Uzasadnienie z 11 czerwca 2024, sygn. VIII U 1749/23

UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 7 września 2023 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych II Oddział w Ł. po rozparzeniu wniosku z dnia 11 sierpnia 2023 roku odmówił Z. M. prawa do przeliczenia emerytury.

Zakład wskazał, że na podstawie złożonych dokumentów wraz z wnioskiem o ustalenie kapitału początkowego z 22 grudnia 2006 roku, wnioskodawczyni decyzją z dnia
3 października 2017 roku nabyła prawo do emerytury. Organ rentowy wskazał, że wyliczając wartość kapitału początkowego uwzględnione zostały złożone dokumenty tj. świadectwo pracy z W. Zakładów (...), świadectwo pracy z (...) sp. z o.o. oraz świadectwo pracy ze Związku (...).

Organ rentowy zauważył również, że za okresy, za które nie udokumentowano wynagrodzeń, do wyliczenia podstawy wysokości kapitału początkowego uwzględnione zostały minimalne wynagrodzenia.

W ocenie organu rentowego, przedłożona kopia świadectwa pracy z 1 czerwca 1981 roku i wykazane w nim wynagrodzenie nie może stanowić środka dowodowego ponieważ brak jest informacji od kiedy obowiązywało podane wynagrodzenie wraz z dodatkami. Zakład wskazał również, że zgodnie z informacją zawartą w świadectwie pracy z 13 czerwca 2000 roku świadectwo wydane 10 czerwca 1981 roku z powodu błędnie podanego imienia ojca zostało anulowane.

(decyzja z 7 września 2023 r. k. bez. nr. w aktach ZUS)

Odwołanie od powyższej decyzji wniosła w dniu 10 października 2023 roku Z. M. wnosząc o jej zmianę poprzez ponowne obliczenie świadczenia emerytalnego z uwzględnieniem świadectwa pracy wydanego przez W. Zakłady (...) „1-go maja” w związku z zatrudnieniem od 22 kwietnia 1975 roku do 10 czerwca 1981 roku, a także wynikających z niego wysokość świadczeń dodatkowych (premie oraz deputat węglowy), które mogą mieć wpływ na wysokość aktualnego świadczenia emerytalnego i zaliczenie ubezpieczonej do przyznanej emerytury wynikających z przedłożonego świadectwo pracy świadczeń w postaci 20% premii, 10% premii zadaniowej oraz 55,00 zł miesięcznie ekwiwalentu za węgiel.

(odwołanie k. 3-7)

W odpowiedzi na odwołanie organ rentowy wniósł o jego oddalenie, wywodząc jak w zaskarżonej decyzji.

(odpowiedź na odwołanie – k. 29-30v.)

Na rozprawie w dniu 27 lutego 2024 roku pełnomocnik wnioskodawczyni poparł odwołanie oraz wniósł o zmianę zaskarżonej decyzji w wersji II wariantu wyliczeń,
a pełnomocnik ZUS wniósł o oddalenie odwołania.

(stanowiska stron e-protokół rozprawy z 27 lutego 2024 roku 00:04:45 – płyta CD
k. 94)

Sąd Okręgowy ustalił następujący stan faktyczny:

Z. M. urodziła się w dniu (...).

(bezsporne)

Decyzją z 9 sierpnia 2017 roku (...)-2007 Zakład Ubezpieczeń Społecznych ustalił wnioskodawczyni kapitał początkowy. Do ustalenia wartości kapitału początkowego Zakład przyjął podstawę wymiaru kapitału początkowego w kwocie 406,92 zł. Do obliczenia podstawy wymiaru kapitału początkowego oraz obliczenia wskaźnika wysokości tej podstawy organ rentowy przyjął przeciętną podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne z 10 kolejnych lat kalendarzowych, tj. od 1 stycznia 1978 roku do 31 grudnia 1987 roku. Wskaźnik wysokości wymiaru podstawy wymiaru kapitału początkowego wynosi 33,33%.

Podstawę wymiaru kapitału początkowego ustalono w wyniku pomnożenia wskaźnika wysokości podstawy wymiaru wynoszącego 33.33% przez kwotę 1220,89 zł, tj. kwotę bazową (33,33% x 1 220,89 zł = 406,92 zł).

Podstawę wymiaru kapitału początkowego ustalono w wyniku pomnożenia wskaźnika wysokości podstawy wymiaru wynoszącego 33,33% przez kwotę 1220,89 zł, tj. kwotę bazową, co wyniosło kwotę 293,01 zł. Do ustalenia wysokości kapitału początkowego przyjęto okresy składkowe w ilości: 8 lat, 1 miesiąca, 27 dni oraz nieskładkowe łącznie: 5 lat 5 miesięcy i 28 dni.

Zakład przyjął, że współczynnik proporcjonalny do osiągniętego do 31 grudnia 1998 roku - wieku oraz okresu składkowego i nieskładkowego dla wnioskodawczyni wynosi 63,25%.

Współczynnik ten służył do obliczenia części 24% kwoty bazowej. Wysokość 24% kwoty bazowej wynosi 293,01 zł.

Do ustalenia współczynnika przyjęto wiek w dniu 31 grudnia 1998 roku – po zaokrągleniu do pełnych lat – wynoszący 42 lata oraz łączny staż ubezpieczeniowy po zaokrągleniu w górę wynoszący 14 lat.

