Wyrok z 11 marca 2025, sygn. I C 1152/19

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 11 marca 2025 r.

Sąd Okręgowy w Warszawie, I Wydział Cywilny w składzie:

Przewodniczący: SSO Bożena Chłopecka

Protokolant: sekretarz sądowy Oliwia Goliszewska

po rozpoznaniu w dniu 21 stycznia 2025 r. w Warszawie

na rozprawie sprawy z powództwa J. K.

przeciwko A. P. i M. S.

o zapłatę

I.  zasądza solidarnie od A. P. i M. S. na rzecz J. K. kwotę 93.875 zł (dziewięćdziesiąt trzy tysiące osiemset siedemdziesiąt pięć złotych) z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia 11 września 2019r. do dnia zapłaty,

II.  oddala powództwo w pozostałym zakresie,

III.  wyrokowi nadaje rygor natychmiastowej wykonalności co do zapłaty kwoty 35.240,37 zł (trzydzieści pięć tysięcy dwieście czterdzieści złotych i 37/100) przez pozwaną M. S.,

IV.  ustala, że powódka ponosi koszty postępowania w 49,79%, zaś pozwani w 50,21%, zaś ich wyliczenie pozostawia referendarzowi sądowemu.

Sygn. akt I C 1152/19

UZASADNIENIE

wyroku z 11 marca 2025 r.

Pozwem z 12 września 2019 r. (data z prezentaty: 13 września 2017 r.) J. K. wniosła o zasądzenie od A. P. i M. S. solidarnie na rzecz powódki kwotę w wysokości 186.956,25 zł tytułem zachowku wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia 11 września 2019 roku do dnia zapłaty. Dodatkowo, powódka wniosła o zasądzenie od pozwanych solidarnie zwrotu kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm prawem przepisanych.

W uzasadnieniu powódka wskazała, że jest córką zmarłego J. P. (1), który był spadkodawcą. Spadkodawca na mocy testamentu sporządzonego w formie aktu notarialnego uczynił jedynymi spadkobiercami dzieci z drugiego związku małżeńskiego tj. pozwanych w niniejszej sprawie. Sąd Rejonowy w Grodzisku mazowieckim ogłosił testament i stwierdził, że spadek po zmarłym dziedziczą pozwani po ½ każde z nich. Powódka nie została wydziedziczona ani nie zrzekła się spadku. W związku z powyższym, powódka jest uprawniona do żądania od pozwanych należnego jej zachowku ( pozew, k. 3-15).

W odpowiedzi na pozew z dnia 2 grudnia 2019 roku pozwana M. S. wskazała, iż nie kwestionuje prawa do zachowku powódki J. K. z tytułu pominięcia jej w testamencie jako osoby uprawnionej do dziedziczenia z mocy ustawy. Pozwana nie zakwestionowała również, iż powódce przysługuje roszczenie o zachowek w wysokości 1/8 spadku zgodnie z treścią art. 991 § 1 k.p.c. Pozwana zakwestionowała jedynie wysokości żądanego przez powódkę roszczenia o zachowek jako nieodpowiadającej rzeczywistej wartości jedynego składnika majątkowego wchodzącego w skład masy spadku tj. nieruchomości rolnej objętej Księgą Wieczystą , dla której Sąd Rejonowy w Grodzisku Mazowieckim IV Wydział Ksiąg Wieczystych prowadzi Księgę Wieczystą o numerze KW (...) o łącznej powierzchni 0,9971 ha /odpowiedź na pozew k. 91-93/.

Pozwany A. P. w odpowiedzi na pozew z dnia 4 grudnia 2019 roku wniósł o oddalenie powództwa w całości oraz o zasądzenie od powódki na rzecz pozwanego A. P. kosztów postępowania według norm przepisanych, w tym kosztów zastępstwa procesowego. Pozwany zakwestionował wartość nieruchomości wchodzącej w skład masy spadkowej, a ponadto podniósł zarzut nadużycia prawa podmiotowego przez powódkę -art. 5 k.c.- wobec braku kontaktów, pomocy i wsparcia spadkodawcy i spoczywania przedmiotowego obowiązku wyłącznie na pozwanych, w tym w szczególności na A. P. /odpowiedź na pozew k. 98-98v./.

