Wyrok z 2 kwietnia 2026, sygn. III C 1406/24
Pokaż pozostałe podstawy prawne (6)
Sygn. akt III C 1406/24
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 2 kwietnia 2026 roku
Sąd Okręgowy w Warszawie, III Wydział Cywilny w składzie:
Przewodniczący: Sędzia Sądu Okręgowego Tomasz Niewiadomski
Protokolant: Bartosz Bielecki
po rozpoznaniu w dniu 2 kwietnia 2026 roku w Warszawie na rozprawie
sprawy z powództwa L. B. i Z. B. (2)
przeciwko Bankowi (...) spółce akcyjnej z siedzibą w O. (KRS (...))
o ustalenie i zapłatę
I. zasądza od pozwanego Banku (...) spółki akcyjnej z siedzibą w O. na rzecz powodów L. B. i Z. B. (2) łącznie kwotę 243 691,91 zł (dwieście czterdzieści trzy tysiące sześćset dziewięćdziesiąt jeden złotych i dziewięćdziesiąt jeden groszy) z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 1 czerwca 2022 roku do dnia zapłaty;
II. w pozostałym zakresie powództwo oddala;
III. koszty procesu pomiędzy stornami wzajemnie znosi;
IV. nakazuje ścignąć od powodów L. B. i Z. B. (2) solidarnie na rzecz Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego w Warszawie kwotę 407,70 zł (czterysta siedem złotych i siedemdziesiąt groszy) tytułem zwrotu wydatków poniesionych tymczasowo przez Skarb Państwa;
V. nakazuje ścignąć od pozwanego Banku (...) spółki akcyjnej z siedzibą w O. na rzecz Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego w Warszawie kwotę 407,70 zł (czterysta siedem złotych i siedemdziesiąt groszy) tytułem zwrotu wydatków poniesionych tymczasowo przez Skarb Państwa.
Sędzia Tomasz Niewiadomski
Sygn. akt III C 1406/24
UZASADNIENIE
wyroku z 2 kwietnia 2026 roku
Pozwem z dnia 13 grudnia 2021 roku ( data prezentaty k. 3) powodowie L. B. i Z. B. (1) wystąpili przeciwko pozwanemu Bankowi (...) spółce akcyjnej z siedzibą w O. z żądaniem zasądzenia na ich rzecz od pozwanego kwoty 174 732,63 złotych z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od 11 czerwca 2021 roku do dnia zapłaty. Miało ono wynikać z ustalenia, że postanowienia § 1 ust. 2 dodane aneksem z 18 sierpnia 2008 roku, § 9 ust. 7, 8, 9 i 10 umowy dodane aneksem z 17 sierpnia 2022 roku umowy nr (...), jak również § 2 pkt. 11, 26, 34, § 6, § 33, § 34 i § 35 regulaminu, stanowią niedozwolone postanowienia umowne i nie wiążą ich od chwili zawarcia umowy. Wnieśli także roszczenia ewentualnie szczegółowo opisane w pozwie oraz o zasądzenie od pozwanego na ich rzecz zwrotu kosztów procesu według norm przepisanych.
W uzasadnieniu pozwu wskazali, że zawarta przez nich 26 lipca 2004 roku (...) nr (...) miała pierwotnie charakter kredytu złotowego. Na jej podstawie udzielono im kredytu w kwocie 350 000 złotych przeznaczonego na zaspokojenie ich potrzeb mieszkaniowych. Podnieśli, że w toku wykonywania umowy, na skutek zawarcia aneksów zaproponowanych przez pozwany bank, w tym w szczególności Aneksu nr (...) z dnia 18 sierpnia 2008 roku, doszło do istotnej zmiany konstrukcji zobowiązania poprzez wprowadzenie mechanizmu indeksacji kredytu do waluty CHF. Celem zawarcia tego aneksu było obniżenie wysokości bieżących rat kredytowych, jednakże jego rzeczywisty skutek polegał na przeniesieniu na nich nieograniczonego ryzyka kursowego oraz uzależnieniu wysokości zobowiązania od kursów walut ustalanych jednostronnie przez bank.
Powodowie podnieśli przy tym, że przy zawieraniu aneksu nie zostali należycie poinformowani o ryzyku związanym ze zmianą kursu waluty obcej, w szczególności o możliwości istotnego wzrostu kursu franka szwajcarskiego i jego wpływie na wysokość zarówno rat kredytowych, jak i całkowitego zadłużenia. Wskazali również, że nie zostali poinformowani o zasadach ustalania kursów walut w tabelach kursowych banku, ani o tym, że bank posiada swobodę w kształtowaniu wysokości stosowanego spreadu walutowego.
W ocenie powodów mechanizm ustalania kursów walut stosowany przez pozwanego miał charakter dowolny i nieweryfikowalny, albowiem kurs franka szwajcarskiego stosowany do rozliczeń był tworzony w oparciu o spread walutowy ustalany jednostronnie przez bank. Jego wysokość nie była określona w umowie ani w aneksach w sposób precyzyjny, co powodowało, że bank posiadał faktyczny wpływ na ostateczny poziom kursu stosowanego przy rozliczeniach.
Powodowie podkreślili, że mechanizm ten wpływał zarówno na wysokość rat kredytowych, jak i na wysokość kapitału pozostającego do spłaty, prowadząc do sytuacji, w której pomimo regularnego regulowania zobowiązania ich zadłużenie mogło ulegać zwiększeniu. W ich ocenie prowadziło to do rażącego naruszenia równowagi kontraktowej stron oraz było sprzeczne z dobrymi obyczajami ( pozew k. 3-21).
Pozwany w odpowiedzi na pozew wniósł o oddalenie powództwa w całości oraz o zasądzenie od powodów kosztów procesu według norm przepisanych. Pozwany zakwestionował roszczenie powodów zarówno co do zasady, jak i co do wysokości, podnosząc, że zawarta umowa kredytu oraz jej późniejsze zmiany były zgodne z obowiązującymi przepisami prawa, a powodowie w sposób świadomy i dobrowolny zaakceptowali warunki umowy, w tym związane z nią ryzyko kursowe. Pozwany wskazał, że mechanizm indeksacji stanowił dopuszczalny element konstrukcji umowy kredytu, a stosowane kursy walut miały charakter rynkowy. Pozwany zaprzeczył również, aby postanowienia dotyczące przeliczeń walutowych miały charakter abuzywny, wskazując, że powodowie mieli możliwość zapoznania się z treścią umowy i aneksów, a także że mechanizm indeksacji był powszechnie stosowany w obrocie bankowym w dacie zawarcia umowy i jej modyfikacji ( odpowiedź na pozew k. 76-124).
W toku postępowania, pismem z 16 grudnia 2022 roku, powodowie dokonali modyfikacji powództwa i wskazali, że domagają się zasądzenia kwoty 323 389,35 złotych z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 11 czerwca 2021 roku do dnia zapłaty. Powyższa kwota miała być konsekwencją nieważności ww. umowy kredytowej. Ewentualnie w przypadku stwierdzenia braku podstaw nieważności umowy, wnieśli o zasądzenie od pozwanego kwot: 245 803,62 złotych oraz 134 125,47 CHF z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 11 czerwca 2021 roku do dnia zapłaty.
W uzasadnieniu wskazali, że umowa kredytu została w całości wykonana i spłacona w dniu 31 maja 2022 roku. Podnieśli, że w toku jej wykonywania uiścili na rzecz pozwanego łącznie kwoty 245 803,62 złotych oraz 134 125,47 CHF. Spłaty były dokonywane zarówno w złotych polskich, jak i w walucie obcej, w zależności od obowiązującego w danym okresie mechanizmu rozliczeniowego. Wskazali, że usunięcie klauzul waloryzacyjnych powinno prowadzić do nieważności całej umowy. Jednocześnie w przypadku przyjęcia, iż umowa kredytu od początku miała charakter kredytu złotowego, wysokość świadczeń należnych wyniosłaby 245 803,62 złotych oraz 134 125,47 CHF ( modyfikacja powództwa k. k. 164-167).
