Wyrok z 27 marca 2025, sygn. I C 952/24
Pokaż pozostałe podstawy prawne (4)
Sygn. akt: I C 952/24
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 27 marca 2025 r.
Sąd Okręgowy w (...) I Wydział Cywilny
w składzie: Przewodniczący sędzia Rafał Kubicki
Protokolant sekretarz sądowy Piotr Ruciński
po rozpoznaniu w dniu 20 marca 2025 r. w (...) na rozprawie
sprawy z powództwa T. K. i J. K.
przeciwko (...) (...) (...) (...) Bank Spółki Akcyjnej w (...)
z siedzibą w W.
o ustalenie
I. ustala nieistnienie stosunku prawnego (...) wynikającego z umowy (...) (...) nr (...) indeksowanego (...) (...) z 12.09.2008 r. zawartej między powodami a (...) Bank S.A. (...) (...) w Ł.,
II. zasądza od pozwanego solidarnie na rzecz powodów kwotę 8017 zł (osiem tysięcy siedemnaście złotych) tytułem zwrotu kosztów procesu, w tym kosztów postępowania zażaleniowego, z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się tego orzeczenia o kosztach procesu (...) dnia zapłaty.
sędzia Rafał Kubicki
Sygn. akt: I C 952/24
UZASADNIENIE
Powodowie T. K. i J. K. w dniu 13.06.2024 r. wnieśli przeciwko (...) (...) (...) (...) Bank S.A. w W. o ustalenie nieistnienia stosunku prawnego wynikającego z umowy (...) (...) nr (...) indeksowanego (...) (...) z dnia 12.09.2008 r., zawartej pomiędzy powodami (...) Bank S.A. (poprzednikiem prawnym (...) Bank S.A.). Zdaniem powodów, umowa jest nieważna jako sprzeczna z art. 69 prawa bankowego (niejednoznaczność głównych świadczeń), art. 353 ( 1) k.c. (sprzeczność z naturą stosunku zobowiązaniowego) oraz z zasadami współżycia społecznego, a przynajmniej dotknięta bezskutecznością (art. 385 ( 1) k.c.) klauzul przeliczeniowych – co również ich zdaniem prowadzi (...) upadku umowy.
(...) złożył odpowiedź na pozew, wnosząc o: odrzucenie pozwu z uwagi na trwające postępowanie upadłościowe upadłego, ewentualnie przekazanie sprawy syndykowi (...) banku jako zgłoszenie wierzytelności, ewentualnie oddalenie powództwa jako oczywiście bezzasadnego - i przecząc wszelkim twierdzeniom i wnioskom zmierzającym (...) unieważnienia umowy.
Fakty istotne dla rozstrzygnięcia
W dniu 12.09.2008 r. (...) Bank S.A. w K. – (...) (...)
w Ł. oraz powodowie (ówczesne nazwisko powódki: D.) zawarli umowę (...) (...) o nr (...).
§ 1 ust. 1 umowy - (...) udzielił powodom (...) w kwocie 242 050,98 złotych polskich indeksowanego kursem ( (...)). Przy założeniu, że uruchomiono (...) w całości w dacie sporządzenia umowy równowartość (...) wynosiłaby 117 958,57 CHF, rzeczywista równowartość miała zostać określona po wypłacie ostatniej transzy (...). Kredytobiorcy oświadczyli, że są świadomi ryzyka kursowego, związanego ze zmianą kursu waluty indeksacyjnej w stosunku (...) złotego, w całym okresie kredytowania i akceptują to ryzyko.
§ 1 ust. 2 umowy - Spłata (...) została ustalona na 360 miesięcznych rat równych kapitałowo-odsetkowych.
§ 1 ust. 3 umowy - Oprocentowanie (...) było zmienne i na dzień sporządzenia umowy wynosiło 3,36 % w skali roku, na które składa się suma obowiązującej stawki (...) i stałej marży banku, która wynosiła 0,55 %. Kredytobiorca oświadczył, że jest świadomy ryzyka wynikającego ze zmiennego oprocentowania, w całym okresie kredytowania i akceptuje to ryzyko.