(decyzja z 9 sierpnia 2017 roku k. 32-33 akt kapitałowych ZUS)

Do obliczenia wskaźnika wysokości podstawy wymiaru kapitału początkowego ubezpieczonego ZUS przyjął następujące wynagrodzenia z lat 1978-1987:

- za rok 1978 – 18 400,00 zł, co przy kwocie rocznego przeciętnego wynagrodzenia ogłoszonego za dany rok kalendarzowy wynoszącej 58 644,00 zł dało stosunek podstawy wymiaru składek do rocznego przeciętnego wynagrodzenia o wartości 31,38%;

- za rok 1979 – 9 880,00 zł, co przy kwocie rocznego przeciętnego wynagrodzenia ogłoszonego za dany rok kalendarzowy wynoszącej 63 924,00 zł dało stosunek podstawy wymiaru składek do rocznego przeciętnego wynagrodzenia o wartości 30,91%;

- za rok 1980 – 0,00 zł, co przy kwocie rocznego przeciętnego wynagrodzenia ogłoszonego za dany rok kalendarzowy wynoszącej 72 480,00 zł dało stosunek podstawy wymiaru składek do rocznego przeciętnego wynagrodzenia o wartości 0,00%;

- za rok 1981 – 27 570,00 zł, co przy kwocie rocznego przeciętnego wynagrodzenia ogłoszonego za dany rok kalendarzowy wynoszącej 92 268,00 zł dało stosunek podstawy wymiaru składek do rocznego przeciętnego wynagrodzenia o wartości 59,76%;

- za rok 1982 – 93 246,00 zł, co przy kwocie rocznego przeciętnego wynagrodzenia ogłoszonego za dany rok kalendarzowy wynoszącej 139 572,00 zł dało stosunek podstawy wymiaru składek do rocznego przeciętnego wynagrodzenia o wartości 66,81%;

- za rok 1983 – 22 273,00 zł, co przy kwocie rocznego przeciętnego wynagrodzenia ogłoszonego za dany rok kalendarzowy wynoszącej 173 700,00 zł dało stosunek podstawy wymiaru składek do rocznego przeciętnego wynagrodzenia o wartości 22,08%;

- za rok 1984 – 0,00 zł, co przy kwocie rocznego przeciętnego wynagrodzenia ogłoszonego za dany rok kalendarzowy wynoszącej 202 056,00 zł dało stosunek podstawy wymiaru składek do rocznego przeciętnego wynagrodzenia o wartości 0,00%;

- za rok 1985 – 0,00 zł, co przy kwocie rocznego przeciętnego wynagrodzenia ogłoszonego za dany rok kalendarzowy wynoszącej 240 060,00 zł dało stosunek podstawy wymiaru składek do rocznego przeciętnego wynagrodzenia o wartości 0,00%;

- za rok 1986 – 99 713,00 zł, co przy kwocie rocznego przeciętnego wynagrodzenia ogłoszonego za dany rok kalendarzowy wynoszącej 289 140,00 zł dało stosunek podstawy wymiaru składek do rocznego przeciętnego wynagrodzenia o wartości 68,97%;

- za rok 1987 – 77 892,00 zł, co przy kwocie rocznego przeciętnego wynagrodzenia ogłoszonego za dany rok kalendarzowy wynoszącej 350 208,00 zł dało stosunek podstawy wymiaru składek do rocznego przeciętnego wynagrodzenia o wartości 53,38%.

Wyliczony na podstawie powyższych danych wskaźnik wyniósł 33,33%.

(obliczenie wskaźnika wysokości podstawy wymiaru kapitału początkowego – k. 34 akt kapitałowych ZUS)

W dniu 1 września 2017 roku wnioskodawczyni złożyła wniosek o emeryturę.

(wniosek – k. 1-4 v. akt emerytalnych ZUS)

Decyzją z 3 października 2017 roku Zakład Ubezpieczeń Społecznych przyznał wnioskodawczyni emeryturę od 1 października 2017 roku tj. od osiągnięcia wieku emerytalnego.

Podstawą obliczenia emerytury stanowiła kwota kapitału początkowego
z uwzględnieniem waloryzacji kapitału początkowego zewidencjonowanego na koncie od końca miesiąca poprzedzającego miesiąc, od którego przysługuje wyplata emerytury. Emerytura stanowi równowartość kwoty będącej wynikiem podzielenia podstawy obliczenia emerytury przez średnie dalsze trwanie życia dla osób w wieku równym wiekowi przejścia na emeryturę.

- Kwota zwaloryzowanego kapitału początkowego wynosi 199624,97 zł;

- średnie dalsze trwanie życia wynosi 249,90 miesięcy;

- wyliczona kwota emerytury wynosi 798,82 zł.

Wysokość emerytury została obliczona zgodnie z zasadami określonymi w art. 26 ustawy emerytalnej: (...),97/249,90 = 798,82 zł.

(decyzja k. 6-7v. akt emerytalnych ZUS)

Decyzją z dnia 7 września 2023 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych II Oddział w Ł. po rozparzeniu wniosku z dnia 11 sierpnia 2023 roku odmówił Z. M. prawa do przeliczenia emerytury.

Zakład wskazał, że na podstawie złożonych dokumentów wraz z wnioskiem o ustalenie kapitału początkowego z 22 grudnia 2006 roku, wnioskodawczyni decyzją z dnia
3 października 2017 roku nabyła prawo do emerytury. Organ rentowy wskazał, że wyliczając wartość kapitału początkowego uwzględnione zostały złożone dokumenty tj. świadectwo pracy z W. Zakładów (...), świadectwo pracy z (...) sp. z o.o. oraz świadectwo pracy ze Związku (...).

Organ rentowy zauważył również, że za okresy, za które nie udokumentowano wynagrodzeń, do wyliczenia podstawy wysokości kapitału początkowego uwzględnione zostały minimalne wynagrodzenia.

