Wyrok z 3 marca 2025, sygn. I C 1450/24

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 3 marca 2025 r.

Sąd Okręgowy w Warszawie, I Wydział Cywilny w składzie:

Przewodniczący: sędzia Rafał Wagner

Protokolant: starszy sekretarz sądowy Monika Górczak

po rozpoznaniu w dniu 6 lutego 2025 r. w Warszawie na rozprawie

sprawy z powództwa D. M. i M. M.

przeciwko Bankowi (...) S.A. z siedzibą w W.

o ustalenie i o zapłatę

I.  ustala, że umowa nr (...) o kredyt hipoteczny z dnia 5 października 2006 r. zawarta pomiędzy D. M. i M. M. a Bankiem (...) S.A. z siedzibą w W. jest nieważna;

II.  zasądza od Banku (...) S.A. z siedzibą w W. na rzecz D. M. i M. M. kwoty po 91 535,65 (dziewięćdziesiąt jeden tysięcy pięćset trzydzieści pięć i 65/100) zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia 20 grudnia 2021 r. do dnia zapłaty;

III.  oddala powództwo w pozostałym zakresie;

IV.  zasądza tytułem zwrotu kosztów procesu od Banku (...) S.A. z siedzibą w W. na rzecz powodów D. M. i M. M. kwoty po 3 217 (trzy tysiące dwieście siedemnaście) zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się niniejszego orzeczenia do dnia zapłaty.

Sędzia Rafał Wagner

Sygn. akt I C 1450/24

UZASADNIENIE

D. M. i M. M. (dalej także jako: strona powodowa, kredytobiorcy, konsumenci) wnieśli przeciwko Bankowi (...) S.A. z siedzibą w W. o:

- ustalenie, że Umowa o kredyt hipoteczny nr (...) (...) z dnia 25 września 2006 r. (dalej: umowa kredytu) zawarta pomiędzy Bankiem (...) S.A. z siedzibą w W. (dalej: pozwany, bank) a powodami jest nieważna,

- zasądzenie na rzecz powodów kwoty 183 071,90 PLN wraz z odsetkami ustawowymi liczonymi od daty wymagalności, tj. od dnia 26 listopada 2021 r. do dnia zapłaty, w częściach równych, tytułem zwrotu nienależnie pobranych przez pozwanego świadczeń na podstawie umowy kredytu zawartej między powodami a bankiem, która to umowa kredytu jest nieważna,

- ewentualnie w razie uznania przez sąd powyższego roszczenia za nieuzasadnione o zasądzenie na rzecz powoda kwoty 50 440,37 PLN wraz z odsetkami ustawowymi liczonymi od daty wymagalności, tj. od dnia 26 listopada 2021 r. do dnia zapłaty, w częściach równych,, tytułem zwrotu nadpłaconych rat pobranych przez pozwanego na podstawie niedozwolonych klauzul umownych zawartych w umowie kredytu, które to klauzule są bezskuteczne względem powoda od momentu zawarcia umowy kredytu (tj. ex tunc),

- zasądzenie od pozwanego na rzecz powodów kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego w podwójnej wysokości wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od dnia prawomocności orzeczenia do dnia zapłaty zgodnie z art. 98 § 1 ¹ k.p.c.

W ocenie powodów, umowa kredytu jest nieważna z uwagi na znajdujące się w jej treści klauzule abuzywne oraz jej sprzeczność z ustawą i granicami swobody zawierania umów. Wobec tego powodowie mogą żądać od pozwanego banku zwrotu świadczeń nienależnych.

Pozwany Bank (...) S.A. z siedzibą w W. wniósł o oddalenie powództwa w całości. Przyznał, że zawarł z powodami umowę o kredyt hipoteczny nr (...) (...), kwestionując jednak, jakoby ww. umowa pozostawała w sprzeczności z treścią art. 69 ust. 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 Prawo Bankowe w brzmieniu obowiązującym w dacie jej zawarcia, pozostawała czynnością naruszającą granice swobody umów i jako taka była sprzeczna z istotą stosunku zobowiązaniowego, a także że jej postanowienia nie stanowiły wyniku indywidualnych negocjacji, zawierała niedozwolone klauzule umowne w rozumieniu art. 385 ^{( 1)} k.c., które by nie wiązały powodów, a jej postanowienia nie spełniały wymogu jasności i jednoznaczności, kształtowała interes powodów w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając ich interesy oraz jakoby pozwany bank był w jakimkolwiek zakresie bezpodstawnie wzbogacony względem powodów, a powodom przysługiwało względem pozwanego roszczenie o zapłatę, o ustalenie, czy interes prawny w takim ustaleniu. Bank zaprzeczył także temu, że ustalał kursy walut publikowane w Tabeli Kursów Walut Obcych w sposób dowolny oraz że bank nie przedstawił klientowi oferty kredytu w polskich złotych i regulaminu.

Pozwany podniósł także zarzut przedawnienia w zakresach: wszystkich roszczeń strony powodowej z uwagi tego, że indeksacja kredytu miała miejsce ponad 10 lat przed wytoczeniem powództwa; w jakim dochodzi ona zapłaty kwot kredytowych (kapitałowo-odsetkowych) zapłaconych przez nią na rzecz banku przed dniem 13 grudnia 2018 r., ewentualnie inną datą ustaloną przez sąd oraz w jakim dochodzi ona zapłaty kwot rat odsetkowych zapłaconych przed dniem 13 grudnia 2018 r., ewentualnie inną data ustaloną przez sąd. Pozwany zakwestionował także wszelkie wyliczenia dokonane przez powodów.

Sąd ustalił następujący stan faktyczny:

Umowa o kredyt hipoteczny nr (...) (...)

5 października 2006 r. strony zawarły umowę o kredyt hipoteczny nr (...) (...). Zgodnie z jej treścią, bank udziela kredytobiorcy kredytu w kwocie, na cel i na warunkach określonych w umowie, a kredytobiorca zobowiązuje się do spłaty kredytu wraz z odsetkami oraz opłatami i prowizjami wynikającymi z umowy i aktualnego Cennika w oznaczonych terminach spłaty oraz wywiązania się z pozostałych postanowień niniejszej umowy (§ 1 ust. 2 umowy). Kredytobiorcy przyznano kredyt w kwocie 191 900 zł.