Pismem z 9 lipca 2025 roku ( data prezentaty) powodowie wnieśli o zasądzenie na ich rzecz kwoty 249 021,42 złote oraz kwoty 134 125,47 CHF wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia 11 czerwca 2021 roku do dnia zapłaty. Powyższe kwoty miały być skutkiem nieważności całej umowy. Ewentualnie w przypadku nieważności samego aneksu domagali się zasądzenia od pozwanego kwoty 323 389,35 złotych z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 11 czerwca 2021 roku do dnia zapłaty ( pismo zmieniające powództwo k. 281-285)
W odpowiedzi na zmianę powództwa pozwany podtrzymał w całości dotychczasowe stanowisko w sprawie, wnosząc o oddalenie powództwa w całości w zmodyfikowanym zakresie, a także o zasądzenie jego rzecz kosztów procesu według norm przepisanych ( odpowiedź na zmianę powództwa k. 193-195 i 302-304).
Sąd pouczył powodów o skutkach prawnych związanych ze stwierdzeniem nieważności umowy, w szczególności o konsekwencjach w zakresie obowiązku wzajemnego zwrotu spełnionych świadczeń. Powodowie oświadczyli, że są świadomi tych konsekwencji i je akceptują ( protokół rozprawy k. 227-228). Na rozprawie 2 kwietnia 2026 roku strony podtrzymały swoje dotychczasowe stanowiska w sprawie ( protokół rozprawy k. 343).
Sąd Okręgowy ustalił następujący stan faktyczny:
W 2004 roku L. B. i Z. B. (1) podjęli decyzję o poprawie swoich warunków mieszkaniowych. Nie dysponowali jednak wystarczającymi środkami finansowymi pozwalającymi na samodzielne sfinansowanie planowanego przedsięwzięcia, wobec czego zdecydowali się na zaciągnięcie kredytu hipotecznego. W tym celu zwrócili się do Banku (...) S.A., który przedstawił im ofertę kredytową. W rezultacie 26 lipca 2004 roku doszło do zawarcia umowy kredytu hipotecznego nr (...), na podstawie której bank udzielił im finansowania w kwocie 350 000 złotych. Kredyt miał być przeznaczony na sfinansowanie budowy domu jednorodzinnego na działce oznaczonej (...), o powierzchni 1876 m 2, położonej przy ul. (...) w D.. Dla tej nieruchomości jest prowadzona księga wieczysta (...). Termin spłaty kredytu określono na 15 czerwca 2030 roku. Od kwoty udzielonego kredytu pobrano prowizję w wysokości 0,7% kwoty kredytu, tj. 2 450 złotych. Kredyt oprocentowany był według zmiennej stopy. Oprocentowanie ustalane było jako suma stopy bazowej i stałej marży banku, która wynosiła 1,8 p.p. W dniu zawarcia umowy wynosiło ono 8,61% ( umowa kredytu k. 25-29, zeznania Z. B. (2) i L. B. k. 227-228).
W dacie zawierania umowy L. B. był lekarzem, a Z. B. (1) prowadziła aptekę. Kredyt został zaciągnięty przez nich w celu zaspokojenia ich potrzeb mieszkaniowych i nie pozostawał w żadnym związku z ich działalnością gospodarczą czy zawodową. Nie posiadali specjalistycznej wiedzy z zakresu mechanizmów rynku finansowego ani zasad funkcjonowania kredytów powiązanych z walutami obcymi. Umowa została zawarta według wzorca stosowanego przez bank, a jej postanowienia – w szczególności w zakresie mechanizmów ekonomicznych – nie były przedmiotem indywidualnych negocjacji. W chwili zawarcia umowy kredyt miał charakter kredytu złotowego, a zobowiązanie kredytobiorców zostało określone w walucie polskiej ( umowa kredytu k. 25-29).
Konstrukcja zobowiązania uległa jednak zasadniczej zmianie w toku wykonywania umowy. W dniu 18 sierpnia 2008 roku strony zawarły Aneks nr (...), który wprowadził mechanizm indeksacji kredytu do waluty obcej – franka szwajcarskiego (CHF). Zawarcie tego aneksu nastąpiło w okolicznościach, w których powodowie poszukiwali możliwości obniżenia wysokości bieżącej raty kredytu. Rozwiązanie zaproponowane przez bank zostało im przedstawione jako korzystne, a jego główną zaletą miało być zmniejszenie miesięcznego obciążenia finansowego ( Aneks nr (...) k. 42-44, zeznania Z. B. (2) i L. B. k. 227-228).
Przed zawarciem Aneksu nr (...) L. B. i Z. B. (1) nie otrzymali jednak żadnych symulacji przedstawiających wpływ zmiany kursu waluty obcej na wysokość rat kredytu ani na wysokość kapitału pozostającego do spłaty. Nie zaprezentowano im wariantów uwzględniających wzrost kursu franka szwajcarskiego, ani nie wyjaśniono, że zmiana kursu waluty może prowadzić do istotnego zwiększenia zarówno bieżących rat, jak i całkowitego zadłużenia. W szczególności nie przedstawiono im scenariuszy, w których pomimo regularnego regulowania zobowiązania wysokość kapitału pozostałego do spłaty ulegałaby zwiększeniu. W toku rozmów poprzedzających zawarcie aneksu L. B. i Z. B. (1) byli natomiast zapewniani, że frank szwajcarski jest walutą stabilną, a związane z nim ryzyko kursowe ma charakter ograniczony. Przekaz ten utwierdzał ich w przekonaniu, że proponowana zmiana nie wiąże się z istotnym ryzykiem ekonomicznym ( zeznania Z. B. (2) i L. B. k. 227-228).
Na podstawie Aneksu nr (...) oraz § 33 – 34 regulaminu saldo kredytu zostało powiązane z kursem franka szwajcarskiego, a wysokość zobowiązania oraz wysokość poszczególnych rat uzależniona została od kursów tej waluty. Wprowadzony mechanizm przeliczeniowy opierał się na tabelach kursowych sporządzanych przez bank ( Aneks nr (...) k. 42-44, regulamin k. 39). Kurs franka szwajcarskiego stosowany do rozliczeń nie był określony w sposób stały ani powiązany z jednym obiektywnym wskaźnikiem, lecz był ustalany przez bank poprzez odniesienie do kursów rynkowych, w tym kursów funkcjonujących w systemach rynku walutowego, takich jak X., oraz powiększany o ustalany przez bank spread walutowy. Wysokość tego spreadu nie została określona w sposób jednoznaczny ani w umowie, ani w aneksach i nie była powiązana z żadnymi obiektywnymi kryteriami. W konsekwencji bank posiadał realny wpływ na ostateczny poziom kursu franka szwajcarskiego stosowanego przy rozliczeniach, a tym samym na wysokość zobowiązania powodów. Mechanizm ten powodował, że kurs waluty stosowany przez bank oddziaływał zarówno na wysokość rat kredytowych, jak i na wysokość kapitału pozostającego do spłaty. Zmiany kursu waluty oraz sposób jego ustalania mogły prowadzić do sytuacji, w której pomimo dokonywania regularnych spłat zadłużenie powodów ulegało zwiększeniu ( Aneks nr (...) k. 42-44).
Integralną część ww. umowy stanowił Regulamin udzielania przez Bank (...) S.A. kredytów hipotecznych dla osób fizycznych. Zgodnie z § 33 Regulaminu, realizacja kredytu denominowanego następuje w złotych w wysokości odpowiadającej równowartości kredytu wyrażonego w walucie wymienialnej przeliczone, wg Tabeli kursów, po kursie kupna: 1) dewiz w przypadku bezgotówkowej realizacji kredytu, 2) pieniędzy w przypadku gotówkowej realizacji kredytu. W myśl § 34 ust. 1 Regulaminu, spłata kredytu denominowanego wraz z odsetkami następuje w złotych, w ratach określonych w walucie bazowej kredytu w Umowie kredytu, po ustalonym wg Tabeli kursów kursie sprzedaży: 1) dewiz przy płatnościach w formie bezgotówkowej, 2) pieniędzy przy płatnościach w formie gotówkowej. W umowie zmienionej zawartymi do niej aneksami ani Regulaminie będącym jej integralną częścią, nie ma żadnej wzmianki o sposobie ustalania kursu franka szwajcarskiego (umowa kredytu k. 25-29, Regulamin k. 30-40).