W ocenie organu rentowego, przedłożona kopia świadectwa pracy z 1 czerwca 1981 roku i wykazane w nim wynagrodzenie nie może stanowić środka dowodowego ponieważ brak jest informacji od kiedy obowiązywało podane wynagrodzenie wraz z dodatkami. Zakład wskazał również, że zgodnie z informacją zawartą w świadectwie pracy z 13 czerwca 2000 roku świadectwo wydane 10 czerwca 1981 roku z powodu błędnie podanego imienia ojca zostało anulowane.

(decyzja z 7 września 2023 r. k. bez. nr. w aktach ZUS)

Z. M. w okresie od 22 kwietnia 1975 roku do 10 czerwca 1981 roku była zatrudniona w pełnym wymiarze czasu pracy w W. Zakładach (...) „1-go maja” na stanowiskach: pomocy w wydziale produkcyjnym oraz pomocy przędzarza.

(świadectwo pracy w aktach osobowych w kopercie na k. 51)

Wnioskodawczyni w okresie od 22 kwietnia 1975 roku do 30 czerwca 1975 roku otrzymywała wynagrodzenie w wysokości 6,20 zł za godzinę pracy wraz z premią 10%.

W okresie od 1 lipca 1975 roku do 31 maja 1976 roku wnioskodawczyni otrzymywała wynagrodzenie w wysokości 8 zł za godzinę pracy wraz z premią 15%.

W okresie od 1 czerwca 1976 roku do 30 kwietnia 1978 roku wnioskodawczyni otrzymywała wynagrodzenie w wysokości 8,50 zł za godzinę pracy wraz z premią 20%.

W okresie od 1 maja 1978 roku do 30 kwietnia 1979 roku wnioskodawczyni otrzymywała wynagrodzenie w wysokości 8,70 zł za godzinę pracy wraz z premią 20%.

W okresie od 1 maja 1979 roku do 28 czerwca 1979 roku wnioskodawczyni otrzymywała wynagrodzenie za pracę w wysokości 15,20 zł za godzinę pracy wraz z premią 20%, a także 55 zł ekwiwalentu za węgiel miesięcznie.

(angaże oraz świadectwo pracy w aktach osobowych w kopercie na k. 51)

Wnioskodawczyni pracowała w powyższym zakładzie pracy na trzy zmiany. Ubezpieczona przez cały okres zatrudnienia otrzymywała wynagrodzenie w powyższej wysokości.

(zaznania wnioskodawczyni e-protokół rozprawy z 27 lutego 2024 roku 00:05:48 – płyta CD k. 94 w zw. z e-protokołem rozprawy z 19 grudnia 2023 roku 00:04:22-00:06:57 – płyta CD k. 46)

Od 29 czerwca 1979 roku do końca okresu zatrudnienia wnioskodawczyni przebywała na bezpłatnym urlopie z tytułu opieki nad małym dzieckiem.

(świadectwo pracy w aktach osobowych w kopercie na k. 51)

Hipotetyczna wysokość wskaźnika wysokości podstawy wymiaru kapitału początkowego wnioskodawczyni na dzień 1 stycznia 1999 roku, przy uwzględnieniu wynagrodzeń uzyskiwanych przez wnioskodawczynię w W. Zakładach (...) „1-go maja” wraz z premiami oraz otrzymywanym ekwiwalentem za węgiel, we wskazanych powyżej wysokościach, wyniosłaby 37,09% (przy przyjęciu za najkorzystniejsze składek z 10 kolejnych lat kalendarzowych od 1 stycznia 1975 r. do 31 grudnia 1984 r.). Kapitał ustalony na dzień 1 stycznia 1999 r. wyniósłby – 55.104,94 zł. Wysokość zwaloryzowanego kapitału początkowego na październik 2017 roku wyniosłaby 205.815,19 zł.

Emerytura wyniosłaby 205.815,19/249,90 = 823,59 zł. Po waloryzacjach na dzień 11 sierpnia 2023 roku emerytura wnioskodawczyni wyniosłaby 1156,82 zł.

(hipotetyczne wyliczenia ZUS – k. 98-107)

Powyższych ustaleń Sąd Okręgowy w Łodzi dokonał na podstawie powołanych dowodów w postaci dokumentów zgromadzonych w aktach sprawy, w tym w aktach ZUS, a także w oparciu o zeznania wnioskodawczyni. Zabrany materiał dowodowy pozwolił przyjąć, że wnioskodawczyni otrzymywała wynagrodzenia we wskazanych powyżej wysokościach,
w oparciu o które to wysokości winien być ubezpieczonej wyliczony kapitał początkowy.

Zgromadzone dokumenty nie budzą wątpliwości, co do ich wiarygodności i w ocenie Sądu mogą stanowić podstawę rozstrzygnięcia w przedmiotowej sprawie. Brak jest podstaw do podważenia wiarygodności dokumentów zawartych w aktach osobowych wnioskodawczyni, na których to podstawie dokonano hipotetycznego wyliczenia kapitału początkowego.

Na podstawie ww. dokumentacji pracowniczej organ rentowy dokonał hipotetycznych wyliczeń wysokości kapitału początkowego z uwzględnieniem otrzymywanych przez wnioskodawczynię premii, a także hipotetyczne wyliczenie z uwzględnieniem otrzymywanych przez wnioskodawczynie premii oraz ekwiwalentu za węgiel przyjmując, że za maj oraz czerwiec 1979 roku wnioskodawczyni otrzymywała wynagrodzenie w wysokości 15,20 zł za godzinę pracy wraz z premią 20%, bowiem było to ostatnie wynagrodzenie, które otrzymywała przed rozpoczęciem urlopu bezpłatnego, a którego wysokość wynikała ze świadectwa pracy. Sąd przyjął, że wyliczenia dokonane przez ZUS powinny zostać uwzględnione wnioskodawczyni przy wyliczaniu wartości należnego jej kapitału początkowego. Podkreślić również należy, że hipotetyczne wyliczenia organu rentowego, pod kątem matematycznym, a także wyboru lat uznanych przez ZUS za najkorzystniejsze, nie były kwestionowane przez ubezpieczoną.