§ 1 ust. 4 umowy - Rata kapitałowo-odsetkowa przy założeniu uruchomienia całości (...)
w dacie sporządzenia niniejszej umowy wynosiłaby równowartość 520,51 CHF. Rzeczywista wysokość rat odsetkowych lub rat kapitałowo-odsetkowych miała zostać określona
w harmonogramie spłat.
§ 2 ust. 1 umowy - Kredyt został przeznaczony na:
a) w wysokości 190 200,00 złotych polskich na pokrycie części kosztów budowy domu mieszkalnego na nieruchomości opisanej w § 3 ust. 1 umowy kredytowej na rachunek Kredytobiorcy,
b) w wysokości 43 800,00 złotych polskich na refinansowanie części kosztów budowy domu mieszkalnego na nieruchomości opisanej w § 3 ust. 1 umowy kredytowej na rachunek Kredytobiorcy,
c)
w wysokości 2 420,51 złotych polskich na pokrycie składek ubezpieczeniowych, o których
w § 4 ust. 1,
d) w wysokości 4 680,00 złotych polskich na uiszczenie opłaty z tytułu ubezpieczenia na życie w (...) S.A., na rachunek (...),
e) w wysokości 215,00 złotych polskich na uiszczenie kosztów związanych ustanowieniem hipoteki zabezpieczającej spłatę (...),
f) w wysokości 726,15 złotych polskich na uiszczenie składki z tytułu Pakietowego (...) na wypadek odmowy ustanowienia hipoteki.
§ 3 ust. 1 umowy - Zabezpieczenie spłaty (...) stanowiły: hipoteka kaucyjna na rzecz banku w złotych polskich (...) kwoty stanowiącej 170% kwoty (...) określonej w § 1 ust. 1 na nieruchomości tam opisanej.
§ 6 ust. 1 umowy, § 2 Regulaminu - Bankowa tabela kursów walut dla kredytów dewizowych oraz indeksowanych kursem walut, zwana Tabelą Kursów – sporządzana przez merytoryczną komórkę banku na podstawie kursów obowiązujących na rynku międzybankowym w chwili sporządzenia tabeli i po ogłoszeniu kursów średnich NBP, tabela sporządzana jest o godz. 16:00 każdego dnia roboczego i obowiązuje przez cały następny dzień roboczy.
§ 9 ust. 2 umowy - W dniu wypłaty (...) lub każdej transzy (...) kwota wypłaconych środków będzie przeliczana (...) (...) według kursu kupna walut określonego w Tabeli Kursów – obowiązującego w dniu uruchomienia środków.
§ 10 ust. 1 umowy – Kredytobiorca zobowiązał się dokonać w okresie objętym umową spłaty rat kapitałowo – odsetkowych i odsetkowych w terminach, kwotach i na rachunkach wskazany
w aktualnym harmonogramie spłat. Harmonogram spłat Kredytobiorca otrzymuje
w szczególności po wypłacie (...), każdej transzy (...) zmianie oprocentowania każdorazowo na okres 24 – miesięczny.
§ 10 ust. 3 umowy - Wysokość zobowiązania będzie ustalana jako równowartość wymaganej spłaty wyrażonej w (...) po jej przeliczeniu według kursu sprzedaży walut określonego
w „Bankowej tabeli kursów walut dla kredytów dewizowych oraz indeksowanych kursem walut obcych” (...) (...) obowiązującego w dniu spłaty.
§ 14 ust. 3 umowy - Jeżeli kredytobiorca, mimo upływu okresu wypowiedzenia, nie ureguluje należności, (...) w następnym dniu po upływie terminu wypowiedzenia, dokonuje przewalutowania całego wymagalnego zadłużenia na (...), z zastosowaniem aktualnego kursu sprzedaży dewiz, określonego przez (...) w Tabeli Kursów. Poczynając od dnia przewalutowania (...) pobiera od wymagalnego kapitału karne odsetki w wysokości 2-krotności oprocentowania kredytów udzielanych w (...) (nie indeksowanych (...) waluty obcej) przy zastosowaniu aktualnego z dnia przewalutowania wskaźnika D. oraz marży obowiązującej
w dniu wypłaty (...) lub jego pierwszej transzy.