W dalszym toku wykonywania umowy strony zawierały kolejne aneksy. W szczególności nr 3 z 17 sierpnia 2012 roku wprowadzał możliwość spłaty kredytu bezpośrednio w walucie franka szwajcarskiego. Zmiany te nie ingerowały jednak w podstawowy mechanizm indeksacji ani w sposób ustalania kursów walut przez bank ( aneksy k. 41, k. 42-44, k. 45-46).
W toku realizacji umowy L. B. i Z. B. (1) dokonywali spłat rat kredyt zarówno w złotych polskich, jak i w walucie CHF, w zależności od obowiązującego w danym okresie mechanizmu rozliczeniowego. Łącznie uiścili na rzecz banku kwotę 245 803,62 złotych oraz 134 125,47 CHF. Kredyt został w całości spłacony w dniu 31 maja 2022 roku.
Przy przeliczeniu kwot uiszczonych w walucie obcej według kursu średniego Narodowego Banku Polskiego z dat poszczególnych spłat, łączna wartość świadczeń spełnionych przez powodów wyniosła 793 245,16 złotych. Dla porównania, przy założeniu utrzymania pierwotnego charakteru umowy jako kredytu złotowego, wysokość świadczeń należnych byłaby istotnie niższa i wyniosłaby 549 553,25 złotych. W konsekwencji zastosowania mechanizmu indeksacji oraz przeliczeń według kursów ustalanych przez bank całkowite obciążenie finansowe kredytobiorców uległo znacznemu zwiększeniu w stosunku do poziomu wynikającego z pierwotnej konstrukcji kredytu ( opinia biegłego k. 258-265).
W dniu 11 maja 2021 roku powodowie złożyli reklamację w której wezwali bank do zapłaty kwoty 347 000 złotych. Ponadto wskazali w niej, że powyższa umowa kredytu jest nieważna. Wskazano przy tym siedmiodniowy termin na dokonanie żądanych czynności ( reklamacja k. 55-59)
* * * * * * *
Powyższy stan faktyczny został ustalony w oparciu o całokształt zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, obejmującego w szczególności dowody z dokumentów, zeznania powodów, jak również opinię biegłego z zakresu ekonomii i finansów.
Zasadnicze znaczenie dla dokonanych ustaleń miała dokumentacja związana z zawarciem oraz wykonywaniem kredytu, w tym umowa z 26 lipca 2004 roku, Aneks nr (...) z dnia 18 sierpnia 2008 roku, kolejne aneksy, historia spłat kredytu oraz zestawienia wpłat dokonywanych przez powodów. Dokumenty te pozwalały na odtworzenie zarówno pierwotnej treści stosunku prawnego, jak i jego późniejszych modyfikacji oraz sposobu wykonywania zobowiązania.
Część dokumentów została złożona w formie kserokopii, jednak okoliczność ta nie podważała ich mocy dowodowej. Nie budziły wątpliwości co do ich autentyczności ani zgodności z oryginałami, a żadna ze stron nie zgłosiła w tym zakresie zarzutów. Ich treść była spójna, logiczna i wzajemnie się uzupełniała, wobec czego brak było podstaw do odmowy przyznania im waloru dowodowego.
Istotnym uzupełnieniem materiału dowodowego były zeznania powodów, które zostały ocenione jako wiarygodne. Były one konsekwentne, rzeczowe i pozostawały w zgodzie z treścią zgromadzonych dokumentów. Powodowie w sposób przekonujący przedstawili okoliczności zawarcia umowy kredytu, motywy jej zawarcia, a także przebieg i okoliczności podpisania Aneksu nr (...), w tym brak rzeczywistego poinformowania o ryzyku kursowym oraz zasadach ustalania kursów walut przez bank.
Zeznania powodów znajdowały potwierdzenie w dokumentach, które nie zawierały informacji pozwalających na przyjęcie, że zostali oni w sposób wyczerpujący i zrozumiały poinformowani o konsekwencjach ekonomicznych wprowadzenia mechanizmu indeksacji do waluty obcej.
Kluczowe znaczenie dla ustalenia wysokości świadczeń spełnionych przez powodów oraz ich porównania z wysokością świadczeń należnych miała opinia biegłego z zakresu ekonomii i finansów B. J. ( opinia biegłego k. 258-265). Opinia ta została sporządzona w sposób rzetelny, przejrzysty i logiczny, a jej wnioski były jednoznaczne i poparte szczegółowymi wyliczeniami. Biegły oparł swoje ustalenia na dokumentacji zgromadzonej w sprawie, w tym historii spłat kredytu oraz danych dotyczących kursów walut. Sąd podzielił wnioski opinii biegłego i uznał ją za wiarygodne źródło dowodowe. Z opinii tej wynikało, że powodowie uiścili na rzecz pozwanego łącznie kwotę 245 803,62 złotych oraz 134 125,47 CHF, przy czym kwota wyrażona w walucie obcej – po przeliczeniu według kursu średniego Narodowego Banku Polskiego z dat poszczególnych spłat – odpowiadała 544 073,74 złotych. Łączna wartość świadczeń spełnionych przez powodów wyniosła zatem 793 245,16 złotych.
Biegły dokonał również wyliczenia wysokości świadczeń, które byłyby należne w przypadku, gdyby umowa kredytu od początku miała charakter kredytu złotowego, bez zastosowania mechanizmu indeksacji do waluty CHF. Z wyliczeń tych wynikało, że wysokość należności banku w takim wariancie wyniosłaby 549 553,25 złotych. Opinia biegłego wykazała tym samym, że różnica pomiędzy świadczeniami faktycznie spełnionymi przez powodów a świadczeniami należnymi przy założeniu kredytu złotowego wynosi 243 691,91 złotych.
Wyliczenia przedstawione przez biegłego były spójne z pozostałym materiałem dowodowym i nie zostały skutecznie zakwestionowane przez stronę pozwaną. Brak było podstaw do podważenia przyjętej przez biegłego metodologii, w szczególności zastosowania kursów średnich Narodowego Banku Polskiego jako obiektywnego miernika wartości świadczeń wyrażonych w walucie obcej. Żadna ze stron nie przedstawiła dowodów czy argumentów, które podważałyby wnioski opinii biegłego ani nie wykazała błędów w dokonanych przez niego wyliczeniach. W konsekwencji opinia biegłego stanowiła istotny i miarodajny element materiału dowodowego, pozwalający na precyzyjne ustalenie wysokości świadczeń spełnionych przez powodów oraz zakresu nadpłaty wynikającej z zastosowania mechanizmu indeksacji.
Pełnomocnik powodów wnosił o przyjęcie, że do przeliczenia równowartości świadczeń spełnionych przez powodów w walucie CHF należy stosować kurs średni NBP z 3 lipca 2025 roku ( pismo przygotowawcze k. 282, k. 325, k. 331). Tym niemniej brak jest normy ustawowej, która nakazywałaby odniesienie wartości świadczenia do takiego właśnie momentu czasowego, który ma charakter wyłącznie techniczny i dowodowy, a nie materialnoprawny.
W sprawach dotyczących rozliczeń nieważnych umów kredytowych denominowanych lub indeksowanych do waluty obcej, przeliczenia świadczeń powinny być dokonywane według mierników wynikających z przepisów prawa materialnego, a nie arbitralnie wybranych dat związanych z tokiem postępowania czy momentem sporządzenia opinii biegłego. Moment sporządzenia opinii nie kreuje żadnego stosunku prawnego ani nie wpływa na wysokość zobowiązania, a jedynie odzwierciedla stan ustaleń faktycznych na potrzeby procesu.