W piśmie z dnia 18 lutego 2022 roku powódka zmodyfikowała powództwo w ten sposób, że wniosła o zasądzenie solidarnie od pozwanych kwoty 70.480,75 zł wraz z odsetkami za opóźnienie od dnia 11 września 2019 roku do dnia zapłaty /pismo k. 215-216/.

Pozwana M. S. uznała roszczenie o zapłatę zachowku z udziału spadkowego w stosunku do niej w wysokości ½ kwoty 70.480,75 zł i wniosła o oddalenie roszczenia o zapłatę odsetek ustawowych za opóźnienie dochodzonych przez powódkę od kwoty głównej. Ponadto wniosła o zasądzenie na rzecz pozwanej kosztów procesu na zasadzie art. 101 k.p.c., ewentualnie na zasadzie art. 100 k.p.c. /pismo k. 222-223v./.

W piśmie z dnia 24 lutego 2023 roku powódka ostatecznie zmodyfikowała powództwo i wniosła o zasądzenie solidarnie od pozwanych A. P. i M. S. kwoty 93.875 zł wraz z ustawowymi odsetkami od dnia 11 września 2019 roku do dnia zapłaty oraz kosztów procesu według norm przepisanych wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty /pismo k. 378-381/.

Do czasu zamknięcia rozprawy, stanowiska stron w powyższym kształcie nie uległy zmianie /protokół rozprawy k. 442-443/.

Sąd Okręgowy w Warszawie ustalił następujący stan faktyczny:

W dniu (...)r. J. P. (1) zawarł związek małżeński z T. P. z domu S.. Z tego związku w dniu (...) urodziła się córka J. P. (2) -powódka. Związek małżeński J. P. (1) i T. P. został rozwiązany przez rozwód, prawomocnym wyrokiem Sądu Powiatowego w Pruszkowie z dnia 25 marca 1972 r., w sprawie o sygn. akt IV C 1754/71. J. P. (2) w dniu (...) r. zawarła związek małżeński z R. K. i zmieniła nazwisko z „P.” na „K.”. J. P. (1) ponownie zawarł związek małżeński z J. P. (3) z domu K. w dniu (...) r. Z tego związku J. P. (1) miał dwoje dzieci: syna A. P. oraz córkę M. S. z domu P. /dowody: odpis skrócony aktu małżeństwa k. 19, odpis skrócony aktu małżeństwa k. 20, odpis skrócony aktu małżeństwa k. 21, zeznania powódki J. K. k. 125 i k. 442-442v., zeznania pozwanej M. S. k. 125-126 i k. 442v., zeznania powoda A. P. k. 126 i k. 442v./.

Testamentem z dnia (...) r. sporządzonym w formie aktu notarialnego przez notariusza J. M. w Kancelarii Notarialnej w B. i zarejestrowanym pod numerem Repertorium (...), J. P. (1) do całego spadku powołał jako swoich spadkobierców w częściach równych: syna A. P. oraz córkę M. S. z domu P.. Testament nie zawierał oświadczenia o wydziedziczeniu powódki J. K. z domu P. / dowód: testament k. 22-22v./.

J. P. (1) zmarł w dniu (...) r. w G.. Zmarły pozostawił po sobie żonę J. P. (3) oraz dzieci: córkę J. K. z pierwszego związku małżeńskiego oraz syna A. P. i córkę M. S. z domu P. z drugiego związku małżeńskiego / dowody: odpis skrócony aktu zgonu k. 23, zeznania powódki J. K. k. 125 i k. 442-442v., zeznania pozwanej M. S. k. 125-126 i k. 442v., zeznania powoda A. P. k. 126 i k. 442v./.