§ 20 ust. 3 umowy - Przewalutowanie następuje według kursów, z zastrzeżeniem § 20 ust. 5:
a)
kupna dewiz z dnia złożenia wniosku o przewalutowanie na podstawie obowiązującej
w banku tabeli kursów w przypadku zmiany waluty z (...) na walutę obcą,
b)
sprzedaży dewiz z dnia złożenia wniosku o przewalutowanie na podstawie obowiązującej
w banku tabeli kursów w przypadku zmiany waluty z waluty obcej na (...).
§ 25 ust. 1 umowy – Integralną część niniejszej umowy stanowi Regulamin (...) (...) DOM.
(dowód: umowa (...) (...) k. 21-26, regulamin k. 33-36)
Powodowie potrzebowali środków w polskich złotych na dokończenie budowy domu,
w którym mieszkają (...) dziś. Nigdy nie byli przedsiębiorcami. Zawarli umowę jako konsumenci. Kredyt otrzymali i spłacali w (...) (spłata trwała (...) czasu uzyskania sądowego zabezpieczenia, uprawniającego (...) wstrzymania spłaty). Nie negocjowali umowy (...).
( dowód: zeznania powodów k. 166v.)
Bezspornie w dniu 20 lipca 2023 r. Sąd Rejonowy dla m.st. (...)
w W. wydał postanowienie o ogłoszeniu (...) (...) Banku S.A.
(
fakt powszechnie znany, wynikający m.in. z Komunikatu Rzecznika (...)
w sprawie ogłoszenia (...) G. (...) Banku z 21 lipca 2023 r.).
Rozważania prawne
Fakty ustalono na podstawie spójnego, wiarygodnego materiału dowodowego: dokumentów złożonych przez obie strony (wzajemnie niekwestionowanych)
i wiarygodnych zeznań strony powodowej.
Powództwo zasługiwało na uwzględnienie w całości.
Dokonane wyżej ustalenia faktyczne (wraz z ich oceną) oraz poniższe rozważania prawne dotyczą w pełni żądań niepieniężnych pozwu. Kwestia prawidłowości (ważności) tego procesu wymaga omówienia podstaw tego postanowienia. Powstałą sytuację procesową regulują następujące przepisy.
Art. 174 § 1 pkt 4 k.p.c. - Sąd zawiesza postępowanie z urzędu jeżeli postępowanie (...) (...) (...), (...) układowej lub (...) sanacyjnej i ogłoszono upadłość lub wszczęto wtórne postępowanie upadłościowe albo ustanowiono zarządcę w postępowaniu restrukturyzacyjnym;
Art. 174 § 2 k.p.c. - W przypadkach wymienionych w § 1 pkt 1, 4 i 6 zawieszenie ma skutek od chwili zdarzeń, które je spowodowały. Zawieszając postępowanie, sąd z urzędu uchyla orzeczenia wydane po nastąpieniu tych zdarzeń, chyba że nastąpiły one po zamknięciu rozprawy.
Art. 174 § 3 k.p.c. - W przypadkach, o których mowa w § 1 pkt 4 i 5, sąd wezwie syndyka, zarządcę przymusowego, zarządcę tymczasowego albo zarządcę (...) udziału w sprawie.
Art. 145 ust. 1 Prawa upadłościowego - Postępowanie sądowe, administracyjne lub sądowoadministracyjne w sprawie wszczętej przeciwko upadłemu przed dniem ogłoszenia (...) o wierzytelność, która podlega (...) (...) (...) (...), może być podjęte przeciwko syndykowi tylko w przypadku, gdy w postępowaniu upadłościowym wierzytelność ta po wyczerpaniu trybu określonego ustawą nie zostanie umieszczona na liście wierzytelności.
