Postanowienie z 3 lutego 2026, sygn. II Ca 1532/25

POSTANOWIENIE

Dnia 3 lutego 2026 r.

Sąd Okręgowy w Kielcach II Wydział Cywilny Odwoławczy

w składzie następującym:

Przewodniczący: Sędzia Sądu Okręgowego Mariusz Broda

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 3 lutego 2026 r. sprawy

z wniosku C. L.

z udziałem W. Ł.

o wpis do księgi wieczystej

na skutek apelacji wnioskodawcy C. L.

od postanowienia Sądu Rejonowego w Sandomierzu

z dnia 30 czerwca 2025 r. sygn. akt Dz.Kw 5893/24

postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie, znieść postępowanie poprzedzające wydanie zaskarżonego postanowienia – od dnia 28 grudnia 2024 roku i przekazać sprawę Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania apelacyjnego.

(...)

(...)

(...)

3.02.2026 r.

Sygn. akt II Ca 1532/25

UZASADNIENIE

Postanowieniem z dnia 30.06.2025 r. Sąd Rejonowy w Sandomierzu (na skutek rozpoznania skargi na czynność referendarza sądowego) oddalił wniosek C. L. o wpis w księdze wieczystej. Podstawy faktyczne i prawne takiego rozstrzygnięcia Sąd pierwszej instancji wyjaśnił w pisemnym uzasadnieniu (k.122-123).

Postanowienie zaskarżyła wnioskodawczyni. W wywiedzionej apelacji zarzucił naruszenie art. 626 ⁸ § 1 k.p.c. i wniosła uchylenie „obu orzeczeń” (czyli postanowienia Referendarza sądowego oraz postanowienia Sądu Rejonowego) i przekazania wniosku do ponownego rozpoznania.

Uczestniczka W. Ł. nie zajęła żadnego stanowiska w postępowaniu apelacyjnym.

Sąd Okręgowy zważył, co następuje:

Apelacja, o ile doprowadziła do uchylenia zaskarżonego postanowienia i przekazania sprawy Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania okazała się zasadna, chociaż nie z przyczyn wskazanych w jej treści.

Stosownie do treści art. 378 § 2 k.p.c., sąd drugiej instancji rozpoznaje sprawę w granicach apelacji; w granicach zaskarżenia bierze jednak z urzędu pod uwagę nieważność postępowania. To oznacza, że naruszenie przepisów prawa procesowego sąd odwoławczy bierze pod uwagę jedynie na zarzut skarżącego zgłoszony w postępowaniu apelacyjnym, natomiast naruszenie przepisów postępowania tego rodzaju, które skutkuje nieważnością postępowania poprzedzającego wydanie zaskarżonego orzeczenia (w rozumieniu art. 379 k.p.c.) – bierze pod uwagę z urzędu.

Sąd pierwszej instancji rozpoznał sprawę w warunkach nieważności postępowania, wywołanej pozbawieniem uczestniczki W. Ł. prawa do obrony w postępowaniu poprzedzającym wydanie zaskarżonego apelacją postanowienia.

W związku z tym wyjaśnić należy, że nieważność postępowania określona w art. 379 pkt 5 k.p.c. ma miejsce wtedy, gdy strona (uczestnik) postępowania, wbrew swej woli, została (został) faktycznie pozbawiona możności działania w postępowaniu lub jego istotnej części (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 13 listopada 2018 roku, III PZ 9/18). Zgodnie z utrwalonym już stanowiskiem judykatury, pozbawienie strony możności obrony swoich praw polega na tym, że z powodu wadliwości procesowych sądu lub strony przeciwnej, będących skutkiem naruszenia konkretnych przepisów kodeksu postępowania cywilnego, strona nie mogła brać i nie brała udziału w postępowaniu lub jego istotnej części, jeśli skutków tego uchybienia nie można było usunąć przed wydaniem orzeczenia w danej instancji, przy czym nie ma jakiegokolwiek znaczenia, czy działanie strony mogłoby mieć wpływ na rozstrzygnięcie (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 15 lipca 2010 roku, IV CSK 84/10; z dnia 1 kwietnia 2011 roku, II PK 248/10 i z dnia 27 marca 2012 roku, III UK 75/11; postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 25 marca 2014 roku, I PK 291/13). Zatem stwierdzenie nieważności postępowania z powodu pozbawienia strony możności obrony swoich praw wymaga przeprowadzenia swego rodzaju trójstopniowego „testu” i w związku z tym rozważenia, czy po pierwsze nastąpiło naruszenie przepisów prawa procesowego, po drugie, czy to uchybienie przepisom prawa procesowego miało wpływ na możność działania strony (ograniczając je, bądź wyłączając), po trzecie, jeśli obie te przesłanki wystąpiły łącznie, to czy mimo ich spełnienia strona rzeczywiście, faktycznie nie mogła bronić swoich praw (por. postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 23 kwietnia 2015 roku, V CSK 573/14; z dnia 18 grudnia 2014 roku, II UZ 58/14; z dnia 4 grudnia 2014 roku, III UZ 13/14 i z dnia 28 listopada 2002 roku, I CKN 399/01). Nie jest przy tym istotne to, czy podmiotem pozbawionym prawa do obrony jest strona (uczestnik) wnosząca (wnoszący) apelację, czy też strona przeciwna (inny uczestnik) tego postępowania. Chodzi to, by istniała pewność, że wydane w sprawie orzeczenie – skutkujące w sferze praw i obowiązków wszystkich stron (uczestników) postępowania zapadło w warunkach jego ważności.