W konsekwencji brak jest podstaw do przyjęcia, aby kurs NBP z daty sporządzenia opinii czy 3 lipca 2025 roku stanowił właściwy miernik przeliczeniowy. Takie stanowisko prowadziłoby do niedopuszczalnej modyfikacji treści zobowiązania w sposób oderwany od zdarzeń prawnych kształtujących obowiązek zwrotu świadczeń, a tym samym naruszałoby zasady prawa zobowiązań, w tym wynikające z art. 358 kc oraz ogólnych reguł restytucji świadczeń nienależnych. W rezultacie należy stwierdzić, że stanowisko strony powodowej w tym zakresie nie znajduje oparcia ani w przepisach prawa materialnego, ani w ugruntowanej linii orzeczniczej, a przyjęcie kursu NBP z daty sporządzenia opinii biegłego jako podstawy przeliczenia świadczeń jest nieuzasadnione prawnie i metodologicznie.
Sąd Okręgowy zważył, co następuje:
Powództwo zasługuje na częściowe uwzględnienie. Podstawę tego rozstrzygnięcia stanowił materiał procesowy (tzn. fakty i dowody) zebrany w toku postępowania, o czym przesądza treść art. 316 § 1 i art. 328 § 2 ustawy z dnia 17 listopada 1964 roku – Kodeks postępowania cywilnego (tj. Dz. U. z 2024 roku, poz. 1568, powoływany dalej w skrócie jako kpc). Jednak zgodnie z art. 6 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 roku – Kodeks cywilny (tj. Dz. U. z 2025 roku, poz. 1071 ze zm., powoływany dalej w skrócie jako kc) oraz art. 232 kpc to strony obowiązane są wskazywać dowody dla stwierdzenia faktów, z których wywodzą skutki prawne. Powyższe przepisy stanowią normatywną podstawę zasady kontradyktoryjności, zgodnie z którą ciężar dowodu spoczywa na stronach postępowania cywilnego. To one są wyłącznym dysponentem toczącego się postępowania, do nich należy gromadzenie materiału i wreszcie to one ponoszą odpowiedzialność za jego wynik ( vide: uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 17 grudnia 1996 roku, I CKU 45/96, OSNC 1997, nr 6-7, poz. 76, str. 37).
W niniejszej sprawie istotne znaczenie miało ustalenie treści stosunku prawnego łączącego strony, jego ewolucji w czasie, a także skutków prawnych wynikających z wprowadzenia mechanizmu indeksacji kredytu do waluty obcej na podstawie Aneksu nr (...) z dnia 18 sierpnia 2008 roku.
Poza sporem pozostawało, że strony łączyła umowa kredytu hipotecznego, na podstawie której bank udzielił powodom finansowania w kwocie 350 000 złotych, przeznaczonego na zaspokojenie ich potrzeb mieszkaniowych. Ponadto zawarta umowa została oparta o wzorzec stosowany przez bank. Nie budziła rozbieżności kwestia tego, że w toku wykonywania umowy strony zawarły Aneks nr (...), który wprowadził mechanizm indeksacji kredytu do waluty obcej – franka szwajcarskiego (CHF), a także że w późniejszym okresie strony zawierały dalsze aneksy umożliwiające m.in. spłatę kredytu bezpośrednio w walucie obcej. Niesporny był także fakt spłacenia kredytu w całości w dniu 31 maja 2022 roku, przy czym łączne świadczenia spełnione przez powodów obejmowały zarówno kwoty wyrażone w złotych polskich, jak i w walucie CHF.
Oś sporu w niniejszej sprawie koncentrowała się natomiast wokół oceny prawnej skutków wprowadzenia do łączącej strony umowy mechanizmu indeksacji kredytu do waluty obcej na podstawie Aneksu nr (...), a w szczególności wokół odpowiedzi na pytanie, czy postanowienia te mają charakter niedozwolonych postanowień umownych w rozumieniu art. 385 1 kc, a w konsekwencji – czy mogą one wiązać powodów, oraz jakie skutki prawne wywołuje ich ewentualna eliminacja z treści stosunku prawnego. Istota sporu sprowadzała się zatem do ustalenia, czy mechanizm indeksacji wprowadzony aneksem, oparty na tabelach kursowych banku, w których kurs franka szwajcarskiego był ustalany w oparciu o kursy rynkowe powiększone o jednostronnie kształtowany przez bank spread walutowy, mieści się w granicach dopuszczalnej swobody kontraktowej. Ewentualnie czy prowadzi do rażącego naruszenia interesów konsumentów poprzez przyznanie jednej ze stron stosunku zobowiązaniowego uprawnienia do jednostronnego kształtowania wysokości świadczenia drugiej strony.
Rozstrzygnięcie tej kwestii wymagało w pierwszej kolejności oceny, czy postanowienia dotyczące indeksacji oraz mechanizmu ustalania kursów walut były transparentne, jednoznaczne i pozwalały przeciętnemu konsumentowi na przewidzenie skutków ekonomicznych zawieranej umowy, czy też przeciwnie – kształtowały one stosunek zobowiązaniowy w sposób nieprzejrzysty, pozostawiając bankowi istotny wpływ na wysokość świadczeń kredytobiorców.
W tym kontekście kluczowe znaczenie miało ustalenie, że mechanizm indeksacji został wprowadzony do umowy w drodze Aneksu nr (...), który w istotny sposób zmienił ekonomiczny charakter zobowiązania stron, przekształcając kredyt złotowy w kredyt powiązany z walutą obcą, przy jednoczesnym pozostawieniu bankowi uprawnienia do ustalania kursów waluty stosowanych do rozliczeń w oparciu o własne tabele kursowe. Zagadnienie to wymagało oceny w świetle przepisów o ochronie konsumenta oraz zasad wynikających z art. 385 1 kc, przy uwzględnieniu, że kontrola abuzywności postanowień umownych obejmuje nie tylko ich literalne brzmienie, ale również sposób ich funkcjonowania w praktyce wykonywania umowy oraz rzeczywisty rozkład ryzyk pomiędzy stronami.
Charakter prawny aneksu do umowy
Aneks do umowy kredytowej, choć w praktyce postrzegany często jako jedynie techniczna zmiana, w rzeczywistości może mieć istotne znaczenie prawne. Stanowi on bowiem porozumienie stron, którego celem jest modyfikacja istniejącego stosunku zobowiązaniowego, przy zachowaniu jego tożsamości. Podstawą jego zawarcia jest zasada swobody umów (art. 353 1 kc) oraz przepisy dotyczące zmiany umowy, w tym art. 77 § 1 kc, a w odniesieniu do kredytów również regulacje ustawy Prawo bankowe. W konsekwencji aneks nie kreuje nowego zobowiązania, lecz przekształca już istniejące, wywołując co do zasady skutki na przyszłość.
Nie oznacza to jednak, że aneks pozostaje jedynie „dodatkiem” pozbawionym samodzielnego znaczenia prawnego. Przeciwnie – w świetle prawa cywilnego stanowi on odrębną czynność prawną, która podlega pełnej ocenie pod kątem ważności. Obejmuje to zarówno kontrolę zgodności z ustawą (art. 58 kc), jak i analizę pod kątem niedozwolonych postanowień umownych. Tym samym nie obowiązuje żadna zasada automatycznego „dzielenia losu” umowy głównej przez aneks – relacja między nimi ma charakter funkcjonalny, lecz nie absolutnie zależny.
Stanowisko to znajduje potwierdzenie w orzecznictwie Sądu Najwyższego. Analiza uzasadnienia wyroku z 9 maja 2019 roku (I CSK 242/18, Legalis nr 1966950) potwierdza, że aneks do umowy jest odrębną czynnością prawną zmieniającą stosunek zobowiązaniowy i jako taki podlega samodzielnej ocenie pod kątem ważności, co otwiera drogę do ustalenia nieważności samego aneksu niezależnie od umowy głównej. W efekcie utrwalony jest pogląd, że aneks do umowy kredytowej funkcjonuje jako pełnoprawna, autonomiczna czynność prawna, która może zostać poddana niezależnej kontroli sądowej. Oznacza to, że możliwe jest zarówno zakwestionowanie jego poszczególnych postanowień, jak i ustalenie nieważności całego aneksu, nawet przy jednoczesnym utrzymaniu w mocy umowy kredytowej. Taka konstrukcja wzmacnia ochronę uczestników obrotu, w szczególności konsumenta, oraz wyklucza traktowanie aneksu jako instrumentu automatycznie eliminującego wcześniejsze nieprawidłowości.