W § 2 ust. 2 umowy postanowiono, że kredyt jest indeksowany do CHF, po przeliczeniu wypłaconej kwoty zgodnie z kursem kupna CHF według Tabeli Kursów Walut Obcych obowiązującej w Banku (...) w dniu uruchomienia kredytu lub transzy. Po uruchomieniu kredytu lub pierwszej transzy kredytu wypłaconego w transzach kredytodawca zobowiązał się wysłać kredytobiorcy pismo informujące go o wysokości pierwszej raty kredytu, kwocie kredytu w CHF oraz jego równowartości w PLN, zgodnie z kursem kupna CHF według Tabeli Kursów Walut Obcych obowiązującej w Banku (...) w dniu uruchomienia kredytu/transzy, przy czym zmiany kursów walut, w okresie kredytowania miały mieć wpływ na wysokość kwoty zaciągniętego kredytu oraz raty kapitałowo-odsetkowej. Kredyt został udzielony na 360 miesięcy, w tym na 2 miesiące karencji, licząc od dnia wypłaty kredytu lub jego pierwszej transzy (§2 ust. 7 umowy).

Wypłata kredytu miała nastąpić w transzach na rachunek bankowy dewelopera oraz rachunek bankowy kredytobiorcy. Jako cele kredytu wskazano modernizację i renowację domu lub mieszkania w kwocie 24 500 zł, zakup mieszkania od dewelopera w kwocie 165 500 zł oraz koszty wliczone w kredyt w kwocie 1900 zł (§3 ust. 1 i 2 umowy i § 2 ust. 3 umowy). Kredyt był oprocentowany według zmiennej stopy procentowej (§ 6 ust. 1 umowy).

Zgodnie z § 7 ust. 1 umowy kredytobiorca zobowiązał się spłacić kwotę kredytu w CHF ustaloną zgodnie z § 2 w złotych polskich, z zastosowaniem kursu sprzedaży CHF obowiązującego w dniu płatności raty kredytu, zgodnie z Tabelą Kursów Walut Obcych Banku (...) S.A. Kredyt miał być spłacany w 360 ratach miesięcznych zawierających malejącą część odsetek oraz rosnącą część raty kapitałowej (za wyjątkiem 2-miesięcznego okresu karencji w spłacie kredytu). Spłata kredytu następowała poprzez bezpośrednie potrącanie przez Bank należnych mu kwot z rachunku kredytobiorcy w Banku co z kolei miało następować w tym samym dniu miesiąca, w jakim nastąpiła wypłata kredytu lub jego pierwszej transzy, począwszy od miesiąca następnego po pierwszej wypłacie środków z kredytu.

Dowód: umowa – k. 54-58

Zawarcie powyższej umowy zostało poprzedzone złożeniem przez stronę powodową zaakceptowanego przez bank wniosku o udzielenie kredytu w kwocie 190 000 zł, w walucie CHF.

Dowód: wniosek – k. 168-169

Przed zawarciem Umowy powodowie podpisali dokument Informacja dla Wnioskodawców ubiegających się o produkty hipoteczne indeksowane kursem waluty obcej, oparte na zmiennej stopie procentowej. Dokument ten stanowi między innymi, że zaciągając zobowiązanie w walucie obcej, kredytobiorcy narażeni są na ryzyko zmiany kursów walutowych, a występowanie tego ryzyka sprawia, że zarówno rata spłaty, jak i wysokość zadłużenia tytułem zaciągniętego kredytu przeliczona na PLN na dany dzień podlega ciągłym wahaniom, w zależności od aktualnego kursu.

Dowód: informacja o ryzyku - k. 202.

Od dnia zawarcia umowy do dnia 25 października 2021 r. powodowie zapłacili pozwanemu tytułem spłaty rat kwotę 185 106,90 zł.

Dowód: zaświadczenie o wysokości odsetek od kredytu hipotecznego od banku, k. 64-81.

Powodowie zarówno w momencie zawierania umowy jak i obecnie są małżeństwem i łączy ich wspólność majątkowa. Pragnęli uzyskać kredyt na zakup mieszkania, które ostatecznie nabyli. Podczas rozmów z bankiem powodowie uzyskali informację, że łatwiej im będzie o kredyt we frankach, w związku z czym starali się potem o uzyskanie takiego właśnie kredytu. Rozmowy były prowadzone w budynku pozwanego. Na spotkanie w siedzibie banku powodowie dowiedzieli się jaka jest marża, koszty związane z kredytem i zobaczyli jaki jest harmonogram w przeliczeniu na złotówki. Powodom nie wytłumaczono jaki cel pełni waluta CHF w umowie kredytu, nie mówiono im także o ryzyku kursowym. CHF została przedstawiona powodom jako stabilna. Powodowie nie dostali wzoru umowy do domy. Otrzymali ją jedynie do przeczytania i się z nią zapoznali, ale odbywało się to w krótkim czasie, gdyż wiele osób w budynku pozwanego czekało wówczas na zawarcie umowy. Nie było negocjacji umowy. Powodowie wiedzieli tyle, że kurs może zmienić się o kilka groszy i wówczas rata także się zmieni. Nie mówiono powodom jednak ani jak kurs wpływa na wielkość salda, ani o tabelach kursowych. Powodowie nie zawierali wcześniej umów kredytu w walucie obcej. Powodom nie przedstawiono też informacji o ryzyku. W lutym 2008 r. powód zaczął prowadzić jednoosobową działalność gospodarczą i ta nieruchomość była używana do celów ewidencyjnych. Działalność gospodarczą powód przestał prowadzić w 2009 r. Nieruchomość, którą nabyli powodowie była wynajmowana w grudniu 2014 r. oraz od marca 2015 roku. Powodowie dopytywali o możliwość spłacania bezpośrednio w walucie CHF. Powodowie dalej spłacają kredyt.