Sąd Okręgowy w Łodzi zważył, co następuje:

W świetle zebranego w sprawie materiału dowodowego odwołanie zasługiwało na uwzględnienie w kształcie ostatecznie sprecyzowanym, czyli w zakresie II wersji wyliczenia organu rentowego.

Zgodnie z art. 114 ust. 1 pkt. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 roku o emeryturach
i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r. poz. 1251 dalej: ustawa emerytalna) w sprawie zakończonej prawomocną decyzją organ rentowy, na wniosek osoby zainteresowanej lub z urzędu, uchyla lub zmienia decyzję i ponownie ustala prawo do świadczeń lub ich wysokość, jeżeli po uprawomocnieniu się decyzji zostaną przedłożone nowe dowody lub ujawniono nowe okoliczności istniejące przed wydaniem tej decyzji, które mają wpływ na prawo do świadczeń lub ich wysokość.

Funkcją ponownego ustalenia prawa do świadczenia w trybie określonym w wyżej wskazanym przepisie jest stworzenie gwarancji wydania decyzji zgodnych z ukształtowaną ex lege przez przepisy prawa ubezpieczeń społecznych sytuacją prawną zainteresowanych. Dlatego zgodnie z art. 114 ustawy emerytalnej „ujawnienie okoliczności istniejących przed wydaniem decyzji” obok „przedłożenia nowych dowodów” stanowi przesłankę ponownego ustalenia prawa do świadczeń emerytalno-rentowych lub ich wysokości. Analiza przepisów prawa ubezpieczeń społecznych prowadzi do wniosku, że użyty w nich zwrot „okoliczności” występuje w dwóch znaczeniach, to jest w znaczeniu okoliczności faktycznych oraz okoliczności sprawy, ustalonych następczo w kolejnym postępowaniu wyjaśniającym prowadzonym przez organ rentowy w sprawie.

( postanowienie Sądu Najwyższego z 29 października 2020 r., III UK 503/19, LEX nr 3077065)

Instytucja ponownego ustalenia prawa do świadczenia opisana w art. 114 ust. 1 pkt 1 u.e.r.f.u.s. ma na celu korektę prawomocnej decyzji organu rentowego, która z obiektywnych przyczyn jest wadliwa, bowiem istnieją przesłanki (nowe dowody lub ujawnione zostały nowe okoliczności istniejące przed wydaniem tej decyzji), które mają wpływ na prawo do świadczeń lub ich wysokość. Stworzenie takiego mechanizmu jest oczywiście aksjologicznie uzasadnione, lecz bliższej uwagi wymaga kwestia, czy można postawić ubezpieczonemu minimalny standard wymagań związany z uruchomieniem takiego postępowania, to znaczy, że można i należy od niego wymagać nie tylko złożenia wniosku, lecz również przedstawienia jednej z przesłanek pozwalających na ponowną ocenę prawa do świadczenia. To ukierunkowanie na jedną z okoliczności z art. 114 ust. 1 pkt 1 u.e.r.f.u.s. nie musi być sformalizowane, gdyż postępowanie przed organem rentowym nie toczy się według reguł kontradyktoryjnych, zaś bliżej mu do zasady oficjalności.

(wyrok Sądu Najwyższego z 22 kwietnia 2021 r., I (...) 24/21, LEX nr 3219889)

Z kolei jak stanowi art. 173 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 roku o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r. poz. 1251), dla ubezpieczonych urodzonych po dniu 31 grudnia 1948 roku, którzy przed dniem wejścia w życie ustawy opłacali składki na ubezpieczenie społeczne lub za których składki opłacali płatnicy składek, ustala się kapitał początkowy.

Stosownie do art. 174 ust. 1 tejże ustawy, kapitał początkowy ustala się na zasadach określonych w art. 53, z uwzględnieniem ust. 2-12. Zgodnie z ust. 2, przy ustalaniu kapitału początkowego przyjmuje się przebyte przed dniem wejścia w życie ustawy:

1) okresy składkowe, o których mowa w art. 6;

2) okresy nieskładkowe, o których mowa w art. 7 pkt 5;

3) okresy nieskładkowe, o których mowa w art. 7 pkt 1-4 i 6-12, w wymiarze nie większym niż określony w art. 5 ust. 2.

Zgodnie z ust. 3 przywołanego artykułu, podstawę wymiaru kapitału początkowego ustala się na zasadach określonych w art. 15, 16, 17 ust. 1 i 3 oraz art. 18, z tym że okres kolejnych 10 lat kalendarzowych ustala się z okresu przed dniem 1 stycznia 1999 roku.

Według ust. 3b w brzmieniu obowiązującym od dnia 1 października 2013 roku (w związku z wejściem w życie ustawy z dnia 21 czerwca 2013 roku o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych) jeżeli okres wskazany do ustalenia podstawy wymiaru kapitału początkowego obejmuje rok kalendarzowy, w którym ubezpieczony pozostawał w ubezpieczeniu społecznym na podstawie przepisów prawa polskiego jedynie przez część miesięcy tego roku, do obliczenia stosunku sumy kwot podstaw wymiaru składek i kwot, o których mowa w art. 15 ust. 3, w okresie tego roku do przeciętnego wynagrodzenia, przyjmuje się sumę kwot przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia ogłoszonego za ten rok kalendarzowy odpowiednią do liczby miesięcy pozostawania w ubezpieczeniu.

