczególnych warunkach lub pracy w szczególnym charakterze w rozumieniu przepisów o emeryturach i rentach z FUS;

4)  nieuzyskanie przez ubezpieczonego prawa do emerytury według zasad przewidzianych w ustawie o emeryturach i rentach z FUS;

Odesłanie ustawowe zawarte w art. 21 ustawy o emeryturach pomostowych wymaga przedstawienia przepisów ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych regulujących kwestię okresu pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze. Zgodnie z art. 32 ust. 2 ustawy emerytalnej za pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach uważa się pracowników zatrudnionych przy pracach o znacznej szkodliwości dla zdrowia oraz o znacznym stopniu uciążliwości lub wymagających wysokiej sprawności psychofizycznej ze względu na bezpieczeństwo własne lub otoczenia w podmiotach, w których obowiązują wykazy stanowisk ustalone na podstawie przepisów dotychczasowych. Praca w warunkach szczególnych to praca, w której pracownik w sposób znaczny jest narażony na niekorzystne dla zdrowia czynniki. Jako przykłady takiej pracy można wymienić: pracę w narażeniu na hałas przekraczający dozwolone normy, w zapyleniu, w oparach chemicznych, w wysokich temperaturach lub zmiennych warunkach atmosferycznych.

Warto podkreślić, że w świetle § 2 ust. 1 rozporządzenia, praca w szczególnych warunkach to praca wykonywana stale (codziennie) i w pełnym wymiarze czasu pracy (przez 8 godzin dziennie, jeżeli pracownika obowiązuje taki wymiar czasu pracy) w warunkach pozwalających na uznanie jej za jeden z rodzajów pracy wymienionych w rozporządzeniu w sprawie wieku emerytalnego i załącznikach do niego (wyroki Sądu Najwyższego z dnia 14 września 2007 r., III UK 27/07, OSNP 2008 nr 21-22, poz. 325; z dnia 19 września 2007 r., III UK 38/07, OSNP 2008 nr 21-22, poz. 329; z dnia 6 grudnia 2007 r., III UK 66/07, LEX nr 483283; z dnia 22 stycznia 2008 r., I UK 210/07, OSNP 2009 nr 5-6, poz. 75 i z dnia 24 marca 2009 r., I PK 194/08, LEX nr 528152 oraz z dnia 1 czerwca 2010 r., II UK 21/10, LEX nr 619638). Właśnie ta regulacja sprawiła, że Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 23 kwietnia 2013 r., I UK 561/12 (niepublikowanym), wykluczył możliwość zaliczenia okresów przebywania na urlopach wychowawczych do staży pracy w szczególnych warunkach uprawniającego do emerytury z art. 184 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. W uzasadnieniu wyroku zauważono, że przewidziane w rozporządzeniu w sprawie wieku emerytalnego i art. 184 ust. 1 ustawy emerytalnej rozróżnienie między okresem składkowym i nieskładkowym (zatrudnienia) a okresem wykonywania pracy, jako mające głęboki sens normatywny i społeczny, nie powinno być znoszone w drodze wykładni. Poza tym zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Sądu Najwyższego wnioskodawczyni lub wnioskodawca są obowiązani wykazać, że praca w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze jest wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy. Taka kwalifikacja niewykonywania pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze w okresie trwania zatrudnienia jest uzasadniona charakterem prawa do emerytury dla osób zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze. Prawo to stanowi bowiem konsekwencję szybszej utraty zdolności do zarobkowania z uwagi na szczególne warunki lub szczególny charakter pracy (por. uzasadnienie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 stycznia 2000 r., K 18/99, OTK 2000 nr 1, poz. 1). Wymóg okresu pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze winien więc odnosić się do okresu faktycznego wykonywania takiej pracy, z pominięciem okresów wyłącznie formalnego pozostawania w zatrudnieniu, w których pracownik - zgodnie z treścią łączącego go z pracodawcą stosunku pracy - zajmuje stanowisko, z którym łączy się wykonywanie pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, lecz w rzeczywistości pracy tej nie wykonuje, a tym samym nie jest narażony na uciążliwość związaną z warunkami lub charakterem pracy. Okres niewykonywania pracy nie wpływa zatem na szybszą utratę zdolności pracownika do zarobkowania. Skoro przez pracę w szczególnych warunkach rozumie się wykonywanie takiej pracy, a nie pozostawanie w stosunku pracy, to nie ma podstaw do zaliczenia urlopu wychowawczego do okresu pracy w szczególnych warunkach, skoro pracownik w czasie tego urlopu jest zwolniony z obowiązku świadczenia pracy w takich szczególnych warunkach.