Dowód: przesłuchanie strony powodowej, k. 308-310.

Powodowie wystosowali 15 listopada 2021 r. wezwanie do zapłaty wzywając pozwanego do zwrotu kwot: a) 183 071,90 PLN; b) 945 PLN opłaty z tytułu refinansowania kosztów ubezpieczenia pomostowego, c) 1144 z tytułu refinansowania kosztów ubezpieczenia niskiego wkładu własnego, d) z tytułu ubezpieczenia na nieruchomości oraz e) z tytułu ubezpieczenia na życie w terminie 7 dni od doręczenia wezwania.

Dowód: wezwanie do zapłaty, k. 85-87.

Podstawę ustaleń faktycznych stanowiły wymienione dokumenty, których treść ani autentyczność nie była kwestionowana przez strony, oraz zeznania strony powodowej, które były spójne, logiczne, konsekwentne i pobawione sprzeczności oraz znajdowały potwierdzenie w pozostałych dowodach. Powyższe dowody były wystarczające dla oceny stanowisk i żądań stron, zaś pozostałe dowody zostały pominięte, ponieważ nie miały istotnego znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy, a ich przeprowadzenie skutkowałoby zbędnym przedłużeniem postępowania.

Dowód z opinii biegłego został pominięty, ponieważ przeprowadzenie przez biegłego wyliczeń byłoby zbędne wobec stwierdzenia, że umowa kredytu jest nieważna, a rozpoznanie sprawy nie wymagało wiadomości specjalnych (art. 278 § 1 k.p.c.). Pominięto także dowód z opinii biegłego z zakresu bankowości, finansów i rachunkowości (lub ekonomii) mający wykazać m. in. koszty jakie pozwany ponosi w związku z finansowaniem akcji kredytowej CHF, sposób zabezpieczania się przez bank przed ryzykiem niedomkniętej pozycji walutowej oraz ryzykiem stóp procentowych oraz ponoszonych w związku z tym kosztów czy wysokości spreadów stosowanych przez pozwanego dla CHF w okresie trwania umowy i realcji kursów pozwanego do kursów NBP, a także dowód z opinii biegłego z zakresu terminowych operacji finansowych na okoliczność charakterystyki i funkcji transakcji typu SWAP. W ocenie sądu, rozstrzygnięcia sprawy istotne było zbadanie postanowień umownych pod kątem ich ważności lub abuzywności, a nie ogólne kwestie techniczne jakie miały ww. dowody wykazać. Ponadto przeprowadzenie tychże dowodów zmierzałoby jedynie do przedłużenia postępowania.

Z tych samych względów sąd pominął dowód z zeznań świadka J. Ś.. Pracowniczka pozwanego nie brała udziału w zawieraniu umowy z powodami i nie podpisywała umowy kredytowej w imieniu banku, zatem w ocenie Sądu jej zeznania również nie mogły mieć znaczenia dla oceny naruszenia przez bank obowiązków informacyjnych, czy tym bardziej abuzywności i ważności postanowień umowy.

Sąd zważył, co następuje:

Powództwo zasługiwało na uwzględnienie w części.

Umowa zawarta przez powodów z pozwanym była typową umową kredytu indeksowanego do CHF, jaka była powszechnie zawierana przez pozwany bank.

Istotne z punktu widzenia rozstrzygnięcia jest zatem wzięcie pod rozwagę czy drugą stroną tychże umów był konsument, a jeżeli tak, to czy kwestionowane przez stronę powodową postanowienia przeliczeniowe (indeksacyjne co do przeliczenia kwoty kredytu z PLN do CHF oraz ustalenia wysokości raty w PLN po przeliczeniu z CHF) mają charakter niedozwolony (art. 385 i kolejne k.c.) i w przypadku udzielenia pozytywnej odpowiedzi na to pytanie, jaki jest skutek ich wyeliminowania z kontraktu z punktu widzenia jego bytu, przy uwzględnieniu wykładni postanowień dyrektywy 93/13 dokonanych w wyrokach Trybunału Sprawiedliwości UE co do możliwości uzupełniania luk w umowie na skutek wyeliminowania postanowień niedozwolonych, mając przy tym na względnie krajowy porządek prawny (np. art. 358 § 2 k.c.) oraz wolę strony powodowej w tym zakresie.

Status konsumenta i przedsiębiorcy, brak negocjacji i świadczenia główne.

Dowody przeprowadzone w sprawie nie budzą wątpliwości co do tego, że umowa kredytu wiąże się z działalnością gospodarczą pozwanego, a zarazem brak jest takiego związku w przypadku powodów, a zatem należy ich uznać za konsumentów (art. 22 ¹ k.c.). Podkreślenia wymaga, że status konsumenta podlega badaniu na datę zawarcia umowy, czyli 5 października 2006 r. Bez znaczenia są wszelkie fakty mające miejsce w okresie kilkuletnim po zaciągnięciu przez stronę powodową spornego kredytu, takie jak rozpoczęcie przez powoda prowadzenia działalności gospodarczej w 2008 r., czy tym bardziej wynajmowanie nieruchomości w 2014 i od 2015 r. W sprawie brak dowodu, z którego wynikałoby, że środki pochodzące z kredytu zostały wykorzystane bezpośrednio na cele biznesowe i to w dominującej części.

Ciężar dowodu, że § 2 ust. 2 i § 7 ust. 1 umowy kredytu (dalej: klauzule przeliczeniowe) zostały indywidualnie uzgodnione, spoczywał na banku (art. 385 ¹ § 4 k.c.), który temu ciężarowi nie sprostał. Nie można bowiem uznać za negocjacje „wyboru waluty” kredytu przez konsumenta, skoro sprowadza się to jedynie do zatwierdzenia jednej z kilku możliwości oferowanych przez bank, zaś sam sposób przeliczania kursów walut był ustalany jednostronnie przez bank. Podobnie nie można uznać za negocjacje w tym zakresie negocjacji obniżenia marży.