Żądanie niepieniężne będące przedmiotem tego procesu (...) (...) (...) , ponieważ stronie powodowej chodzi o odpadnięcie podstawy (...) dalszych świadczeń na warunkach zakwestionowanej umowy kredytowej. Powództwo zostało skierowane nie przeciwko bankowi, lecz przeciwko (...) (...) (...) banku, po ogłoszeniu jego (...), stąd brak zawieszenia postępowania na podstawie art. 174 § 1 pkt 4 w zw. z art. 174 § 2 zd. 1 k.p.c. Żądania niepieniężne (ustalenia) nie są roszczeniami i nie stanowią wierzytelności podlegających (...) (...) (...) (...), zatem ich rozpoznania jest niezależne od trybu ustalania listy wierzytelności w postępowaniu upadłościowym pozwanego. Nie ma potrzeby oczekiwać na listę wierzytelności i konieczne jest prowadzenie procesu z udziałem po stronie pozwanej Syndyka (...) (...) banku. Inaczej rzecz przedstawia się z roszczeniami pieniężnymi (choć w tej sprawie ich nie było) – które nie tylko dotyczą (...), ale i są równoważne z wierzytelnością (...) (...) (...) (...) (...) . Te roszczenia podlegają normie prawnej, na którą składają się dwa przepisy interpretowane łącznie – art. 174 § 1 pkt 4 k.p.c. i art. 145 ust. 1 Prawa upadłościowego. Wynika z nich łącznie, że podjęcie zawieszonego postępowania i wezwanie syndyka (...) (...) udziału w sprawie następują nie jednocześnie z zawieszeniem postępowania, lecz dopiero po wyczerpaniu trybu określonego tą ustawą związanego z umieszczeniem na liście wierzytelności. Sąd zapoznał się ze stanowiskiem syndyka i z załączonymi (...) niego opiniami prawnymi, ale uznał je za nieprzekonujące w poruszanych tu kwestiach. W żadnym fragmencie pisma czy opinii nie zostało wyjaśnione, w jaki sposób kredytobiorcy mieliby dokonać zgłoszenia „wierzytelności” polegającej na żądaniu ustalenia nieważności umowy lub na żądaniu ustalenia bezskuteczności postanowień umowy, a więc w jaki sposób miałaby nastąpić konwersja tego niepieniężnego żądania procesowego na zgłoszenie wierzytelności, a następnie na listę wierzytelności – ze skutkiem finalnym w postaci wyrażenia takiej „wierzytelności” uznaną sumą pieniężną. W ocenie Sądu, nie da się tego uczynić, czego potwierdzeniem jest fakt, że żaden z pełnomocników procesowych syndyka (...) G. (...) Banku nie potrafił dotąd w żadnym postępowaniu cywilnym tego typu odpowiedzieć na pytanie, czy dokonywane są jakiekolwiek zgłoszenia „wierzytelności” tego typu i jak ewentualnie powinny być traktowane w postępowaniu upadłościowym. Dlatego Sąd w składzie rozpoznającym tę sprawę uważa, że jak dotąd nie ma żadnych perspektyw ustalania takich „wierzytelności” na liście wierzytelności, zatem nie ma potrzeby pełnego zawieszania postępowania procesowego. Zawieszenie postępowania zawsze następuje w oczekiwaniu na jakieś wydarzenie, którego zaistnienie po dacie zawieszenia postępowania uzasadniać ma w przyszłości podjęcie postępowania. Realia niniejszego postępowania nie wskazują na to, by (...) takiego przyszłego zdarzenia miało kiedykolwiek dojść.
Nie można też twierdzić, że rozstrzygnięcie niniejszej sprawy zależy od wyników postępowania upadłościowego, a konkretnie od wyników ustalenia listy wierzytelności
w postępowaniu upadłościowym. Celem (...) (tzw. egzekucji ogólnej lub generalnej) jest spieniężenie majątku upadłego i jego sprawiedliwe podzielenie między wierzycieli. Ustalenia żądane w niniejszym procesie nie mają nic wspólnego z tym spieniężeniem i z podziałem.