Natomiast w myśl ust. 7 analizowanego przepisu do obliczenia kapitału początkowego przyjmuje się kwotę bazową wynoszącą 100% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w II kwartale kalendarzowym 1998 roku. Ustęp 8 powyższego przepisu stanowi, że przy obliczaniu kapitału początkowego część kwoty bazowej wynoszącej 24% tej kwoty mnoży się przez współczynnik proporcjonalny do wieku ubezpieczonego oraz okresu składkowego i nieskładkowego osiągniętego do dnia 31 grudnia 1998 roku.

Zgodnie natomiast z treścią ust. 8 przy obliczaniu kapitału początkowego część kwoty bazowej wynoszącej 24% tej kwoty mnoży się przez współczynnik proporcjonalny do wieku ubezpieczonego oraz okresu składkowego i nieskładkowego osiągniętego do dnia 31 grudnia 1998 roku, według wskazanego w nim wzoru.

Z kolei w myśl art. 15 ust. 1 powyższej ustawy, podstawę wymiaru emerytury i renty stanowi ustalona w sposób określony w ust. 4 i 5 przeciętna podstawa wymiaru składki na ubezpieczenia emerytalne i rentowe lub na ubezpieczenie społeczne na podstawie przepisów prawa polskiego w okresie kolejnych 10 lat kalendarzowych, wybranych przez zainteresowanego z ostatnich 20 lat kalendarzowych poprzedzających bezpośrednio rok, w którym zgłoszono wniosek o emeryturę lub rentę, z uwzględnieniem ust. 6 i art. 176. Natomiast stosownie do brzmienia ust. 2a tego samego przepisu, jeżeli nie można ustalić podstawy wymiaru składek w okresie pozostawania w stosunku pracy wskazanym do ustalenia podstawy wymiaru emerytury i renty, za podstawę wymiaru składek przyjmuje się kwotę obowiązującego w tym okresie minimalnego wynagrodzenia pracowników, proporcjonalnie do okresu podlegania ubezpieczeniu i wymiaru czasu pracy. Natomiast na postawie ust. 6 omawianego przepisu na wniosek ubezpieczonego podstawę wymiaru emerytury lub renty może stanowić ustalona w sposób określony w ust. 4 i 5 przeciętna podstawa wymiaru składki na ubezpieczenie społeczne lub ubezpieczenia emerytalne i rentowe w okresie 20 lat kalendarzowych przypadających przed rokiem zgłoszenia wniosku, wybranych z całego okresu podlegania ubezpieczeniu.

Jak stanowi art. 15 ust. 4 w/w ustawy w celu ustalenia podstawy wymiaru emerytury lub renty:

1.  oblicza się sumę kwot podstaw wymiaru składek i kwot, o których mowa w ust. 3, w okresie każdego roku z wybranych przez zainteresowanego lat kalendarzowych,

2.  oblicza się stosunek każdej z tych sum kwot do rocznej kwoty przeciętnego wynagrodzenia, ogłoszonej za dany rok kalendarzowy, wyrażając go w procentach, z zaokrągleniem do setnych części procentu,

3.  oblicza się średnią arytmetyczną tych procentów, która, z zastrzeżeniem ust. 5, stanowi wskaźnik wysokości podstawy wymiaru emerytury lub renty, oraz

4.  mnoży się przez ten wskaźnik kwotę bazową, o której mowa w art. 19, przy czym wskaźnik wysokości podstawy wymiaru nie może być wyższy niż 250%, jednakże przy ponownym przeliczeniu wysokości emerytury należy mieć na względzie, iż zgodnie z art. 111 ust. 2 ustawy uwzględnia się kwotę bazową ostatnio przyjętą do obliczenia świadczenia.

W związku z treścią zacytowanych przepisów można stwierdzić, iż kwota kapitału początkowego zależy od długości udowodnionych okresów składkowych i nieskładkowych przebytych przed 1 stycznia 1999 rokiem, podstawy wymiaru oraz współczynnika proporcjonalnego do wieku ubezpieczonego, który służy do obliczenia tzw. części socjalnej.

Przytoczone zasady postępowania – w świetle uchwały Sądu Najwyższego z dnia 7 maja 2003 roku w sprawie o sygn. III UZP 2/03 (OSNP 2003/14/338) - tak przy ustalaniu prawa do świadczenia, jak i jego przeliczaniu, pozwalają na ogólną uwagę, iż zamiarem ustawodawcy było umożliwienie ubezpieczonym dokonanie wyboru, w ramach prawa, najkorzystniejszego z ich punktu widzenia okresu, z którego podstawa wymiaru składek ubezpieczeniowych, będzie stanowić podstawę wymiaru świadczenia.

Z kolei ogólne zasady nabywania prawa do emerytury dla ubezpieczonych urodzonych po dniu 31 grudnia 1948 roku, a więc dla osób takich jak wnioskodawczyni, określa przepis art. 24 ustawy emerytalnej, zgodnie z którym ubezpieczonym urodzonym po dniu 31 grudnia 1948 r. przysługuje emerytura po osiągnięciu wieku emerytalnego wynoszącego co najmniej 60 lat dla kobiet i co najmniej 65 lat dla mężczyzn, z zastrzeżeniem art. 46, 47, 50, 50a, 50e i 184.

Stosownie natomiast do treści art. 25 ust 1 ustawy emerytalnej, podstawę obliczenia emerytury, o której mowa w art. 24, stanowi kwota składek na ubezpieczenie emerytalne, z uwzględnieniem waloryzacji składek zewidencjonowanych na koncie ubezpieczonego do końca miesiąca poprzedzającego miesiąc, od którego przysługuje wypłata emerytury, zwaloryzowanego kapitału początkowego określonego w art. 173-175 oraz kwot środków zewidencjonowanych na subkoncie, o którym mowa wart 40a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, z zastrzeżeniem ust. 1a i 1b oraz art. 185.