Ww. postanowienia umowne określają świadczenia główne w rozumieniu art. 385 ¹ § 1 k.c., ponieważ nie tylko samo powiązanie kredytu z walutą obcą, ale również sposób dokonywania przeliczeń walutowych koniecznych do realizacji takiej umowy określają samą istotę umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej.

Kwestia pouczeń o ryzyku

Sporna pomiędzy stronami była problematyka rozumienia pouczenia zamieszczonego w dokumentacji umownej co do ryzyka związanego z zaciągnięciem zobowiązania z walutą obcą, jako miernikiem jego wartości. Strona pozwana zasadniczo wywodzi z niego pełne zaznajomienie konsumenta z zagadnieniem ryzyka towarzyszącego zaciągnięciu wieloletniego zobowiązania odnoszącego się do kursu waluty obcej (przez indeksację). W orzecznictwie Trybunału wskazuje się, że instytucje finansowe muszą zapewniać kredytobiorcom informacje wystarczające do podejmowania przez kredytobiorców świadomych i rozważnych decyzji oraz powinny wyjaśniać co najmniej, jak na wysokość raty kredytu wpłynęłyby silna deprecjacja środka płatniczego państwa członkowskiego, w którym kredytobiorca ma miejsce zamieszkania lub siedzibę, i wzrost zagranicznej stopy procentowej, przy czym zakres udzielanych informacji nie może wykraczać ponad to, co w dacie zawarcia umowy było możliwe do ujawnienia (por. wyrok w sprawie C-186/16 A., wyrok w sprawie C-212/20). Pierwszorzędne znaczenie należy tu nadać literalnej treści pouczenia ujętego w dokumentacji umownej. Treść informacji w ogólnie nie obrazuje ryzyka zmiany wysokości globalnej zadłużenia oraz zmiany wysokości rat na wypadek deprecjacji waluty polskiej do szwajcarskiej. Pozwany nie dołączył do Informacji także (k. 202) załączników, tj. Historii zmian kursu CHF do złotego i Historii zmian stawki referencyjnej dla CHF, nie jest możliwe pełne określenie zakresu pouczeń udzielonych w tym przedmiocie powodom. Nadto informacja przedłożona przez pozwanego nie zawiera nawet podpisów powodów, zatem nie można jej uznać za dokument prywatny w rozumieniu art. 245 k.p.c. Za wiarygodne w tym zakresie Sąd uznał zatem zeznania powoda, że doradcy Banku mówili, że kredyt może mieć minimalne wahania, a waluta CHF jest stabilna (protokół rozprawy – k. 308v-310).

Niejednoznaczność i abuzywność klauzul przeliczeniowych

Do klauzul przeliczeniowych znajduje zastosowanie art. 479 ⁴³ k.p.c. (mający w niniejszym wypadku nadal zastosowanie na podstawie art. 9 ustawy z dnia 5 sierpnia 2015 r. o zmianie ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów oraz niektórych innych ustaw). Na podstawie prawomocnego wyroku Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone zostało wpisane stosowane przez pozwany bank postanowienia o analogicznej treści (pozycja nr 3178). Zgodnie z art. 479 ⁴³ k.p.c., wyroki Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów mają skutek wobec osób trzecich od chwili wpisania uznanych za niedozwolone postanowień wzorca umowy do rejestru. Na powyższy skutek stosowania art. 479 ⁴³ k.p.c. wskazano w orzecznictwie1 i pozostaje on w zgodzie z celami art. 6 i 7 dyrektywy 93/13.2 Niemniej jednak, indywidualna kontrola postanowienia umownego także prowadzi do wniosku, że stanowi ono niedozwolone postanowienie umowne art. 385 ¹ § 1 k.c.).

Klauzule przeliczeniowe nie zostały sformułowane w sposób jednoznaczny ( art. 385 ¹ § 1 zd. 2 k.c.), tj. prostym i zrozumiałym językiem (art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13/EWG), ponieważ ich treść nie pozwala na stwierdzenie, w jaki sposób pozwany bank ustala kurs CHF dla celu wykonania umowy kredytu, a także kształtują one prawa i obowiązki konsumenta sprzecznie z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (art. 385 ¹ § 1 k.c.). W oparciu o te postanowienia kredytobiorca został obciążony koniecznością pokrywania kosztów spreadu (różnicy pomiędzy kursem kupna i sprzedaży waluty obcej), pomimo że koszty te nie odpowiadały żadnej usłudze świadczonej przez bank na rzecz klienta, a służyły jedynie pokryciu kosztów udzielenia przez bank kredytu i zabezpieczenia banku przed ryzykiem kursowym, a w umowie brak jest jednoznacznej informacji o tym, że konsument ponosi takie koszty, jaka jest ich wysokość i z czego one wynikają. Ponadto klauzule przeliczeniowe dawały pozwanemu bankowi w istocie całkowitą swobodę w sposobie kształtowania wysokości kursu waluty obcej, ponieważ postanowienia umowy w żaden sposób nie precyzowały, w oparciu o jakie zasady kurs waluty obcej miał być ustalany przez bank. Tym samym bank mógł ustalić ten kurs na dowolnym poziomie, nawet oderwanym od jakiegokolwiek kursu występującego na rynku, ze szkodą dla kredytobiorcy. Jednocześnie kredytobiorca w żaden sposób nie mógł się sprzeciwić wysokości kursu narzuconego przez bank i był zmuszony stosować się do niego, gdyż nie miał możliwości, przynajmniej w pierwszym okresie, spłaty rat kredytu bezpośrednio w walucie obcej. W rezultacie bank w oparciu o klauzule przeliczeniowe uzyskał rzeczywistą możliwość dowolnego kształtowania wysokości świadczeń kredytobiorcy, co jest w oczywisty sposób sprzeczne z dobrymi obyczajami i rażąco narusza interesy konsumenta.