Kwestia nowacji w przypadku zawarcia aneksu
Należy także wskazać, że nowacja (odnowienie zobowiązania) uregulowana w art. 506 kc stanowi wyjątkowy sposób wygaśnięcia dotychczasowego zobowiązania poprzez jego zastąpienie nowym stosunkiem obligacyjnym. Zgodnie z tym przepisem, do nowacji dochodzi wówczas, gdy dłużnik – w celu umorzenia istniejącego zobowiązania – zobowiązuje się za zgodą wierzyciela spełnić inne świadczenie albo to samo świadczenie, lecz z innej podstawy prawnej. Konstrukcja ta wymaga jednak nie tylko zmiany treści zobowiązania, ale przede wszystkim jednoznacznej woli stron co do jego umorzenia i zastąpienia nowym stosunkiem prawnym (tzw. animus novandi).
Na tym tle w sposób szczególnie istotny oceniane są aneksy wprowadzające mechanizm rozliczeń w CHF w umowach kredytowych. W świetle utrwalonego stanowiska orzecznictwa, tego rodzaju aneksy co do zasady nie spełniają przesłanek nowacji, ponieważ nie prowadzą do umorzenia dotychczasowego zobowiązania kredytowego ani do jego zastąpienia nowym stosunkiem prawnym.
Zazwyczaj aneks CHF polega wyłącznie na zmianie elementów wykonania istniejącej umowy – w szczególności waluty przeliczeniowej oraz sposobu ustalania wysokości rat – przy jednoczesnym zachowaniu tożsamości zobowiązania, obejmującej m.in. ten sam kapitał kredytu, ten sam stosunek zabezpieczenia oraz ciągłość ekonomiczną długu. W takiej sytuacji nie dochodzi do „wygaśnięcia” kredytu i powstania nowego zobowiązania, lecz jedynie do jego modyfikacji.
Sama zmiana elementów wykonania zobowiązania, w tym waluty rozliczeniowej, nie stanowi nowacji w rozumieniu art. 506 kc, jeżeli nie towarzyszy jej jednoznaczne porozumienie stron co do umorzenia dotychczasowego zobowiązania i powstania nowego. W szczególności podkreśla się, że nowacja wymaga wyraźnej woli stron, a jej skutku nie można wywodzić z samego faktu zawarcia aneksu zmieniającego mechanizm spłaty kredytu. Analogiczne stanowisko prezentowane jest w orzecznictwie gdzie przyjmuje się, że aneks wprowadzający CHF nie stanowi nowacji i nie prowadzi do powstania nowego zobowiązania, lecz stanowi jedynie modyfikację istniejącego stosunku obligacyjnego ( vide: wyrok Sądu Najwyższego z 9 maja 2019 roku, I CSK 242/18, LEX nr 2690299; wyrok z 31 stycznia 2019 roku, I ACa 7/18, Legalis nr 1880574). W konsekwencji brak jest podstaw do przyjęcia, że dochodzi do „resetu” zobowiązania kredytowego, który mógłby wyłączyć jego ciągłość prawną i ekonomiczną.
Na tym tle istotne znaczenie ma również fakt, że brak nowacji oznacza utrzymanie tożsamości zobowiązania w sensie prawnym, co z kolei przesądza, iż wszelkie postanowienia wprowadzone aneksem – w tym mechanizm indeksacji lub denominacji do CHF – podlegają ocenie w ramach tego samego stosunku obligacyjnego, a nie jako element nowo powstałej umowy. Innymi słowy, aneks nie „zamyka” poprzedniego zobowiązania i nie otwiera nowego, lecz jedynie ingeruje w sposób jego wykonywania.
W konsekwencji, skoro nie dochodzi do nowacji w rozumieniu art. 506 kc, nie ma podstaw do przyjęcia, że aneks CHF tworzy nowy byt prawny odrywający się od dotychczasowego stosunku kredytowego. Oznacza to, że jego postanowienia nie mogą być traktowane jako autonomiczna nowa umowa, lecz jako modyfikacja istniejącego zobowiązania, które zachowuje swoją tożsamość prawną i ekonomiczną mimo zmiany waluty rozliczeń.
Postanowienia abuzywne w Aneksie nr (...)
Przechodząc do zasadniczej części rozważań prawnych, w pierwszej kolejności należy wskazać, że ocena postanowień umownych zawartych w Aneksie nr (...) z 18 sierpnia 2008 roku, wprowadzających mechanizm indeksacji kredytu do waluty obcej, musi być dokonana przez pryzmat przepisów o ochronie konsumenta, w szczególności art. 385 1 kc, a także standardów wynikających z prawa unijnego dotyczącego nieuczciwych warunków w umowach zawieranych z konsumentami.
W realiach niniejszej sprawy nie budziło wątpliwości, że powodowie występowali w relacji z pozwanym jako konsumenci w rozumieniu art. 22 1 kc. Kredyt został przeznaczony na nabycie nieruchomości służącej zaspokojeniu ich potrzeb mieszkaniowych, a więc na cele stricte prywatne. Jednocześnie pozwany nie wykazał, aby pozostawał on w jakimkolwiek związku z działalnością gospodarczą powodów polegająca na świadczeniu usług medycznych oraz prowadzeniu apteki.
Na mocy Aneksu nr (...) wprowadzono do umowy postanowienia rażąco naruszające równowagę kontraktową pomiędzy stronami. Były to:
§ 1.2 umowy (zmienionej aneksem) zgodnie z którym kwota 311 780 złotych została przewalutowana do kursu franka szwajcarskiego w oparciu o kurs kupna dewiz banku z dnia podpisania aneksu,
§ 33 Regulaminu zgodnie z którym realizacja kredytu denominowanego następować miała w złotych w wysokości odpowiadającej równowartości kredytu wyrażonego w walucie wymienialnej przeliczone, wg Tabeli kursów, po kursie kupna: 1) dewiz w przypadku bezgotówkowej realizacji kredytu, 2) pieniędzy w przypadku gotówkowej realizacji kredytu,
§ 34 ust. 1 Regulaminu zgodnie z którym spłata kredytu denominowanego wraz z odsetkami następować miała w złotych, w ratach określonych w walucie bazowej kredytu w Umowie kredytu, po ustalonym wg Tabeli kursów kursie sprzedaży: 1) dewiz przy płatnościach w formie bezgotówkowej, 2) pieniędzy przy płatnościach w formie gotówkowej.
Analiza przywołanych wyżej postanowień dotyczących waloryzacji prowadzi do konkluzji, że nie odwołują się one do ustalanych w sposób neutralny kursów CHF czy jakichś obiektywnych, zewnętrznych wskaźników czy czynników, na które żadna ze stron nie ma wpływu. Zasady ustalania kursów zostały natomiast przekazane do wyłącznych uprawnień pozwanego, nie określając bliżej kryteriów ustalania ich wysokości. Wprowadzenie mechanizmu indeksacji na podstawie Aneksu nr (...) doprowadziło do istotnej zmiany konstrukcji zobowiązania. Kredyt pierwotnie złotowy został powiązany z walutą obcą – frankiem szwajcarskim – przy czym zarówno saldo zadłużenia, jak i wysokość poszczególnych rat zostały uzależnione od kursu tej waluty. Kluczowe znaczenie miało jednak to, że kurs ten nie wynikał z obiektywnego, niezależnego od stron mechanizmu rynkowego w rozumieniu ścisłym, lecz był ustalany przez bank w oparciu o własne tabele kursowe.
Mechanizm ten polegał na przyjmowaniu przez bank kursu bazowego, odzwierciedlającego notowania rynkowe, w tym kursy funkcjonujące w systemach rynku walutowego, takich jak X., a następnie jego modyfikacji poprzez doliczenie spreadu walutowego ustalanego jednostronnie przez bank. Wysokość tego spreadu nie była określona w sposób precyzyjny w treści umowy ani aneksów, nie wynikała z żadnych obiektywnych parametrów i nie podlegała jakiejkolwiek weryfikacji przez konsumenta w chwili zawierania umowy ani jej wykonywania.