Z kolei zgodnie z art. 26 ust. 1 ustawy emerytalnej, emerytura stanowi równowartość kwoty będącej wynikiem podzielenia podstawy obliczenia ustalonej w sposób określony w art. 25 przez średnie dalsze trwanie życia dla osób w wieku równym wiekowi przejścia na emeryturę danego ubezpieczonego, z uwzględnieniem ust. 5 i art. 183. W ust. 2 wskazano, że wiek ubezpieczonego w dniu przejścia na emeryturę wyraża się w ukończonych latach i miesiącach. Średnie dalsze trwanie życia ustala się wspólnie dla mężczyzn i kobiet oraz wyraża się w miesiącach (ust. 3). Przy czym w ust. 4 i 5 wskazano, że tablice trwania życia ogłasza w formie komunikatu w Dzienniku Urzędowym Rzeczypospolitej Polskiej „Monitor Polski” corocznie w terminie do dnia 31 marca Prezes Głównego Urzędu Statystycznego. Tablice, o których mowa w ust. 4, są podstawą przyznawania emerytur na wnioski zgłoszone od dnia 1 kwietnia do dnia 31 marca następnego roku kalendarzowego. Jeżeli jest to korzystniejsze dla ubezpieczonego, do ustalenia wysokości emerytury zgodnie z ust. 1 stosuje się tablice trwania życia obowiązujące w dniu w którym ubezpieczony osiągnął wiek emerytalny, o którym mowa w art. 24 ust 1a i 1b oraz w art. 27 ust 2 i 3.

Z powyższych przepisów wynika jednoznacznie, że zasadą obowiązującą przy ustalaniu wysokości emerytury dla ubezpieczonych urodzonych po dniu 31 grudnia 1948 roku jest zasada zdefiniowanej składki, zgodnie z którą wysokość świadczenia zależy z jednej strony od sumy składek emerytalnych jakie zostały zgromadzone na indywidualnym koncie ubezpieczonego w ZUS za okres poczynając od 1 stycznia 1999 roku, zaś z drugiej od wysokości kapitału początkowego, tj. od kwoty ustalonej oddzielnie dla każdego ubezpieczonego według ustalonego przez ustawodawcę wzoru, odzwierciedlającej w przybliżeniu stan jego konta ubezpieczeniowego za okres do 31 grudnia 1998 roku.

W rozpoznawanej sprawie spór sprowadzał się do ustalenia czy obliczając wysokość kapitału początkowego wnioskodawczyni organ rentowy powinien był przyjąć następujące wysokości wynagrodzenia wnioskodawczyni:

- za okres od 22 kwietnia 1975 roku do 30 czerwca 1975 roku - 6,20 zł za godzinę pracy;

- za okres od 1 lipca 1975 roku do 31 maja 1976 roku - 8 zł za godzinę pracy;

- za okres od 1 czerwca 1976 roku do 30 kwietnia 1978 roku - 8,50 zł za godzinę pracy;

- za okres od 1 maja 1978 roku do 30 kwietnia 1979 roku - 8,70 zł za godzinę pracy;

- za okres od 1 maja 1979 roku do 28 czerwca 1979 roku - 15,20 zł za godzinę pracy – czy też organ wyliczając wysokość kapitału początkowego zasadnie przyjął wynagrodzenie minimalne. W przypadku bowiem gdyby ze zgromadzonego materiału dowodowego wynikło, że organ powinien przyjąć wynagrodzenia w wyższej wysokości niż wynagrodzenie minimalne, zasadnym byłaby zmiana zaskarżonej decyzji.

Sporne było przy tym również to czy przy wyliczaniu wysokości kapitału początkowego, organ winien uwzględnić również otrzymywane przez wnioskodawczynię premie oraz ekwiwalent za węgiel.

W tym miejscu należy przypomnieć, że zgodnie z § 21 ust. 1 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 11 października 2011 roku sprawie postępowania o świadczenia emerytalno-rentowe (Dz. U. z 2011 r. nr 237, poz. 1412) środkiem dowodowym stwierdzającym wysokość wynagrodzenia, dochodu, przychodu oraz uposażenia przyjmowanego do ustalenia podstawy wymiaru emerytury lub renty są zaświadczenia pracodawcy lub innego płatnika składek, legitymacja ubezpieczeniowa lub inny dokument na podstawie, którego można ustalić wysokość wynagrodzenia, dochodu, przychodu lub uposażenia.

Wskazana regulacja niewątpliwie wyznacza kierunek postępowania dowodowego, nie oznacza jednak, iż zarówno okres zatrudnienia jak i wysokość uzyskiwanego uposażenia nie może być wykazana w inny sposób, tak przy pomocy pisemnych środków dowodowych pochodzących od pracodawcy, czy też nawet dowodów pośrednich, nie wyłączając zeznań świadków.

(por. wyrok Sądu Najwyższego z 25 lipca 1997 r. II UKN 186/97, OSNAPiUS 1998/11/342, a także w yrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 4 marca 1997 r., III AUa 105/97 o publ: OSA w W. rok 1997, Nr. 2, poz. 7; w yrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z 18 sierpnia 1993 r., III AUr 294/93 o publ: P.. Sąd. rok 1994, Nr. 3, poz. 6)

Przyjąć zatem trzeba, iż w postępowaniu przed sądem pracy i ubezpieczeń społecznych fakty mające dla rozstrzygnięcia sprawy istotne znaczenie (sporne czy też niemożliwe do udowodnienia przy pomocy dowodu z dokumentu) mogą być dowodzone wszelkimi dostępnymi środkami, które Sąd uzna za pożądane i celowe, co wynika także z treści przepisu art. 473 k.p.c. Mając powyższe na uwadze Sąd przeprowadził postępowanie dowodowe obejmujące analizę dostępnej dokumentacji związanej ze spornym okresem.