Również Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 06.06.2006 r., sygn. akt I UK 338/05 wskazał, że do okresu pracy w szczególnym charakterze, o którym mowa w art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela, nie wlicza się okresu urlopu wychowawczego. Zgodnie bowiem z utrwalonym orzecznictwem Sądu Najwyższego przez pracę nauczyciela wykonywaną w szczególnym charakterze rozumie się pracę wykonywaną w charakterze nauczyciela, wychowawcy lub innego pracownika pedagogicznego w przedszkolu, szkole lub innej placówce wymienionej w art. 1 ust. 1 ustawy (por. uchwała siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 24 kwietnia 1984 r., III UZP 8/86, OSNCP 1986/12, poz. 193, uchwała z dnia 23 stycznia 1986 r., III UZP 56/85, OSNC 1986 nr 12, poz. 203; II UK 323/02). Skoro przez pracę w szczególnych warunkach rozumie się wykonywanie pracy o określonym charakterze, a nie pozostawanie w stosunku pracy, nie ma podstaw do zaliczenia urlopu wychowawczego do okresu pracy w szczególnych warunkach, skoro pracownik w czasie tego urlopu jest zwolniony z obowiązku świadczenia takiej pracy w takich, szczególnych warunkach. Ponadto w okresie urlopu wychowawczego pracownik jest zwolniony z obowiązku świadczenia pracy w celu umożliwienia pracownikowi sprawowania osobistej opieki nad małym dzieckiem (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 4 kwietnia 2002 r. I PKN 11/01 Prokuratura i Prawo 2003 nr 3 s. 41). Cel urlopu wychowawczego jest więc inny od celu urlopu macierzyńskiego, zwolnienia z obowiązku świadczenia pracy z powodu choroby lub urlopu dla poratowania zdrowia. Urlop wychowawczy nie jest okresem niezbędnym do regeneracji sił i zapewnienia możności dalszego wykonywania pracy, jak powyższe okresy.

W przedmiotowej sprawie Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie podważał, że odwołująca wykonywała pracę w szczególnym charakterze na stanowisku nauczyciela, jednak istotny był okres zatrudnienia odwołującej w tym charakterze. Jak wynika z dokumentacji zgromadzonej w aktach sprawy i przeprowadzonego przez organ rentowy postępowania odwołująca udokumentowała 14 lat, 1 miesiąc i 4 dni pracy w szczególnym charakterze. Organ rentowy nie uwzględnił okresu urlopu wychowawczego, z którego ubezpieczona korzystała w okresie od 22.10.1988 r. do 31.08.1991 r. Mając na uwadze powyższe rozważania, Sąd uznał, że decyzja wydana przez organ rentowy była prawidłowa. Niedopuszczalne byłoby zaliczanie urlopów wychowawczych do okresu pracy w szczególnych warunkach, kiedy pracownik nie wykonuje takiej pracy, a tym samym nie jest narażony na uciążliwość związaną z warunkami lub charakterem pracy.

Wobec powyższego brak było podstaw do zmiany zaskarżonej decyzji, a odwołanie ubezpieczonej podlegało oddaleniu, na podstawie art. 477 ¹⁴ § 1 k.p.c., o czym sąd orzekł w sentencji wyroku.

Renata Gąsior