Sąd dokonał oceny, czy postanowienia umowne są niedozwolone (art. 385 ¹ § 1 k.c.), według stanu z chwili zawarcia umowy.3 Tym samym dla powyższej oceny nie miały żadnego znaczenia okoliczności takie jak sposób wykonywania umowy, wieloletnie wykonywanie umowy przez kredytobiorcę bez żadnych zastrzeżeń, faktyczny sposób ustalania wysokości kursów waluty obcej przez bank i ich relacja do innych kursów występujących na rynku, późniejsze zmiany stanu prawnego (w szczególności wejście w życie ustawy z dnia 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy - Prawo bankowe oraz niektórych innych ustaw, tzw. ustawa „antyspreadowa”), czy kwestia ewentualnego zawarcia przez strony aneksu do umowy kredytu upoważniającego kredytobiorcę do spłaty rat kredytu bezpośrednio w walucie obcej. Uzależnienie spełnienie świadczenia od okoliczności zależnych tylko od woli kontrahenta konsumenta również jest uznawane, jako wzorcowe postanowienie niedozwolone (art. 385 ³ pkt 8 k.c.), zatem i komentowane postanowienie, w ocenie Sądu, dotknięte jest wadą abuzywności, co oznacza zarazem, iż ocena ta dotyczy także postanowienia § 7 ust. 1 umowy kredytu. Dla oceny abuzywności klauzul przeliczeniowych nie miało znaczenia, że wybór kredytu powiązanego z kursem waluty obcej pozwalał kredytobiorcy na skorzystanie z niższego oprocentowania (LIBOR CHF).

Zgodnie z art. 385 ¹ § 1 k.c., niedozwolone postanowienia umowne nie wiążą konsumenta, zatem brak jest podstaw do modyfikacji tych postanowień lub uznania, że nie wiążą one konsumenta jedynie w pewnym zakresie ani uzupełnienia powstałej po tych postanowieniach „luki” jakąkolwiek treścią, w tym w szczególności przepisami prawa krajowego. Odmienne zapatrywanie byłoby sprzeczne z brzmieniem oraz celem przepisów art. 385 ¹ § 1 k.c. i art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13/EWG.4 Przede wszystkim zaś uzupełnienie umowy przepisem prawa krajowego nie może mieć miejsca w sytuacji, w której usunięcie z umowy nieuczciwego warunku prowadzi do jej nieważności, która jest akceptowana przez konsumenta,5 zaś w niniejszej sprawie kredytobiorca nie zgodził się na obowiązywanie umowy z nieuczciwymi warunkami ani na uzupełnienie jej treści przepisem prawa krajowego, natomiast wyraził zgodę na stwierdzenie nieważności umowy, będąc świadomym wynikających z tego konsekwencji. Co więcej, przepisem krajowym służącym uzupełnieniu treści umowy nie mógłby być art. 358 § 2 k.c. w brzmieniu obowiązującym od dnia 24.01.2009 r., ponieważ jest on przepisem prawa krajowego o charakterze ogólnym, który nie ma zastosowania konkretnie do umów zawieranych pomiędzy przedsiębiorcą a konsumentem6, a ponadto ma on zastosowanie tylko „jeżeli przedmiotem zobowiązania jest suma pieniężna wyrażona w walucie obcej” (art. 358 § 1 k.c.), a zatem nie dotyczy on zobowiązań wynikających z umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej, w której świadczenia zostały oznaczone w walucie polskiej, natomiast w walucie obcej jest wyrażane tylko saldo zadłużenia. Norma ta ma charakter dyspozytywny, w przeciwieństwie np. do węgierskiego stanu prawnego, przez co niemiarodajne jest na potrzeby rozstrzygnięcia sprawy odwoływanie się do wyroku Trybunału z dnia 2 września 2021 r., C-932/19, w którym analizowano kwestię woli konsumenta na kwestię upadku umowy, ale przy uwzględnieniu treści krajowego prawodawstwa, którego celem był wyeliminowanie nierównowagi kontraktowej stron (stwierdzenie nieważności warunków umownych dotyczących ustalenia kursu wypłaty i spłaty świadczenia ustalanych przez instytucje finansowe w zakresie umów kredytu, pożyczki, lub leasingu finansowego zawartych od dnia 1 maja 2004 r. do dnia wejścia w życie ustawy i ich zastąpienie urzędowym kursem ustalanym węgierski bank centralny).

Nieważność umowy.

Uznanie klauzul przeliczeniowych za niedozwolone postanowienia umowne skutkuje nieważnością całej umowy kredytu, ponieważ postanowienia te oznaczają główny przedmiot umowy i określają sposób jej wykonywania – skoro zaś nie jest możliwe określenie sposobu wykonywania umowy (brak postanowienia indeksacyjnego o przeliczeniu kwoty kredytu z PLN na CHF w celu oprocentowania kredytu w oparciu o stawkę LIBOR właściwą dla tej waluty obcej oraz brak postanowienia przeliczeniowego co do ustalenia wysokości raty płatnej w PLN z CHF), to musi ona być uznana za niewykonalną, a przez to nieważną. Stanowisko to przeważa w aktualnym orzecznictwie.7 Jednocześnie strona powodowa stanowczo wyraziła zgodę na stwierdzenie nieważności umowy (zarówno na etapie przedsądowym jak i na rozprawie), będąc świadoma wynikających z tego konsekwencji. Należy tutaj zwrócić uwagę, że wprawdzie art. 385 ¹ § 1 k.c. (ani art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13) nie wskazuje wprost na sankcję nieważności umowy zawierającej niedozwolone postanowienia umowne, niemniej jednak dyrektywa nr 93/13 przewiduje w art. 8 możliwość przyjęcia lub utrzymania bardziej rygorystycznych przepisów prawnych, których celem jest także osiągnięcie celu odstraszającego (art. 8b ust. 1). Obowiązkiem organu stosującego prawo jest zapewnienie skuteczności ochrony przyznanej konsumentowi w normach zawartych w dyrektywie. Dlatego nie ma przeszkód aby w sytuacji, w której naruszenie praw konsumenta chronionych dyrektywą prowadzi do innej niż przewidziana jako zasadnicza w art. 385 ¹ k.c. wadliwości czynności prawnej, zastosowania nie mogła znaleźć inna sankcja, w tym sankcja nieważności czynności prawnej.