Na tę kwestię należy spojrzeć z celowościowego punktu widzenia, który potwierdza słuszność przyjętego wyżej wnioskowania. Otóż należy zadać sobie retoryczne pytanie, dlaczego kredytobiorcy pozywający banki niepostawione w stan (...) mieliby być w lepszej sytuacji procesowej, mogąc kontynuować procesy o ustalenie i uzyskując - w przeważającej praktyce sądowej - zabezpieczenia polegające na wstrzymaniu obowiązku spłat (...), niż kredytobiorcy pozywający bank, wobec którego następnie ogłoszona została upadłość. Jest dla Sądu w tej sprawie oczywiste, że upadłość pozwanego banku nie powinna odbierać kredytobiorcom możliwości niezwłocznego rozpoznania ich żądania ustalenia nieważności umowy i nie powinna zmuszać ich (o ile ich powództwo jest słuszne) (...) dalszego płacenia niewypłacalnemu bankowi. Jest jasne, że upadłość banku z założenia trwać będzie latami, podobnie jak toczące się w ramach (...) postępowanie ustalające listę wierzytelności. Nie da się przedstawić racjonalnego wytłumaczenia dla konieczności zawieszenia kredytobiorcom rozpoznania przez sąd powszechny w zwykłym procesie cywilnym żądań niepieniężnych ustalenia, a tym samym dla odmowy przerwania (w razie słuszności powództwa o ustalenie) nonsensownych – bo nienależnych spłat (...). Takie rozwiązanie narusza prawa kredytobiorców (...) uzyskania niezwłocznej ochrony sądowej usprawiedliwionych praw.
Zarzut przedawnienia może spowodować oddalenie powództwa tylko wówczas, gdy przedmiotem procesu jest roszczenie w znaczeniu art. 117 § 2 zd. 1 k.c. Tam natomiast, gdzie pozew nie zmierza (...) zaspokojenia powoda, zarzut przedawnienia jest bezprzedmiotowy. Jeżeli więc powód nie dochodzi roszczenia w tym właśnie znaczeniu, przedmiotem, zaś procesu jest ustalenie nieważności umowy, czyli ustalenie nieistnienia praw, jakie miałyby z tej umowy wynikać, to w stosunku (...) takiego żądania aktualność zarzutu przedawnienia jest logicznym niepodobieństwem (wyrok Sądu Najwyższego z 1.3.1963 r., III CR 193/62, L.). Podobnym niepodobieństwem byłoby oczekiwanie, że żądanie ustalenia nieważności umowy lub bezskuteczności jej postanowień podlegnie ochronie sądowej w toku postępowania upadłościowego.
Wobec powyższego przejść należy (...) istoty sprawy w zakresie podjętego postępowania.
Żądanie główne strony powodowej opierało się na ustaleniu, że nie istnieje między stroną powodową a pozwanym stosunek prawny wynikający ze spornej umowy (...). Żądanie strona powodowa opierała przede wszystkim na twierdzeniu, że umowa zawiera klauzule abuzywne w przedmiocie indeksacji udzielonego (...), która skutkuje nieważnością całej umowy, bowiem nie ma możliwości zastąpienia powyższego zapisu innym postanowieniem. Omawiane tu żądania strony powodowej są osadzone w
art. 189 k.p.c.
, który wymaga od strony żądającej ustalenia wykazania interesu prawnego. W ocenie Sądu, strona powodowa miała interes prawny w wytoczeniu niniejszego powództwa, ponieważ merytoryczne rozstrzygnięcie w sprawie ostatecznie zniweluje jakiekolwiek wątpliwości co (...) treści umowy oraz pozwoli na usunięcia zabezpieczeń danych pozwanemu. Zakończy zatem niepewność,
w której znalazła się strona powodowa i nałoży na strony obowiązek respektowania zapadłego rozstrzygnięcia. Skutku takiego nie zapewniłaby sentencja wyroku zasądzającego należności pieniężne, ponieważ nie ma wystarczająco konkretnej ustawowej regulacji mocy wiążącej sentencji i uzasadnienia wyroku zasądzającego świadczenia pieniężne ani jednolitości orzecznictwa w tym przedmiocie.