Wnioskiem z dnia 05 marca 2010 r. pozwany A. P. wystąpił do Sądu Rejonowego w Grodzisku Mazowieckim I Wydział Cywilny o stwierdzenie nabycia spadku po J. P. (1) oraz wskazał, że zmarły pozostawił spadkobierców ustawowych, tj.: A. P., J. P. (3), J. K. oraz M. S.. W przedmiotowym wniosku ponadto wskazał, że zmarły pozostawił testament, w którym powołał do spadku A. P. oraz M. S.. Na rozprawie w dniu 08 maja 2019 r, przed Sądem Rejonowym w Grodzisku Mazowieckim I Wydział Cywilny, w sprawie o sygn. akt I Ns 136/19, pozwany A. P. złożył zapewnienie spadkowe, w którym zeznał, że J. P. (1) był jego ojcem, zmarł w (...)r. w G., w chwili śmierci był żonaty z J. P. (3) oraz miał córkę M. S. i syna A. P.. Wskazał, że J. P. (1) miał dzieci pozamałżeńskie, oraz dodał; że w skład spadku wchodzi gospodarstwo wolne w B. przy ulicy (...). Pozwana M. S. w złożonym przez siebie zapewnieniu spadkowym potwierdziła zapewnienie spadkowe złożone przez A. P. oraz stwierdziła, że o dzieciach pozamałżeńskich dowiedziała się z portalu (...) i wie, że jest to J. K.. Zeznała, że jest ona jedyną córką zmarłego z innego małżeństwa. J. P. (3) potwierdziła treść zapewnień spadkowych złożonych przez wyżej wymienione osoby oraz potwierdziła, że J. K. jest jedynym dzieckiem zmarłego poza obecnymi na rozprawie.

Na rozprawie w dniu 08 maja 2019 r. sędzia Sądu Rejonowego w Grodzisku Mazowieckim I Wydziału Cywilnego dokonał otwarcia i ogłoszenia testamentu notarialnego J. P. (1). Sędzia stwierdził, że testament został sporządzony w dniu (...)r. przy ulicy (...) w B. przed notariuszem J. M. pismem maszynowym na arkuszu papieru koloru białego format A-4, dwustronnie zapisanym, zaczynającym się od słów „Kancelaria Notarialna J. M.” a kończącym się słowami „Na oryginale właściwy podpis stawiającego i notariusza”, nie ma skreśleń i nadpisań, pod treścią testamentu znajduje się wzmianka o wydaniu wypisu J. P. (1) oraz pieczęć i podpis notariusza. Sędzia napisał na testamencie wzmiankę o jego otwarciu i ogłoszeniu, datę oraz złożył swój podpis.

Postanowieniem z dnia 08 maja 2019 r., Sąd Rejonowy w Grodzisku Mazowieckim I Wydział Cywilny stwierdził, że spadek po J. P. (1), synu J. i J., zmarłym w dniu (...)r. w G., ostatnio stale zamieszkałego w B., nabyli wprost na podstawie testamentu notarialnego z dnia (...) r. sporządzonego przed notariuszem J. M. w B., za numerem aktu notarialnego Repertorium (...)— córka M. S. (nazwisko rodowe: P.) i syn A. P. — każde w częściach po 1/2. Przedmiotowe postanowienie uprawomocniło się w dniu 30 maja 2019 r. / dowody: wniosek o stwierdzenie nabycia spadku k. 24, protokół rozprawy k. 26-27, protokół z otwarcia i ogłoszenia testamentu k. 28, postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku k. 29/.

W skład spadku po zmarłym J. P. (1) wchodziła zabudowana nieruchomość oznaczona w ewidencji gruntów numerami: nr (...) i nr (...) o łącznej powierzchni 0,9971 ha, położona przy ul. (...) w miejscowości B., w gminie (...) w powiecie (...), woj. (...), dla której to nieruchomości Sąd Rejonowy w Grodzisku Mazowieckim – IV Wydział Ksiąg Wieczystych prowadzi księgę wieczystą nr (...). Wartość rynkowa nieruchomości według stanu na dzień 24 marca 2013 roku i cen aktualnych wynosi 751.000 zł / dowody: odpis księgi wieczystej k. 30-35, pisemna opinia biegłej I. H. k. 292-367 i pisemna uzupełniająca opinia tej biegłej k. 404-405/.