Tezie tej nie sprzeciwia się stwierdzenie, że umowa bezwzględnie wiąże w pozostałym zakresie (art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13). Zgodnie z wykładnią tego przepisu dokonaną w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości, umowa zawierająca nieuczciwe warunki powinna w zasadzie nadal obowiązywać, bez jakiejkolwiek zmiany innej niż wynikająca z uchylenia nieuczciwych warunków, o ile takie dalsze obowiązywanie umowy jest prawnie możliwe zgodnie z zasadami prawa wewnętrznego (m.in. wyroki w sprawie C-618/10, w sprawie C-488/11, w sprawie C-260/18). Stąd też oczywiste jest, że nie jest możliwe dalsze funkcjonowanie umowy, której po wyłączeniu z niej postanowień niedozwolonych (które mogą przecież w określonych warunkach dotyczyć głównych świadczeń stron), nie da się wykonać – określić sposobu i wysokości świadczenia.

Jednocześnie brak jest podstaw do uznania umowy kredytu za bezwzględnie nieważną. Zawieranie umów kredytu powiązanych z walutą obcą (indeksowanych i denominowanych) jest i było dopuszczalne w świetle art. 353 ¹ k.c. i art. 69 ustawy Prawo bankowe w brzmieniu obowiązującym w dacie zawarcia umowy. Treść umowy nie naruszała także zasady nominalizmu (art. 358 § 1 k.c. w brzmieniu obowiązującym do dnia 23.01.2009 r.), skoro kredytu udzielono w walucie polskiej, zaś CHF stanowił jedynie walutę indeksacji.

Interes prawny.

Roszczenie o ustalenie nieważności umowy zasługuje na uwzględnienie, ponieważ umowy kredytu są nieważne, a strona powodowa posiada interes prawny w rozumieniu art. 189 k.p.c. Okres kredytu wskazany w umowie jeszcze nie upłynął, powodowie nadal spłacają kredyt, zaś bank stoi na stanowisku, że jest ona ważna, domaga się od powodów zapłaty kolejnych rat kredytu i nie wyraża zgody na wykreślenie z księgi wieczystej hipoteki zabezpieczającej roszczenia banku wynikające z umów. Wobec tego powództwo powodów o zapłatę nie kończyłoby definitywnie sporu stron dotyczącego oceny, czy umowy są ważne8. Pogląd, jakoby interes prawny był konsumowany przez roszczenie o zapłatę wywodzone w oparciu o twierdzenie o nieważności umowy, jest nieprzekonujący. Ewentualne uwzględnienie roszczeń kredytobiorcy o zapłatę (zwrot) należności spełnionych dotychczas na rzecz banku nie regulowałoby w sposób definitywny wzajemnych relacji stron. Wniosek przeciwny byłby zasadny tylko przy przyjęciu, że prawomocne orzeczenie sądu wiąże nie tylko w zakresie sentencji, ale również motywów rozstrzygnięcia, co do czego istnieją poważne rozbieżności w orzecznictwie i doktrynie na tyle zakresu normy z art. 365 § 1 k.p.c.9.

Świadczenie nienależne.

Nieważność umowy kredytu ex tunc oznacza, że wszystkie świadczenia spełnione na jej podstawie stanowią świadczenia nienależne ( condictio sine causa) podlegające zwrotowi na podstawie art. 405 k.c. w zw. z art. 410 § 1 k.c. Natomiast okoliczność, że bankowi przysługuje wobec kredytobiorcy roszczenie o zwrot równowartości wypłaconego kapitału kredytu nie ma w tym względzie znaczenia (z zastrzeżeniem skutków wynikających z ewentualnego wniesienia przez pozwanego powództwa wzajemnego bądź podniesienia zarzutu potrącenia lub zatrzymania).10 Wobec tego brak jest podstaw do oddalenia powództwa o zapłatę na podstawie art. 409 k.c., art. 411 pkt 2 k.c., art. 411 pkt 4 k.c. czy jakiejkolwiek innej (w tym także art. 5 k.c.).