W tym stanie rzeczy w pierwszej kolejności rozważyć należało, jaki jest charakter umowy podpisanej między stronami i czy wskazywane przez stronę powodową postanowienia miały charakter niedozwolony. W pierwszej kolejności odnieść się należało (...) najdalej idącego zarzutu jakim jest nieważność umowy.
Zgodnie z art. 385
(
1) k.c. postanowienia umowy zawieranej z konsumentem, które kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami lub rażąco naruszają jego interesy, nie są wiążące, jeżeli nie zostały uzgodnione indywidualnie. Nie (...) to postanowień określających główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny (§ 1). Nieuzgodnione indywidualnie są te postanowienia umowy, na których treść konsument nie miał rzeczywistego wpływu, co w szczególności odnosi się (...) postanowień umowy przejętych z wzorca umowy zaproponowanego konsumentowi przez kontrahenta (§ 3). Wszelkie klauzule sporządzone
z wyprzedzeniem są klauzulami pozbawionymi cechy indywidualnego uzgodnienia i okoliczności tej nie niweczy fakt, że konsument mógł znać ich treść. Uznanie, że treść danego postanowienia umownego została indywidualnie uzgodniona, wymagałoby wykazania, że konsument miał realny wpływ na konstrukcję niedozwolonego (abuzywnego) postanowienia wzorca umownego, zaś konkretny zapis był z nim negocjowany.
Zdaniem Sądu Okręgowego, umowa jest nieważna, a podstawą tej nieważności nie jest art. 58 § 2 k.c. (sprzeczność umowy z zasadami współżycia społecznego), ani art. 353
1 k.c. (sprzeczność umowy z naturą stosunku), lecz występowanie w umowie niedozwolonych klauzul waloryzacyjnych (art. 385
1 k.c.), których eliminacja oraz niemożność ich zastąpienia innym mechanizmem przeliczeniowym w oparciu o przepisy prawa o charakterze dyspozytywnym
(w braku zgody konsumenta na takie rozwiązanie) sprawia, że umowa nie może być wykonywana, co musi skutkować jej upadkiem. Nieważność umowy wynika nie z samego faktu istnienia klauzul abuzywnych, lecz z niemożliwości jej kontynuowania po ich usunięciu.
W pierwszej kolejności, na zasadzie
lex specialis derogat legi generali, zastosowanie mają przepisy prawa konsumenckiego, które określają inne sankcje zawarcia w umowie postanowień niedozwolonych. Przy tym klauzuli zasad współżycia społecznego określonej w art. 58 § 2 k.c. odpowiada klauzula dobrych obyczajów (zob. uchwałę Sądu Najwyższego z 20 grudnia 2012 r., III CZP 84/12). Klauzule waloryzacyjne zawarte w umowie stron spełniają przesłanki art. 385
1
, co skutkuje ich bezskutecznością.
Konsumencki charakter umowy nie budzi wątpliwości – jest bezsporny, zresztą wynika wprost z wiarygodnych zeznań przesłuchania powodów.
W orzecznictwie przyjmuje się (uchwała 7 sędziów Sądu Najwyższego z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17), że oceny abuzywności dokonuje się na datę dokonania czynności. Okoliczności, które zaistniały po zawarciu umowy, nie mają znaczenia dla oceny abuzywności postanowień umownych. Bez znaczenie są więc wszelkie dowody (w tym opinia biegłego) idące w kierunku ustalenia czynników ekonomicznych i warunków, w jakich odbywało się wykonywanie umowy. Bez znaczenia jest też więc wejście w życie tzw. „ustawy antyspreadowej”.
Obecnie w orzecznictwie nie budzi najmniejszych wątpliwości, że kredyty denominowane i indeksowane (...) kursu waluty obcej są kredytami w walucie polskiej (np. postanowienie Sądu Najwyższego z 19 października 2018 r., IV CSK 200/18).