W konsekwencji bank uzyskał realny wpływ na ostateczny poziom kursu waluty stosowanego do rozliczeń stron, a tym samym na wysokość zarówno bieżących rat kredytowych, jak i całkowitego zadłużenia powodów. Taki model ustalania świadczenia prowadził do sytuacji, w której jedna ze stron stosunku zobowiązaniowego posiadała uprawnienie do jednostronnego kształtowania jego ekonomicznego wymiaru.
Z punktu widzenia oceny abuzywności kluczowe znaczenie ma brak przejrzystości i weryfikowalności tego mechanizmu dla konsumenta. Powodowie w dacie zawarcia Aneksu nr (...) nie mieli możliwości ustalenia ani przewidzenia, w jaki sposób konkretne decyzje banku dotyczące wysokości spreadu przełożą się na ich przyszłe zobowiązania. Brak było również jasnych i zrozumiałych informacji pozwalających na ocenę, że zmiana kursu waluty oraz sposób jego ustalania mogą prowadzić nie tylko do wzrostu rat, ale również do wzrostu salda zadłużenia mimo regularnej spłaty kredytu.
Istotne znaczenie ma również okoliczność, że przed zawarciem Aneksu nr (...) powodowie nie otrzymali żadnych symulacji obrazujących wpływ zmiany kursu waluty na wysokość ich zobowiązania w dłuższej perspektywie czasowej. W szczególności nie przedstawiono im wariantów zakładających istotny wzrost kursu franka szwajcarskiego ani jego konsekwencji dla wysokości kapitału pozostającego do spłaty. Przeciwnie, jak wynika z ustalonego stanu faktycznego, powodowie byli zapewniani o stabilności waluty CHF oraz ograniczonym charakterze ryzyka kursowego.
W takich okolicznościach nie sposób przyjąć, aby powodowie w sposób świadomy i w pełni poinformowany zaakceptowali mechanizm, który w praktyce przenosił na nich w całości ryzyko zmian kursowych, przy jednoczesnym pozostawieniu bankowi instrumentu wpływu na wysokość tego kursu poprzez kształtowanie spreadu. Z perspektywy art. 385 1 §1 kc postanowienia Aneksu nr (...) w zakresie mechanizmu indeksacji i sposobu ustalania kursów walut należało ocenić jako kształtujące prawa i obowiązki konsumentów w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami oraz rażąco naruszający ich interesy. Naruszenie to przejawia się w szczególności w asymetrycznym rozkładzie ryzyka ekonomicznego oraz w przyznaniu przedsiębiorcy uprawnienia do jednostronnego oddziaływania na wysokość świadczenia drugiej strony. W konsekwencji postanowienia te nie wiążą powodów od chwili zawarcia Aneksu nr (...), co prowadzi do konieczności ich pominięcia przy ocenie treści stosunku prawnego łączącego strony oraz przy jego rozliczeniu.
Sąd w niniejszym składzie w pełni podziela stanowisko, iż określenie wysokości należności obciążającej konsumenta z odwołaniem do tabel kursów ustalanych jednostronnie przez bank, bez wskazania obiektywnych kryteriów, jest nietransparentne, pozostawia pole do arbitralnego działania banku i w ten sposób obarcza kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem oraz narusza równorzędność stron ( vide: wyroki Sądu Najwyższego z 22 stycznia 2016 roku, I CSK 1049/14, OSNC 2016, Nr 11, poz. 134, z 1 marca 2017 roku, IV CSK 285/16, LEX nr 2308321, z 19 września 2018 r., I CNP 39/17, LEX nr 2559417, z 24 października 2018 roku, II CSK 632/17, LEX nr 2567917, z 13 grudnia 2018 roku, V CSK 559/17, LEX nr 2618543, z 27 lutego 2019 roku, II CSK 19/18, LEX nr 2626330, z 4 kwietnia 2019 roku, III CSK 159/17, OSP 2019, z. 12, poz. 115, z 9 maja 2019 roku, I CSK 242/18, LEX nr 2690299, z 29 października 2019 roku, IV CSK 309/18, OSNC 2020/7-8/64). Jest to niewątpliwe sprzeczne z właściwością (naturą) stosunku zobowiązaniowego, co stanowi przekroczenie zasady swobody umów określonej w art. 353 1 kc.
Brak podstaw do eliminacji całej umowy
Uzupełniając dotychczasowe rozważania, należy w sposób szczególny zaakcentować, że celem art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13, a w szczególności drugiego członu zdania, nie jest unieważnienie wszystkich umów zawierających nieuczciwe warunki, lecz zastąpienie formalnej równowagi między prawami i obowiązkami stron umowy, jaką ustanawia umowa, równowagą rzeczywistą, pozwalającą na przywrócenie równości między nimi. Dana umowa musi nadal obowiązywać bez zmian innych niż wynikające ze zniesienia nieuczciwych warunków (wyrok TSUE z 8 września 2022 roku, C-80/21, Legalis nr 2714917).
Wynika to wprost zarówno z treści art. 6 ust. 1 dyrektywy, jak i z jej jednolitej wykładni dokonanej przez Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej, który konsekwentnie podkreśla, że unieważnienie całej umowy stanowi rozwiązanie o charakterze wyjątkowym i ostatecznym, dopuszczalne jedynie w sytuacji, gdy po wyeliminowaniu klauzul abuzywnych umowa nie może dalej istnieć w sensie prawnym lub jej utrzymanie byłoby obiektywnie niemożliwe.
Trybunał wskazuje przy tym, że sąd krajowy powinien w pierwszej kolejności zmierzać do utrzymania umowy w mocy po usunięciu nieuczciwych postanowień, gdyż to właśnie taki skutek najlepiej realizuje cel dyrektywy, jakim jest ochrona konsumenta przed nieuczciwymi warunkami przy jednoczesnym unikaniu skutków dla niego niekorzystnych, które mogłyby wyniknąć z całkowitego upadku umowy ( vide: wyrok TSUE z dnia 3 października 2019 roku, C-260/18, Legalis nr 2230278; wyrok z dnia 14 czerwca 2012 roku, C-618/10, Legalis nr 483548).
W tym kontekście należy podkreślić, że dyrektywa 93/13 nie służy automatycznemu unicestwieniu całych stosunków zobowiązaniowych, lecz przeciwnie – zakłada ich utrzymanie w możliwie szerokim zakresie, o ile tylko możliwe jest dalsze ich funkcjonowanie po eliminacji nieuczciwych postanowień. Eliminacja całej umowy stanowi rozwiązanie ultima ratio i może być zastosowana wyłącznie wtedy, gdy brak jest jakiejkolwiek możliwości utrzymania stosunku prawnego bez postanowień abuzywnych.
Analogiczne stanowisko wynika z implementacji dyrektywy do prawa krajowego w art. 385 1 § 2 kc, który również nie przewiduje automatycznej nieważności całej umowy, lecz jedynie bezskuteczność niedozwolonych postanowień względem konsumenta, przy pozostawieniu w mocy pozostałej części umowy, o ile może ona dalej obowiązywać.
Z powyższych względów w realiach niniejszej sprawy brak jest podstaw do przyjęcia, że po eliminacji postanowień Aneksu nr (...) dotyczących mechanizmu indeksacji oraz tabel kursowych banku umowa nie może dalej funkcjonować. Usunięcie tych postanowień nie prowadzi bowiem do unicestwienia podstawowego stosunku zobowiązaniowego, jakim jest kredyt pieniężny, lecz jedynie eliminuje mechanizm jego waloryzacji do waluty obcej. W konsekwencji umowa może i powinna być utrzymana w mocy jako kredyt wyrażony w walucie polskiej (kredyt złotowy), odpowiadający pierwotnej konstrukcji zobowiązania w zakresie kwoty udzielonego finansowania, tj. 350 000 złotych, przy jednoczesnym pominięciu wszystkich postanowień wprowadzonych Aneksami w zakresie indeksacji do CHF. Takie rozwiązanie pozostaje w pełnej zgodności z celem dyrektywy 93/13, ponieważ zapewnia realną ochronę konsumenta poprzez eliminację nieuczciwego mechanizmu, a jednocześnie nie prowadzi do nadmiernych, nieproporcjonalnych skutków w postaci całkowitego upadku umowy, który mógłby działać na niekorzyść konsumenta.