Zgodnie z art. 405 k.c. kto bez podstawy prawnej uzyskał korzyść majątkową kosztem innej osoby, obowiązany jest do wydania korzyści w naturze, a gdyby to nie było możliwe, do zwrotu jej wartości. Przepis ten stosuje się w szczególności do świadczenia nienależnego, tj. takiego, w którym ten, kto je spełnił, nie był w ogóle zobowiązany lub nie był zobowiązany względem osoby, której świadczył, albo jeżeli podstawa świadczenia odpadła lub zamierzony cel świadczenia nie został osiągnięty, albo jeżeli czynność prawna zobowiązująca do świadczenia była nieważna i nie stała się ważna po spełnieniu świadczenia (art. 410 § 1 i 2 k.c.). Skutkiem stwierdzenia nieważności umowy kredytu w całości jest uznanie, że spełnione przez obie strony świadczenia nie miały oparcia w łączącej strony umowie. W związku z tym na pozwanym banku ciąży obowiązek zwrotu na rzecz powodów kwoty, którą świadczył na podstawie nieważnej czynności prawnej niezależnie od tego, czy strona powodowa spłaciła na rzecz banku kwotę udostępnionego jej kapitału, czy też nie. W razie bowiem upadku umowy kredytu, każda z jej stron ma odrębne roszczenia o zwrot spełnionych w ramach jej wykonania świadczeń. Należy przy tym zauważyć, że w sprawie niniejszej nie ma miejsce żadna z sytuacji, która uniemożliwiałaby domaganie się zwrotu przez powodów nienależnie spełnianego świadczenia (art. 411 k.c.). Nie sposób bowiem zarzucić powodom, że świadczyli z pełną świadomością tego, że nie byli zobowiązani, w szczególności, iż zgodnie z postanowieniami umowy brak spełnienia zobowiązań narażał ich na przedsięwzięcie ze strony banku czynności sankcyjnych (wypowiedzenie umowy, wymagalność niespłaconego kapitału, groźba sporu sądowego). Brak również podstaw, aby świadczenie na podstawie umowy zawartej w oparciu o narzucone przez bank nieuczciwe warunki czyniło zadość zasadom współżycia społecznego. Sąd a limine nie wyłącza możliwości oparcia się na klauzuli generalnej zasad współżycia społecznego (art. 5 k.c., art. 411 pkt 2 k.c.), jako przesłance niweczącej żądanie konsumenta, niemniej jednak uzasadnieniem dla jej zastosowania muszą być wyjątkowe okoliczności. W ocenie Sądu na kanwie niniejszej sprawy brak okoliczności tego rodzaju, które miałby usprawiedliwiać domaganie się oddalenia żądania zwrotu świadczenia nienależnego (art. 411 pkt 2 k.p.c.), czy świadczyć o nadużywaniu przez powodów prawa (art. 5 k.c.). W doktrynie słusznie podnosi się, że art. 411 pkt 2 k.c. nie stanowi przepisu szczególnego względem art. 5 k.c., w związku z czym unormowanie z art. 411 pkt 2 k.c. wyprzedza zarzut ogólny nadużycia prawa z art. 5 k.c.11 W pierwszym bowiem przypadku charakter świadczenia nienależnego wyklucza domaganie się jego zwrotu, w drugim zaś charakter roszczenia czyni możliwym domaganie się zwrotu, lecz w konkretnych okolicznościach jest ono nadużywane. I tak w ocenie Sądu nie może zostać uznane za zadośćuczynienie zasadom słuszności spełnienie przez powodów świadczenia w wykonaniu umowy uznanej za nieważną z uwagi na jej kwalifikowaną wadliwość konstrukcyjną (upadek indeksacji) w sytuacji, kiedy wzór umowy opracował bank. Zdaniem Sądu powodowie nie nadużywali również prawa do domagania się zwrotu uiszczonych kwot z odwołaniem się do sytuacji prawnej innych kredytobiorców, którzy nie zdecydowali się na zaciągnięcie zobowiązania w walucie obcej. W ocenie Sądu okoliczność wyboru przez stronę powodową oferty kredytu z udziałem waluty obcej, przedstawionej przez pozwanego jako oferta korzystniejsza w dacie zawierania umowy, nie może świadczyć o tym, że powodowie kwestionując po latach kontrakt nie mogą skutecznie dochodzić przysługujących im praw konsumenckich z uwagi na nadużycie prawa, w świetle decyzji innych osób.

W ocenie Sądu, roszczenia strony powodowej nie są przedawnione. Do dnia wytoczenia powództwa termin przedawnienia jeszcze nie upłynął. Granicznym momentem, z którym można wiązać początek biegu terminu przedawnienia roszczenia o zwrot świadczonych przez kredytobiorców kwot jest na kanwie sprawy niniejszej dzień opublikowania wyroku Trybunału w sprawie C-260/18 (D.), którego wydanie było szeroko komentowane w Polsce. Tezy płynące z tego orzeczenia, dotyczące m.in. niemożności uzupełniania luk w umowie powstałych na skutek eliminacji warunków nieuczciwych z odwołaniem się do przepisów o charakterze ogólnym (co było przedmiotem niektórych rozstrzygnięć sądowych) niewątpliwie, winny stanowić asumpt dla kredytobiorców do przedsięwzięcia czynności zmierzających do ochrony swoich praw. Dlatego też, mając na względzie konieczną do przyjęcia fikcję z art. 120 § 1 k.c., w ocenie Sądu data 4 października 2019 r., tj. dzień następujący po dniu opublikowania orzeczenia wyznaczać winna początek biegu terminu przedawnienia roszczenia o zapłatę kwot już przez kredytobiorcę uiszczonych. Orzeczenie było bowiem niezwłocznie opublikowane na powszechnie dostępnych stronach internetowych Trybunału oraz było przedmiotem szerokiej relacji medialnej, co należy traktować w kategoriach faktu powszechnie znanego. Tym samym roszczenia dochodzone pozwem nie przedawniły się przy uwzględnieniu terminu ogólnego z art. 118 k.c. Przyjęcie odmiennej tezy godziłoby w zasadę skuteczności dyrektywy (e ffet utile). Poszukiwanie wcześniejszego początku biegu terminu przedawnienia, jeżeli założenie to nie jest obalone szczególnymi okolicznościami danej sprawy, np. wcześniejszym wyraźnym kwestionowaniem przez konsumenta klauzul przeliczeniowych czy indeksacyjnych i następczym wieloletnim zaniechaniem dochodzenia swoich praw na drodze sądowej, nie byłoby do pogodzenia z zasadami ochrony praw konsumenta, odstraszającym skutkiem dyrektywy oraz byłoby wątpliwe z punktu widzenia zasad współżycia społecznego, gdyż usprawiedliwiałoby przedsiębiorcę z korzystania z nieuczciwych warunków. Tym samym, wobec wystąpienia przez stronę powodową na drogę sądową w grudniu 2021 roku należy uznać, że jej roszczenie o zapłatę nie uległo przedawnieniu.

Zasądzeniu na rzecz powodów podlegała więc kwota 183 071,30 PLN, która stosownie do żądania powodów została zasądzana na ich rzecz w częściach równych, to jest po 91 535,65 PLN. Powodowie przez cały okres od zawarcia umowy pozostawali w związku małżeńskim i łączyła ich wspólność majątkowa, jednak Sąd przy rozstrzyganiu związany był żądaniem pozwu i łączne zasądzenie całej kwoty na rzecz obojga małżonków stanowiłoby naruszenie art. 321 k.p.c.

Odsetki.