Z uwagi na ukształtowane już orzecznictwo sądów powszechnych, Sądu Najwyższego oraz (...) nie ma obecnie potrzeby szerszego ustosunkowywania się (...) kwestii samej abuzywności klauzul przeliczeniowych we „frankowym” kredycie denominowanym czy indeksowanym. Nie ulega już żadnych wątpliwości, że tego typu klauzule stanowią główny przedmiot umowy (...), a sposób ich ukształtowania z odwołaniem (...) kursu kupna
i sprzedaży z tabel kursowych banku jest wystarczającym argumentem za uznaniem ich za niejasne i niejednoznaczne. Mechanizm ten nie daje odpowiedzi na pytanie, w jaki konkretnie sposób bank ustala swoje kursy walut. Mechanizm ustalania przez (...) kursów waluty, który pozostawia mu swobodę (wręcz dowolność), jest sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco narusza interesy konsumenta, a klauzula, która nie zawiera jednoznacznej treści i przez to pozwala na pełną swobodę decyzyjną Banku, jest klauzulą niedozwoloną w rozumieniu art. 385
(
1) § 1 k.c. (wyroki Sądu Najwyższego z 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18 i z 27 lutego 2019 r., II CSK 19/18, z 15 lutego 2013 r., I CSK 313/12). Co więcej, Sąd Okręgowy w (...) uważa, że nie tylko odniesienie (...) kursów banku jest abuzywne, lecz abuzywnością dotknięty jest cały mechanizm przeliczeniowy (międzywalutowy), ponieważ obciążał on w dacie umowy kredytobiorcę pełnym, nieograniczonym ryzykiem wzrostu kursu waluty, podczas gdy ryzyko walutowe banku (idące w przeciwnym kierunku, bo na wypadek spadku kursu waluty) ograniczało się tylko (...) kwoty udzielonego (...). Kredytobiorca nie był w stanie w dacie umowy oszacować kwoty, którą będzie musiał świadczyć w przyszłości, a rażące naruszenie jego interesów polegało na nieusprawiedliwionej dysproporcji praw i obowiązków na jego niekorzyść w stosunku obligacyjnym, połączonej z wywołaniem błędnego przekonania
u kredytobiorcy, że zaoferowano mu produkt bezpieczny. W tym zakresie Sąd podziela wywody Sądu Najwyższego z uzasadnienia wyroku z 7 listopada 2019 r. (IV CSK 13/19).
Tworzące ten mechanizm zapisy nie zostały ze stroną powodową indywidualnie uzgodnione, co wynika z jej przesłuchania. Strona powodowa nie miała rzeczywistego wpływu na ukształtowanie postanowień umownych, co stanowiłoby wynik porozumienia stron, względnie – świadomej zgody konsumentów w zakresie ich zastosowania, poprzedzonej negocjacjami (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 6 marca 2019 r., I CSK 462/18). (...) bezspornie posłużył się wzorcem umownym. (...) nie wykazał, by strona powodowa została właściwie poinformowana o ryzyku kursowym. Zapisy spornej umowy tego dotyczące są
– w świetle ugruntowanych poglądów orzecznictwa Sądu Najwyższego – niewystarczające. Winno to być zaś klarowne przedstawienie informacji i ewentualnych symulacji, które w sposób przystępny i czytelny wskazywałyby konsumentowi, w jaki sposób będzie się kształtowało jego zadłużenie i wysokość rat w sytuacji ewentualnego wzrostu kursu (...). Dokumenty nie wskazują na to, by strona powodowa została właściwie przestrzeżona przed tym, że jej odpowiedzialność za wzrost kursu jest nieograniczona. Tym samym, stosownie (...) art. 385
(
1) § 1 zd. 1 k.c., zakwestionowane postanowienia nie wiążą strony powodowej (posiadającej status konsumenta), a zatem nie wywołują one skutków prawnych od samego początku, chyba że powodowie następczo udzielą świadomej, wyraźnej i wolnej zgody na te postanowienia i w ten sposób jednostronnie przywrócą im skuteczność (uchwała Sądu Najwyższego z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, wyrok (...) z 3 października 2019 r., C-260/18). Strona powodowa (...) końca procesu w tej instancji opowiadała się za ustaleniem nieważności umowy kredytowej.