Należy przy tym podkreślić, że brak jest w niniejszej sprawie przesłanek do przyjęcia nieważności całej umowy kredytu. Wynika to z faktu, że umowa może być wykonywana po eliminacji klauzul abuzywnych. Ponadto jej dalsze obowiązywanie odpowiada zarówno jej pierwotnemu charakterowi ekonomicznemu, jak i rzeczywistej woli stron wyrażonej w chwili jej zawarcia.
Z tych względów Sąd przyjął, że skutkiem stwierdzenia abuzywności postanowień Aneksu nr (...) jest ich bezskuteczność wobec powodów, przy jednoczesnym utrzymaniu w mocy pozostałej części umowy kredytu jako kredytu złotowego, tak jakby mechanizm indeksacji do waluty CHF nie został wprowadzony. Dopiero takie ukształtowanie stosunku prawnego pozwala na dokonanie prawidłowego rozliczenia stron, które – jak wskazano wcześniej – prowadzi do stwierdzenia nadpłaty po stronie powodów w wysokości 243 691,91 złotych, stanowiącej świadczenie nienależne.
Rozliczenie stron
W konsekwencji stwierdzenia abuzywności postanowień Aneksu nr (...) oraz ich bezskuteczności wobec powodów, konieczne było dokonanie rozliczenia stron w oparciu o przepisy o nienależnym świadczeniu (art. 410 § 2 kc w zw. z art. 405 kc), przy przyjęciu, że łączący strony stosunek prawny należy oceniać tak, jakby od początku miał charakter kredytu złotowego w kwocie 350 000 złotych - bez mechanizmu indeksacji do waluty obcej.
Takie podejście pozostaje w pełnej zgodności zarówno z art. 385 ( 1) kc, jak i z utrwaloną wykładnią dyrektywy 93/13/EWG dokonywaną przez Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej, który konsekwentnie wskazuje, że sąd krajowy jest zobowiązany do całkowitego wyeliminowania nieuczciwego warunku z umowy, przy jednoczesnym zakazie jego modyfikacji lub zastępowania innym mechanizmem, jeżeli prowadziłoby to do utrzymania skutków ekonomicznych klauzuli abuzywnej ( vide: wyroki TSUE z 3 października 2019 roku, C-260/18, Legalis nr 2230278; z 14 czerwca 2012 roku, C-618/10, Legalis nr 483548).
Jednocześnie zarówno Trybunał Sprawiedliwości, jak i Sąd Najwyższy, podkreślają, że celem dyrektywy 93/13 nie jest eliminacja umowy jako takiej, lecz przywrócenie równowagi kontraktowej poprzez wyeliminowanie nieuczciwych postanowień, przy czym unieważnienie całej umowy stanowi rozwiązanie ostateczne (ultima ratio), dopuszczalne jedynie w sytuacji, gdy dalsze jej wykonywanie nie jest możliwe po usunięciu klauzul abuzywnych.
W realiach niniejszej sprawy brak jest przesłanek do przyjęcia nieważności całej umowy kredytu, co znajduje potwierdzenie zarówno w orzecznictwie TSUE, jak i w judykaturze Sądu Najwyższego, który wskazuje, że eliminacja klauzul indeksacyjnych nie musi prowadzić do upadku całego stosunku prawnego, jeżeli możliwe jest jego dalsze wykonywanie jako kredytu złotowego ( vide: wyroki Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 roku, V CSK 382/18, Legalis nr 2277328; oraz z 27 listopada 2019 roku, II CSK 483/18, Legalis nr 2254284).
W konsekwencji Sąd przyjął, że skutkiem abuzywności postanowień Aneksu nr (...) jest ich bezskuteczność ex tunc, przy jednoczesnym utrzymaniu w mocy pozostałej części umowy jako kredytu złotowego. Tak ukształtowany stosunek prawny stanowił podstawę rozliczeń stron w niniejszej sprawie.
Z opinii biegłego z zakresu ekonomii i finansów wynikało, że powodowie spełnili na rzecz pozwanego świadczenia o łącznej wartości 793 245,16 złotych, przy czym w przypadku kredytu złotowego bez mechanizmu indeksacji należność banku wyniosłaby 549 553,25 złotych. Różnica w wysokości 243 691,91 złotych stanowi świadczenie nienależne, podlegające zwrotowi na rzecz powodów.
W tym zakresie nie zachodziły podstawy do przyjęcia jakiejkolwiek innej konstrukcji rozliczeniowej niż wynikająca z przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu. W szczególności brak było podstaw do utrzymania w jakiejkolwiek formie skutków ekonomicznych klauzul abuzywnych, co pozostawałoby w sprzeczności zarówno z art. 385 1 kc, jak i z wiążącą wykładnią dyrektywy 93/13 dokonaną przez TSUE.
Odnosząc się do odsetek ustawowych za opóźnienie, zasadne było ich zasądzenie dopiero od dnia 1 czerwca 2022 roku, a więc od dnia następującego po całkowitej spłacie kredytu, która nastąpiła 31 maja 2022 roku. Dopiero bowiem z tą chwilą ukształtował się stan, w którym możliwe było jednoznaczne i definitywne określenie wysokości wzajemnych rozliczeń stron. Wcześniejszy okres nie dawał podstaw do przyjęcia, że roszczenie było skonkretyzowane i wymagalne w rozumieniu art. 481 kc, skoro jego wysokość wymagała uprzedniego przeprowadzenia szczegółowych wyliczeń obejmujących cały okres wykonywania umowy kredytowej.
Nie sposób zatem mówić o opóźnieniu dłużnika w sytuacji, gdy samo świadczenie nie było jeszcze w pełni określone co do wysokości. W tym zakresie istotne znaczenie ma utrwalone stanowisko Sądu Najwyższego, wyrażone w wyroku z 10 lipca 2019 roku (sygn. V CSK 120/18, Legalis nr 1972345) w którym wskazano, że odsetki za opóźnienie należą się dopiero od chwili określenia wysokości świadczenia, gdyż dopiero wówczas można mówić o pozostawaniu dłużnika w opóźnieniu w jego spełnieniu. W konsekwencji, dopóki nie doszło do całkowitej spłaty kredytu i tym samym do zamknięcia etapu wzajemnych rozliczeń, roszczenie nie było dostatecznie skonkretyzowane, a zatem brak było podstaw do naliczania odsetek za wcześniejszy okres. Dopiero dzień 1 czerwca 2022 roku mógł zostać uznany za moment, od którego świadczenie stało się wymagalne i możliwe do egzekwowania w oznaczonej wysokości.
Mając powyższe na uwadze, Sąd w pkt. I sentencji wyroku zasądził od pozwanego na rzecz powodów kwotę 243 691,91 złotych wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 1 czerwca 2022 roku do dnia zapłaty. Z uwagi na treść art. 31 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 roku – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (tj. Dz. U. z 2026 roku, poz. 236 ze zm.) zasądzenie miało charakter łączny ponieważ powodowie pozostają w związku małżeńskim w którym obowiązuje ustrój wspólności majątkowej. W pozostałym zakresie powództwo podlegało oddaleniu, o czym orzeczono w pkt. II sentencji.
Skutki nieważności aneksów przewalutowujących w kredytach złotówkowych w świetle orzecznictwa
Rozstrzygnięcie podjęte w niniejszej sprawie pozostaje zgodne ze spójnym kierunkiem interpretacyjnym wykształconym w orzecznictwie dotyczącym kredytów, w których pierwotnie złotówkowe zobowiązania zostały następnie zmodyfikowane aneksami wprowadzającymi mechanizm indeksacji do franka szwajcarskiego. Zgodnie z nim ustalenie nieważności aneksu przewalutowującego nie prowadzi do nieważności całej umowy kredytowej, lecz skutkuje przywróceniem jej pierwotnej treści – jako kredytu w pełni złotówkowego.