Roszczenie o zwrot świadczenia nienależnego stanowi roszczenie bezterminowe, a zatem staje się wymagalne po wezwaniu do zapłaty (art. 455 k.c.). Dołączone do pozwu wezwanie do zapłaty obejmowało zwrot kwot 183 071,90 PLN; 945 PLN; 1144 PLN; 1444,84 PLN oraz 7976,86 PLN w związku z nieważnością tych umowy kredytu ( k. 85-87), a zatem obejmowało m.in. całość kwoty dochodzonej pozwem. W ocenie Sądu tak sformułowane wezwanie do zapłaty, w którym wprost podniesiono zarzut nieważności umowy, odniosło skutek w zakresie uznania daty wymagalności roszczeń dochodzonych pozwem. Pozwany powinien spełnić swoje świadczenie w ciągu 30 dni od wezwania do spełnienia świadczenia, co wynika z art. 6 ustawy z dnia 5 sierpnia 2015 r. o rozpatrywaniu reklamacji przez podmioty rynku finansowego, o Rzeczniku Finansowym i o Funduszu Edukacji Finansowej (Dz.U. z 2024 r. poz. 1109), zgodnie z którym odpowiedzi, o której mowa w art. 5 ust. 1 (tj. na reklamację klienta), należy udzielić bez zbędnej zwłoki, jednak nie później niż w terminie 30 dni od dnia otrzymania reklamacji. Do zachowania terminu wystarczy wysłanie odpowiedzi przed jego upływem. Wezwanie do zapłaty pozwany odebrał 18 listopada 2021 r. (potwierdzenie odbioru – k. 82-83). Wobec tego pozwany popadł w opóźnienie z dniem 20 grudnia 2021 roku, jako pierwszym dniu roboczym po upływie 30 dni i od tej daty zostały od niego zasądzone odsetki ustawowe za opóźnienie od kwoty zasądzonej na rzecz strony powodowej. Odsetki ustawowe za opóźnienie Sąd zasądził na podstawie art. 481 § 1 i 2 k.c. Dalej idące żądanie odsetkowe Sąd oddalił, jako nieuzasadnione.

Data zawarcia umowy.

Powodowie domagali się ustalenia, że umowa o kredyt hipoteczny nr (...) (...) z dnia 25 września 2006 r. zawarta pomiędzy nimi a pozwanym jest nieważna. Z treści umowy wynika jednak, że została zawarta w dacie jej podpisania 5 października 2006 r. („25 X” – k. 58), a nie 25 września, która to data dotyczyła jedynie sporządzenia dokumentu umowy, co wynika z jej części wstępnej (k. 54). Sąd uznał to za oczywistą omyłkę pisarską i zamiast tego orzekł w I. sentencji wyroku, że umowa o kredyt hipoteczny nr (...) (...) z dnia 5 października 2006 r. zawarta pomiędzy nimi a pozwanym jest nieważna. Zakaz orzekania ponad żądanie nie oznacza związania sądu ściśle sposobem jego ujęcia. Jeżeli w ocenie sądu orzekającego żądanie zredagowane zostało w sposób wadliwy, to sąd może je skorygować, o ile nie doprowadzi to do zmiany charakteru roszczenia12.

Koszty procesu.

O kosztach procesu Sąd orzekł na podstawie art. 100 i 108 § 1 k.p.c.

Pozwany przegrał sprawę niemal w całości, co uzasadniało zasądzenie od niego na rzecz strony powodowej całych kosztów procesu (wraz ze stosownymi odsetkami) na podstawie art. 100 zdanie drugie k.p.c. obejmujących kwoty:

- 1 000 PLN tytułem równowartości opłaty od pozwu,

- 34 PLN tytułem równowartości dwóch opłat skarbowych od pełnomocnictwa,

- 5 400 PLN tytułem kosztów zastępstwa prawnego w stawce wynikającej z § 2 pkt 7 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie.

Koszty procesu zostały zasądzone na rzecz powodów w częściach równych, tj. po 3 217 zł stosownie do sformułowanego przez nich żądania w petitum pozwu.

Sędzia Rafał Wagner

1 por.:

- uchwała składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 20.11.2015 r., III CZP 17/15,

- wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7.07.2021 r. I CSKP 222/21,

- wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20.05.2022 r., II CSKP 796/22,

2 por.:

- pkt 44 wyroku Trybunału Sprawiedliwości z dnia 26.04.2012 r., C-472/10, N. H.,

- pkt 47 wyroku Trybunału Sprawiedliwości z dnia 21.12.2016 r., C-119/15, Biuro (...)

3 por. uchwała składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 20.06.2018 r., III CZP 29/17,

4 por.:

- wyrok Trybunału Sprawiedliwości z dnia 3.10.2019 r., C-290/18, D.,

- wyrok Trybunału Sprawiedliwości z dnia 29.04.2021 r., C-19/20, Bank (...),

5 por. wyrok Trybunału Sprawiedliwości z dnia 8.09.2022 r., C-80/21 – C-82/21, (...), pkt 78,

6 por. wyrok Trybunału Sprawiedliwości z dnia 8.09.2022 r., C-80/21 – C-82/21, (...), pkt 76,

7 por.:

- wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23.06.2022 r., II CSKP 616/22,

- postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 23.06.2022 r., I CSK 2722/22.

8 por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23.06.2022 r., II CSKP 616/22.

9 por. postanowienie SN z 9 stycznia 2019 roku, I CZ 112/18.

10 por.:

- uchwała Sądu Najwyższego z dnia 16.02.2021 r., III CZP 11/20,

- uchwała składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z mocą zasady prawnej z dnia 7.05.2021 r., III CZP 6/21.

11 P. Księżak (w:) Kodeks cywilny. Komentarz, t. 3A, red. K. Osajda, 2017, komentarz do art. 411, pkt 46, R. Trzaskowski (w:) Kodeks cywilny. Komentarz. Tom III. Zobowiązania. Część ogólna, wyd. II, LEX.+

12 por:

- wyrok SA w Łodzi z dnia 11 grudnia 2014 r., I ACa 863/14, LEX nr 1623936.

- wyrok SN z dnia 9 maja 2008 r., III CSK 17/08, LEX nr 424385.