Pismami z dnia 22 sierpnia 2019 roku powódka za pośrednictwem pełnomocnika wezwała pozwanych do zapłaty solidarnie na rzecz powódki kwoty 186.956,25 zł tytułem zachowku po J. P. (1) w terminie 14 dni od daty otrzymania wezwania / dowody : pismo wraz z dowodem nadania i odbioru k. 36-44, pismo wraz z dowodem nadania i odbioru k. 45-53/.

Sąd ustalił powyższy stan faktyczny na podstawie dokumentów złożonych w niniejszej sprawie, które Sąd w całości uznał za wiarygodne, gdyż ich rzetelność i prawdziwość nie były przez strony kwestionowane, a okazały się być dopuszczonymi jako dowody niezbędne do ustalenia stanu faktycznego oraz na okoliczności uznane przez Sąd za bezsporne, bowiem albo zostały przez strony wprost przyznane albo też ich zaprzeczenie nie zostało przez stronę dostatecznie udowodnione, co zostało przez Sąd ocenione na zasadzie art. 229 i 230 k.p.c.

Podstawę ustaleń faktycznych stanowiły również zeznania stron (zeznania powódki J. K. k. 125 i k. 442-442v., zeznania pozwanej M. S. k. 125-126 i k. 442v., zeznania powoda A. P. k. 126 i k. 442v.), które były spójne i korespondowały z pozostałym materiałem dowodowym.

Ustalając wysokość zachowku Sąd oparł się na dowodzie z opinii biegłego sądowego rzeczoznawcy majątkowego I. H., która jest specjalistą w dziedzinie adekwatnej do przedmiotu opinii. Opinia była rzetelna i przekonująca. Biegła w sposób logiczny i rzeczowy wyjaśniła metodologię przyjętą do wyceny wartości rynkowej nieruchomości oznaczonej w ewidencji gruntów numerami: nr (...) i nr (...) o łącznej powierzchni 0,9971 ha, położonej przy ul. (...) w miejscowości B., w gminie (...)w powiecie (...) woj. (...), dla której to nieruchomości Sąd Rejonowy w Grodzisku Mazowieckim – IV Wydział Ksiąg Wieczystych prowadzi księgę wieczystą nr (...). Strony również ostatecznie nie zgłaszały zastrzeżeń do opinii biegłego.

Sąd Okręgowy w Warszawie zważył, co następuje.

Powództwo zasługiwało na uwzględnienie, podlegając oddaleniu jedynie w części.

W niniejszej sprawie powódka J. K. ostatecznie domagała się zasądzenia solidarnie od pozwanych A. P. i M. S. kwoty 93.875 zł wraz z ustawowymi odsetkami od dnia 11 września 2019 roku do dnia zapłaty oraz kosztów procesu według norm przepisanych wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty. Pozwana M. S. uznała powództwo o zapłatę zachowku z udziału spadkowego w stosunku do niej w wysokości ½ kwoty 70.480,75 zł.

Stosownie do treści art. 213 § 2 k.p.c. Sąd jest związany uznaniem powództwa, chyba że uznanie jest sprzeczne z prawem lub zasadami współżycia społecznego albo zmierza do obejścia prawa.

W doktrynie prawa podkreśla się, że uznanie powództwa stanowi jedną z form zachowania się pozwanego w procesie cywilnym. Jest to akt dyspozycyjności materialnej pozwanego, w którym przyznaje on okoliczności faktyczne przytoczone przez powoda oraz uznaje samo żądnie pozwu, wyrażając jednocześnie zgodę na wydanie wyroku uwzględniającego to żądanie. Sąd jest związany uznaniem powództwa, co oznacza, że powinien uwzględnić wyrażoną w ten sposób wolę pozwanego i w zakresie, w jakim powództwo zostało uznane, wydać wyrok zgodny z żądaniem powoda. Związanie sądu uznaniem powództwa nie zwalnia go jednak od oceny skuteczności oświadczenia pozwanego. Uznanie powództwa pozostaje bezskuteczne, jeżeli jest sprzeczne z prawem, z zasadami współżycia społecznego albo zmierza do obejścia prawa. Ocena skuteczności uznania powinna być dokonana wyłącznie w świetle materiału procesowego znajdującego się w aktach sprawy. Jeżeli żadna z tych okoliczności nie zachodzi sąd jest obowiązany wydać wyrok zgodny z uznaniem powództwa, bez względu na to, czy uznanie znajduje uzasadnienie w okolicznościach sprawy (por. wyrok Sądu Najwyższego z 22 lutego 2010 r., sygn. akt IV CSK 436/09, Legalis).