Podstawą tego podejścia jest kwalifikacja aneksu jako czynności modyfikującej istniejący stosunek zobowiązaniowy, a nie jego elementu konstytutywnego. W konsekwencji wadliwość aneksu – wynikająca najczęściej z abuzywności klauzul indeksacyjnych i kursowych – nie rozciąga się automatycznie na całą umowę. Skoro aneks jest nieważny, nie wywołuje skutków prawnych, a więc stosunek stron należy oceniać tak, jakby nigdy nie został zawarty. Prowadzi to do odtworzenia pierwotnych warunków umowy.
Najpełniej stanowisko to wyrażono w wyroku Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z 24 czerwca 2021 roku (sygn. I ACa 35/21, Legalis nr 2607684), w którym mimo stwierdzenia nieważności aneksu – utrzymano w mocy umowę kredytu, wskazując na konieczność powrotu do jej pierwotnego kształtu. Podobnie orzekł Sąd Okręgowy w Warszawie, akcentując automatyczny powrót do stanu sprzed zawarcia aneksu (wyrok z 8 listopada 2022 roku, sygn. XXVIII C 2633/22, Legalis nr 2930310) oraz Sąd Apelacyjny w Warszawie w wyroku z 2 marca 2026 roku (sygn. akt VI ACa 1162/23). Ponadto Sąd Apelacyjny w Katowicach potwierdził, że eliminacja wadliwej modyfikacji nie powoduje upadku całej umowy (wyrok z 13 lutego 2023 roku, I ACa 126/22, Legalis nr 3050009).
Podejście to pozostaje w zgodzie z orzecznictwem Sąd Najwyższy oraz standardem TSUE wynikającym z sprawy C-260/18 (B.), zgodnie z którym umowa może nadal obowiązywać po usunięciu klauzul abuzywnych, o ile jest to możliwe. W przypadku kredytów pierwotnie złotówkowych warunek ten jest spełniony, ponieważ mechanizm walutowy stanowi jedynie późniejszą modyfikację, a nie element konieczny dla funkcjonowania umowy.
W efekcie nieważność aneksu prowadzi do usunięcia wadliwej ingerencji w treść stosunku prawnego, bez potrzeby jego eliminowania w całości. Umowa nadal wiąże strony, lecz w swojej pierwotnej, zgodnej z prawem postaci. Takie rozwiązanie zapewnia skuteczną ochronę konsumenta, a jednocześnie respektuje stabilność stosunku zobowiązaniowego i pierwotną wolę stron.
Oddalenie powództwa o ustalenie nieważności umowy
Powodowie wnieśli w pozwie także o ustalenie, że określone postanowienia ww. umowy kredytu stanowią niedozwolone postanowienia umowne i ich nie wiążą. W toku postępowania kredyt został jednak w całości spłacony. Zgodnie z art. 189 kpc powód może żądać ustalenia przez sąd istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego lub prawa, gdy ma w tym interes prawny. Interes prawny w rozumieniu tego przepisu istnieje wówczas, gdy wyrok ustalający rozstrzygnie o aktualnej sytuacji prawnej powoda, usuwając niepewność co do jego praw i obowiązków, oraz gdy brak takiego rozstrzygnięcia mógłby prowadzić do naruszenia jego interesów.
W niniejszej sprawie, po spłacie kredytu w całości, zobowiązanie wynikające z umowy wygasło. Strona powodowa nie jest już obciążona żadnymi obowiązkami wobec pozwanego, a umowa nie rodzi już żadnych skutków prawnych w sferze bieżących stosunków pomiędzy stronami. W konsekwencji, przesłankowe ustalenie abuzywności określonych postanowień umowy nie wpłynie na obecną sytuację prawną powodów. Spłata kredytu spowodowała, że powództwo o ustalenie stało się bezprzedmiotowe, albowiem brak jest interesu prawnego w dalszym rozstrzyganiu o abuzywności postanowień umowy, która nie istnieje już jako aktywne zobowiązanie.
W ocenie Sądu całkowita splata kredytu istotnie spowodowała wygaśnięcie interesu prawnego powodów w żądaniu ustaleniu (
vide: postanowienie
Sądu Najwyższego z dnia 23 października 2024 roku, I CSK 2162/23, Legalis nr 3136287). Okoliczność ta nastąpiła w toku procesu. Strona powodowa nie cofnęła powództwa w tym zakresie, co musiało skutkować oddaleniem powództwa w pkt.
II sentencji i w tym zakresie.
Rozstrzygnięcie o kosztach procesu
O kosztach procesu Sąd orzekł na podstawie art. 100 kpc, dokonując ich wzajemnego zniesienia pomiędzy stronami. Przepis ten przewiduje, że w razie częściowego uwzględnienia żądań każdej ze stron sąd może stosunkowo rozdzielić koszty albo je wzajemnie znieść, jeżeli okoliczności sprawy uzasadniają takie rozstrzygnięcie. Instytucja ta znajduje zastosowanie w szczególności w sytuacjach, w których każda ze stron jest w pewnym zakresie stroną wygrywającą i przegrywającą, a wynik procesu nie ma charakteru jednoznacznie pełnego uwzględnienia stanowiska jednej z nich.
W niniejszej sprawie powództwo zostało uwzględnione jedynie częściowo, co oznacza, że żadna ze stron nie może zostać uznana za wygrywającą proces w całości. Powodowie uzyskali rozstrzygnięcie co do zasady potwierdzające ich roszczenie o zapłatę, jednak w zakresie konstrukcji prawnej i podstawy rozliczenia nie wszystkie ich twierdzenia zostały w pełni podzielone przez Sąd. Z kolei strona pozwana również nie odniosła pełnego sukcesu procesowego, albowiem jej stanowisko zmierzające do oddalenia powództwa w całości nie zasługiwało na uwzględnienie. W takich okolicznościach zastosowanie znajduje zasada słuszności wyrażona w art. 100 kpc, pozwalająca na wzajemne zniesienie kosztów procesu, jako rozwiązanie najbardziej adekwatne do wyniku sprawy oraz stopnia jej skomplikowania.
Sąd miał przy tym na uwadze, że spór pomiędzy stronami dotyczył zagadnień złożonych zarówno pod względem faktycznym, jak i prawnym, związanych z oceną skutków wprowadzenia mechanizmu indeksacji kredytu do waluty obcej oraz jego zgodności z przepisami o ochronie konsumenta. Wymagało to przeprowadzenia obszernego postępowania dowodowego, w tym dowodu z dokumentów oraz opinii biegłego, co uzasadnia przyjęcie, że obciążanie jednej ze stron całością kosztów procesu byłoby nieuzasadnione. Mając powyższe na uwadze, Sąd orzekł jak w pkt. III sentencji, wzajemnie znosząc koszty procesu pomiędzy stronami.
Zwrot wydatków poniesionych tymczasowo przez Skarb Państwa
W toku niniejszego postępowania Skarb Państwa poniósł tymczasowo wydatki związane z przeprowadzeniem dowodu z opinii biegłego w wysokości 815,40 złotych, które nie zostały pokryte z zaliczek uiszczonych przez strony ( postanowienie k. 267; potwierdzenie wypłaty k. 275). Obejmowały one wynagrodzenie biegłego za sporządzenie pisemnej opinii, która była niezbędna dla ustalenia wysokości świadczeń spełnionych przez powodów oraz dokonania porównania z wysokością świadczeń należnych przy założeniu kredytu złotowego.
Stosownie do art. 113 ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 roku o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (tj. Dz. U. z 2025 roku, poz. 1228 ze zm.) nieuiszczone koszty sądowe poniesione tymczasowo przez Skarb Państwa ściąga się od strony przegrywającej sprawę w odpowiednim zakresie. Mając na uwadze wynik sprawy, w której powództwo zostało uwzględnione jedynie częściowo, Sąd uznał za zasadne rozdzielenie obowiązku zwrotu tych wydatków pomiędzy strony w równych częściach. W konsekwencji Sąd w pkt IV i V sentencji nakazał ściągnąć na rzecz Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego kwot po 407,70 złotych (tj. 815,40 : 2) od każdej ze stron tytułem nieuiszczonych wydatków poniesionych tymczasowo w toku postępowania.
Mając na uwadze powyższe okoliczności oraz treść przepisów prawa, Sąd orzekł jak w sentencji wyroku.
Sędzia Tomasz Niewiadomski