Przeprowadzone w niniejszej sprawie postępowanie dowodowe ponad wszelką wątpliwość wykazało, że w spornym okresie wnioskodawczyni osiągała wyższe wynagrodzenie niż przyjmowane dotychczas przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych wynagrodzenie w kwocie minimalnej. Uzyskana bowiem w trakcie procesu przez Sąd dokumentacja zawarta w aktach osobowych ubezpieczonej w postaci angażów oraz oryginału świadectwa pracy w istocie potwierdziła, że z tytułu pracy w spornym okresie wnioskodawczyni otrzymywała wynagrodzenia, a także premie oraz ekwiwalent węglowy we wskazanych powyżej wysokościach. Otrzymywanie wynagrodzeń w tych wysokościach potwierdził dodatkowo dopuszczony w toku procesu dowód z zeznań wnioskodawczyni.

Na podstawie wiarygodnej dokumentacji zawartej w aktach osobowych, w tym oryginału świadectwa pracy z 10 czerwca 1981 roku oraz oryginałów angaży wnioskodawczyni, organ rentowy obliczył wskaźnik wysokości podstawy wymiaru kapitały początkowego oraz jego wartość. Wyliczony wskaźnik podstawy wymiaru kapitału początkowego okazał się wyższy od dotychczas przyjmowanego przez organ rentowy względem wnioskodawczyni i co istotne skutkował zwiększeniem wartości należnego jej kapitału początkowego.

W związku z powyższym - w ocenie Sądu - brak jest prawnych przesłanek do zaniechania przez organ rentowy obliczenia wskaźnika podstawy wymiaru kapitału początkowego z lat spornych, z uwzględnieniem kwot wynagrodzeń wynikających z dokumentacji w aktach osobowych.

Odnosząc się zaś do kwestii uwzględnienia przy wyliczeniu wysokości kapitału początkowego otrzymywanych przez wnioskodawczynie premii oraz ekwiwalentu węglowego, to należy zauważyć, iż premie, zgodnie z § 7 ust. 1 pkt 1 lit. d uchwały nr 103 Rady Ministrów z 25 maja 1971 roku (M.P. z 1971 r. nr 31 poz. 196) były zaklasyfikowane do osobowego funduszu płac. Podobna klasyfikacja premii wynikała z części I ust. 1 pkt 2 załącznika nr 1 do uchwały nr 158 Rady Ministrów z 7 grudnia 1976 roku (M.P. z 1976 r. nr 43 poz. 212).

Trzeba tu wskazać, iż w okresie od 20 października 1968 roku do 30 czerwca 1985 roku – zgodnie z § 1 rozporządzenia Przewodniczącego Komitetu Pracy i Płac z dnia 19 sierpnia 1968 roku (M.P. z 1968 r. nr 35 poz. 246), podstawę wymiaru emerytury lub renty, zwaną dalej „podstawą wymiaru”, stanowił przeciętny miesięczny zarobek w gotówce i w naturze - zależnie od wniosku zainteresowanego:

1) albo z ostatnich 12 miesięcy zatrudnienia, albo

2) z kolejnych 24 miesięcy zatrudnienia dowolnie wybranych przez zainteresowanego z ostatnich 12 lat zatrudnienia.

Zgodnie zaś z § 3 pkt 1 powyższego rozporządzenia, za zarobek w gotówce
w uspołecznionym zakładzie pracy uważało się m.in. wypłaty zaliczone w myśl uchwały do osobowego funduszu płac, z wyjątkiem:

a) dopłat za rozłąkę,

b) ekwiwalentów wypłacanych rencistom nauczycielom z powodu zawieszenia prawa do renty w czasie zatrudnienia,

c) odpraw przewidzianych w obowiązujących przepisach z tytułu zwolnienia z pracy lub przeniesienia do innej pracy,

d) dodatku godzinowego wypłacanego na kolei pracownikom drużyn lokomotywowych i konduktorskich,

e) zarobków z tytułu pracy nakładczej osób nie będących pracownikami w rozumieniu przepisów wydanych na podstawie art. 5 ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 3, poz. 6).

Z kolei zgodnie z § 4 ust. 1 powyższego rozporządzenia z 1968 roku, za zarobek w naturze w uspołecznionych zakładach pracy uważa się deputat, umundurowanie lub inne świadczenia w naturze, wydane pracownikowi zgodnie z obowiązującymi przepisami całkowicie lub częściowo nieodpłatnie, albo ich ekwiwalent pieniężny i zaliczane w myśl uchwały do osobowego funduszu płac.

Od 1 stycznia 1977 roku, z kolei, na mocy zmieniającego rozporządzenie z 1968 roku, rozporządzenia Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych z 13 grudnia 1976 roku w sprawie dostosowania niektórych przepisów o ubezpieczeniu społecznym i o ubezpieczeniu rodzinnym do zasad określających składniki funduszu płac (M.P. z 1976 r. nr 40 poz. 239) zarobki niewchodzące do osobowego funduszu płac zostały określone zaś w załączniku do rozporządzenia z 1968 roku. Nadal jednak do tych wyjątków nie zaliczano ani premii, ani deputatów lub innych świadczeń wydawanych pracownikom bezpłatnie lub częściowo odpłatnie oraz ekwiwalentów za te deputaty.