Sąd poddał ocenie okoliczności niniejszej sprawy pod kątem materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie i Sąd nie znalazł jakichkolwiek podstaw, aby stwierdzić sprzeczność z prawem lub z zasadami współżycia społecznego oświadczenia pozwanej o uznaniu powództwa w części, tj. co do kwoty 35.240,37 zł. W świetle okoliczności ujawnionych w sprawie, oświadczenie pozwanej nie zmierzało również do obejścia prawa – wobec przeprowadzenia postępowania dowodowego i wydania wyroku zasądzającego kwotę wyższą niż uznana wypadnie stwierdzić, że nawet gdyby pozwana nie uznała powództwa, wyrok Sądu uwzględniłby zasadność żądania powódki w tym zakresie.

Zgodnie bowiem z art. 991 § 1 k.c. zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli uprawniony zstępny jest małoletni – dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach - połowa wartości tego udziału (zachowek). Jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku bądź w postaci uczynionej przez spadkodawcę darowizny, bądź w postaci powołania do spadku, bądź w postaci zapisu, przysługuje mu przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia (§ 2).

Wedle zaś art. 993 k.c. przy obliczaniu zachowku nie uwzględnia się zapisów zwykłych i poleceń, natomiast dolicza się do spadku, stosownie do przepisów poniższych, darowizny oraz zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę. Przy obliczaniu zachowku nie dolicza się do spadku drobnych darowizn, zwyczajowo w danych stosunkach przyjętych ani dokonanych przed więcej niż dziesięciu laty, licząc wstecz od otwarcia spadku, darowizn na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku (art. 994 § 1 k.c.).

Jak wykazało postępowanie dowodowe w niniejszej sprawie, w skład spadku po ojcu stron postępowania wchodziła nieruchomość oznaczona w ewidencji gruntów numerami: nr (...) i nr (...) o łącznej powierzchni 0,9971 ha, położona przy ul. (...) w miejscowości B., w gminie (...) w powiecie (...), woj. (...), dla której to nieruchomości Sąd Rejonowy w Grodzisku Mazowieckim – IV Wydział Ksiąg Wieczystych prowadzi księgę wieczystą nr (...), której wartość na dzień śmierci spadkodawcy, tj. J. P. (1) wynosiła 751.000 zł.

Na mocy umowy testamentu notarialnego sporządzonego w formie aktu notarialnego z dnia (...)r. spadek po J. P. (1) odziedziczyli syn A. P. i córka M. S.. Pozostała córka, tj. powódka w niniejszej sprawie nie została wydziedziczona ani nie toczyło się przeciwko niej postępowanie o uznanie za niegodną dziedziczenia.

Przechodząc zatem do wyliczenia należnego zachowku dla J. K., należało przyjąć, że po śmierci ojca, J. P. (1) powódka odziedziczyłaby 1/4 części prawa własności do nieruchomości położonej w miejscowości B. przy ul. (...). Przyjmując wartość tej nieruchomości na podstawie ww. opinii biegłego rzeczoznawcy majątkowego, należna powódce kwota zachowku po ojcu wyniosła 93.875 zł ( 751.000 zł x ¼

= 187.750 zł x ½ = 93.875 zł).

Z powyższych względów Sąd w pkt I wyroku zasądził na rzecz powódki J. K. solidarnie od pozwanych wskazaną wyżej kwotę.