Stosując ten wyżej opisany „trójstopniowy test” nieważności postępowania – w ujęciu już wyjaśnionym, nie ulega żadnej wątpliwości to, że wszystkie tak zidentyfikowane przesłanki pozbawienia uczestniczki W. Ł. prawa do obrony w tym konkretnym przypadku wystąpiły.

Po pierwsze, w postępowaniu przed Sądem Rejonowym doszło do naruszenia przepisów prawa procesowego, mogącego już co do zasady skutkować pozbawieniem uczestniczki możności obrony jej praw. W tym przypadku chodzi o art. 373 ¹ k.p.c. w zw. z art. 397 § 3 k.p.c. w zw. z art. 398 ²⁴ k.p.c. Innymi słowy, pomimo wynikającego z tych przepisów obowiązku doręczenia uczestniczce W. Ł. odpisu skargi na czynność referendarza, Sąd Rejonowy zaniechał tej czynności. Nie było podstaw do odstąpienia od doręczenia odpisu tego pisma procesowego uczestniczce, w szczególności nie stanowił go przepis art. 626 ¹² § 1 k.p.c. (który został przywołany w zarządzeniu Referendarza sądowego o pozostawieniu przesyłki zawierającej odpis postanowienia 25.11.2024 r. w aktach sprawy – k.88v.). Przepis ten dotyczy tylko i wyłącznie osób, na rzecz których pozostaje wpisane w księdze wieczystej prawo lub roszczenie, a biorąc pod uwagę aktualną treść (...) i nie ulega wątpliwości to, że prawo (współwłasności) na rzecz W. Ł. zostało w niej ujawnione. Niezależnie od tego, warunkiem prawidłowego (skutecznego) przypisania określonemu podmiotowi – spełniającemu kryteria w z art. 626 ¹² § 1 k.p.c., negatywnych skutków procesowych niewykonania przez ten podmiot obowiązku określonego w tym przepisie, jest uprzednie prawidłowe i weryfikowalne pouczenie tego podmiotu (przez sąd) o obowiązku zachowania opisanego w tym przepisie oraz o skutkach niedopełnienia tego obowiązku przez ten podmiot, co może nastąpić przy pierwszym doręczeniu przesyłki sądowej na znany sądowi adres tego podmiotu. Niespełnienie tego warunku przez sąd eliminuje dopuszczalność przyjęcia doręczenia „zastępczego” przesyłki sądowej – rozumieniu art. 626 ¹² § 3 k.p.c. W realiach niniejszej sprawy takie pouczenie do W. Ł. nie zostało skierowane przed rozpoznaniem przedmiotowego wniosku, ani w toku postępowania przed Referendarzem sądowym, ani przed Sądem Rejonowym.

Po drugie, uchybienie tym przepisom przez Sąd Rejonowy w sposób oczywisty miało wpływ już na możność działania uczestniczki W. Ł. w postępowaniu poprzedzającym wydanie zaskarżonego postanowienia. Uczestniczka została bowiem pozbawiona prawa do złożenia odpowiedzi na skargę na czynność referendarza, ale w istocie i na sam wniosek inicjujący postępowania, co jest efektem specyfiki rozpoznania sprawy przez sąd rejonowy – wynikającej z art. 398 ²² § 3 i 5 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. To wszystko nabiera tym większego znaczenia, że W. Ł. jest uczestnikiem postępowania – stosownie do treści art. 626 ¹ § 2 k.p.c, a wnioskowany wpis nie pozostawałby bez znaczenia także dla prawa (współwłasności) ujawnionego na rzecz uczestniczki.

Po trzecie, brak podstaw do postawienia pozytywnej tezy, że pomimo wystąpienia tych dwóch przesłanek łącznie, uczestniczka rzeczywiście mogła jeszcze bronić swoich praw, innymi słowy, że miała taką realną możność, skoro całość czynności w ramach postępowania przed Sądem Rejonowym sprowadzała się do wydania zaskarżonego postanowienia. .

Zatem doszło do nieważności postępowania przed Sądem pierwszej instancji, którą Sąd Okręgowy zobligowany był uwzględnić z urzędu.

W tym stanie rzeczy, Sąd Okręgowy - na podstawie art. 386 § 2 k.p.c. - orzekł jak w sentencji.

Rozstrzygnięcie w przedmiocie kosztów postępowania apelacyjnego nastąpiło z uwzględnieniem przepisu art. 108 § 2 k.p.c.

SSO Mariusz Broda