Mając więc na uwadze powyższe przepisy, należy przyjąć, że otrzymywana premia, jak również otrzymywany przez ubezpieczoną ekwiwalent – jako zarobki niebędące zarobkami wymienionymi ani w § 3 pkt 1 lit. a-e, ani (od 1 stycznia 1977 roku) w załączniku do rozporządzenia z 1968 roku, podlegały zaliczeniu do podstawy wymiaru emerytury lub renty, wobec czego przy wyliczaniu wysokości kapitału początkowego, należało uwzględnić ich wysokość. Przy czym ekwiwalent za węgiel nie mógł zostać uwzględniony za cały sporny okres, gdyż ten składnik wynagrodzenia wynikał tylko ze świadectwa pracy, natomiast nie został wskazywany w pozostałych angażach. Brak było podstaw do uwzględnienia innych składników (akord współzależny, premia zadaniowa), ponieważ brak jest danych, które pozwalałyby wyliczyć te składniki w konkretnej wysokości (brak informacji co do określonego zadania oraz wykonanej ilości pracy). Należy przypomnieć, że Wysokość zarobków stanowiących podstawę wyliczenia składki na ubezpieczenia społeczne nie może być ustalana w sposób hipotetyczny, przybliżony, oparty jedynie na domniemaniu czy też uprawdopodobnieniu (wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 20 czerwca 2007r., III AUa 482/07, Apel. - W-wa 2008, nr 1; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 4 lipca 2007r., I UK 36/07, LEX nr 390123; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 4 września 2013r., II UK 315/12, LEX nr 1375196; wyroki Sądu Apelacyjnego w Lublinie: z dnia 14 sierpnia 2012r., III AUa 322/12, LEX nr 1213861; z dnia 4 października 2012r., III AUa 305/12, LEX nr 1223273; z dnia 19 grudnia 2012r., III AUa 1009/12, LEX nr 1237287; wyroki Sądu Apelacyjnego w Gdańsku: z dnia 5 października 2012r., III AUa 565/12, LEX nr 1223165 i z dnia 22 stycznia 2013r., III AUa 1244/12, LEX nr 1280044; wyrok Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie z dnia 21 sierpnia 2013r., III AUa 459/13, LEX nr 1363361). Nie jest możliwe obliczanie wysokości emerytury wyłącznie na podstawie twierdzeń wnioskodawcy. Twierdzenia te muszą być udowodnione. Wskazać należy, iż nie jest rzeczą sądu zarządzenie dochodzeń w celu uzupełnienia lub wyjaśnienia twierdzeń stron i wykrycia środków dowodowych pozwalających na ich udowodnienie ani też Sąd nie jest zobowiązany do przeprowadzenia z urzędu dowodów zmierzających do wyjaśnienia okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy (art. 232 k.p.c.). Obowiązek przedstawienia dowodów spoczywa na stronach (art. 3 k.p.c.), a ciężar udowodnienia faktów mających dla rozstrzygnięcia sprawy istotne znaczenie (art. 227 k.p.c.) spoczywa na stronie, która z faktów tych wywodzi skutki prawne (art. 6 k.c.). Stanowisko takie zawarł Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 17 grudnia 1996r. sygn. akt I CKU 45/96 (opubl. OSNC z 1997r., z.6-7, poz.76). Podobnie, w wyroku
z 7 października 1998 r., II UKN 244/98, OSNAPiUS 1999, nr 20, poz. 662, Sąd Najwyższy stwierdził nawet, że od 1 lipca 1996 r. nastąpiło zniesienie zasady odpowiedzialności sądu za wynik postępowania dowodowego, także w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych.

Podobny pogląd zaprezentował Sąd Apelacyjny w Łodzi w uzasadnieniu wyroku z dnia 15 marca 2006 roku, zapadłego w sprawie o sygn. akt III AUa 1096/05, wskazując, iż ujemne konsekwencje związane z trudnościami w dokumentowaniu wysokości wynagrodzeń z lat odległych nie powinny obciążać wyłącznie ubezpieczonych, jednakże nie można również odpowiedzialności za taki stan rzeczy przenosić wyłącznie na Zakład Ubezpieczeń Społecznych. Ustawowym wymogiem jest bowiem wykazanie przez ubezpieczonego konkretnych kwot otrzymanych przez niego zarobków, jako podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe lub ubezpieczenie społeczne, przy czym nie może istnieć tu żaden stan niepewności co do wysokości.

Nie można bowiem pominąć, iż wysokość świadczenia emerytalnego pozostaje funkcją uzyskiwanych niegdyś dochodów, a zatem dla jego wyliczenia nieodzownym pozostaje ustalenie rzeczywistych zarobków, jako decydujących o rozmiarze opłacanej składki na ubezpieczenie społeczne. Niedopuszczalne przy tym jest opieranie się jedynie na hipotezach czy założeniach, wynikających z przyjęcia średnich wartości.

Wobec powyższego Sąd , na podstawie art. 477 ¹⁴ § 2 k.p.c., zmienił zaskarżoną decyzję orzekając, jak w sentencji wyroku, przyjmując jako podstawę rozstrzygnięcia II wersję wyliczeń organu rentowego( współczynnik podstawy wymiaru kapitału początkowego – 37,09 %, kapitał początkowy na dzień 1.01.1999 – 55104,94 zł, kwota zwaloryzowanego kapitału początkowego na 10.2017 – 205815,19 zł), nie oddalając odwołania w pozostałym zakresie, z uwagi na sprecyzowanie stanowiska przez odwołującą się w zakresie przyjęcia jako podstawy rozstrzygnięcia II wersji wyliczeń.