Wskazać przy tym należy, że Sąd nie znalazł podstaw do nieprzyznania lub obniżenia zachowku przysługującego powódce z uwagi na brzmienie art. 5 k.c. Nie może bowiem umknąć okoliczność, że pomimo dużego wysiłku, jaki pozwany A. P. włożył w pomoc zmarłemu ojcu, to jednak on otrzymał połowę spadku, a przypadający powódce zachowek jest znacznie mniejszy niż udział, który przypadłby mu, gdyby pozwani nie byliby jedynymi spadkobiercami powołanymi na mocy testamentu. Okoliczność sprawowania przez spadkobiercę opieki nad chorym rodzicem w podeszłym wieku sama przez się nie uzasadnia pozbawienia pozostałych spadkobierców ustawowych prawa do zachowku. Spadkodawca nie wyraził takiej woli samodzielnie, bowiem nie złożył oświadczenia o wydziedziczeniu powódki, tak by uzasadniało to pozbawienie jej ustawowego prawa do zachowku.

O odsetkach Sąd orzekł na podstawie art. 481 § 1 k.c., jeżeli dłużnik opóźnia się ze spełnieniem świadczenia pieniężnego, wierzyciel może żądać odsetek za czas opóźnienia, chociażby nie poniósł żadnej szkody i chociażby opóźnienie było następstwem okoliczności, za które dłużnik odpowiedzialności nie ponosi. Natomiast według § 2 cytowanego przepisu, jeżeli stopa odsetek za opóźnienie nie była oznaczona, należą się odsetki ustawowe za opóźnienie w wysokości równej sumie stopy referencyjnej Narodowego Banku Polskiego i 5,5 punktów procentowych. Jednakże, gdy wierzytelność jest oprocentowana według stopy wyższej, wierzyciel może żądać odsetek za opóźnienie według tej wyższej stopy.

Wskazać należy, że roszczenie o zachowek ma charakter roszczenia bezterminowego w rozumieniu art. 455 k.c. Przepis ten stanowi, że jeżeli termin spełnienia świadczenia nie jest oznaczony ani nie wynika z właściwości zobowiązania, świadczenie powinno być spełnione niezwłocznie po wezwaniu dłużnika do wykonania.

Jak wynika z ustaleń faktycznych powódka wezwała pozwanych do zapłaty należnego jej zachowku w sierpniu 2019 r. W konsekwencji żądanie przez powódkę zasądzenia od pozwanych od daty upływu terminu w skierowanym do nich wezwaniu do zapłaty okazało się jak najbardziej zasadne.

Ponieważ początkowo powódka domagała się zasądzenia kwoty 186.956,25 zł, zaś w piśmie z dnia 24 lutego 2023 roku powódka ostatecznie zmodyfikowała powództwo i wniosła o zasądzenie solidarnie od pozwanych A. P. i M. S. kwoty 93.875 zł, ale nie cofnęła powództwa ponad żądaną kwotę tj. ponad kwotę 93.875 zł. W tym zakresie powództwo podlegało zatem oddaleniu jako bezzasadne (pkt II wyroku).

Z uwagi na uznanie powództwa w części wskazanej powyżej, Sąd na mocy art. 333 § 1 pkt 2 k.p.c., nadał natychmiastową wykonalność w pkt III wyroku co do zapłaty kwoty 35.240,37 zł przez pozwaną M. S. wobec uznania powództwa w tej części.

W konsekwencji podjętego w sprawie rozstrzygnięcia, o kosztach procesu orzeczono na podstawie art. 100 k.p.c., który stanowi, że w razie częściowego tylko uwzględnienia żądań koszty będą wzajemnie zniesione lub stosunkowo rozdzielone. Sąd może jednak włożyć na jedną ze stron obowiązek zwrotu wszystkich kosztów, jeżeli jej przeciwnik uległ tylko co do nieznacznej części swego żądania albo gdy określenie należnej mu sumy zależało od wzajemnego obrachunku lub oceny sądu. Powódka wygrała sprawę w 50,21 %, a zatem zasadnym było obciążenie jej kosztami postępowania w 49,79 %, zaś pozwani powinni ponieść koszty w 50,21%. Szczegółowe wyliczenie kosztów procesu, Sad pozostawił referendarzowi sądowemu.

W związku z powyższym, Sąd orzekł jak w sentencji wyroku.