Bezskuteczne wobec powodów są postanowienia: § 1 ust. 1 (w zakresie słów: „indeksowanego kursem (...)), § 6 ust. 1, § 9 ust. 2, § 10 ust. 3, 14 ust. 3 umowy.
Brak możliwości stosowania norm o charakterze ogólnym nie pozwala na sięgnięcie (...) domniemanej woli stron lub utrwalonych zwyczajów (art. 65 k.c. i art. 56 k.c.), które w odniesieniu (...) innych stosunków prawnych pozwalałyby na ustalenie wartości świadczenia określonego w walucie obcej np. przez odniesienie się (...) tej waluty według kursu średniego ogłaszanego przez (...) (...) Polski lub innych kursów wskazywanych przez strony
w umowie. Nie ma zwłaszcza możliwości sięgnięcia po przepis art. 358 § 2 k.c., który posługuje się takim właśnie kursem w przypadku możliwości spełnienia świadczenia wyrażonego
w walucie obcej. Świadczenia obu stron były wyrażone w walucie polskiej (wypłata (...)
i jego spłata następowały bowiem w (...), a (...) był tylko walutą przeliczeniową). Nawet gdyby uznać, że art. 358 § 2 k.c. mógłby być stosowany (...) skutków, które nastąpiły po dacie jego wejścia w życie to nadal brak byłoby możliwości ustalenia kursu, według którego należałoby przeliczać zobowiązania stron sprzed tej daty, czyli przede wszystkim ustalić wysokości zadłużenia w (...) po wypłacie (...). Konsument, wyrażając zgodę na uzupełnienie umowy przepisem dyspozytywnym, może zapobiec jej nieważności. W przypadku braku takiej zgody - sąd stwierdza nieważność umowy.
Powyższa ocena prawna (...) indeksowanego (...) waluty obcej zmienia istniejącą (...) 24.04.2024 r. linię orzeczniczą Sądu Okręgowego w (...) w tym składzie, w której przeważały wyroki oparte na koncepcji utrzymania umowy jako złotowej, pozbawionej abuzywnego mechanizmu przeliczeniowego. Zmiana ta nastąpiła 25.04.2024 r. wskutek tego, że Sąd Najwyższy w składzie całej Izby Cywilnej podjął uchwałę III CZP 25/22, mającą moc zasady prawnej, w której wskazał m.in., iż:
1. W razie uznania, że postanowienie umowy (...) indeksowanego lub denominowanego odnoszące się (...) sposobu określania kursu waluty obcej stanowi niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów.
2. W razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej w umowie (...) indeksowanego lub denominowanego umowa nie wiąże także w pozostałym zakresie.
3. Jeżeli w wykonaniu umowy (...), która nie wiąże z powodu niedozwolonego charakteru jej postanowień, bank wypłacił kredytobiorcy całość lub część kwoty (...), a kredytobiorca dokonywał spłat (...), powstają samodzielne roszczenia o zwrot nienależnego świadczenia na rzecz każdej ze stron.
Uchwała ta jest przekonująca, a przede wszystkim powinna spełnić rolę ujednolicenia orzecznictwa sądowego w poruszanych tu kwestiach.
Konsekwencją ustalenia nieważności umowy (...) jest ustalenie na podstawie art. 189 k.p.c. nieistnienia stosunku prawnego z racji nieważności umowy.
Nie doszło przy tym (...) przedawnienia. Żądanie ustalenia nie podlega w ogóle przedawnieniu.
W żadnym razie nie można uznać strony powodowej, broniącej się przed krzywdzącymi ją postanowieniami umowy kredytowej – zmierzającej (...) uzyskania rozstrzygnięcia, w którym zostanie wzbogacona kosztem pozwanego banku. To bank był stroną silniejszą kontraktu i to on sformułował postanowienia umowne, które okazały się być wadliwe.
Strona powodowa wygrała proces w całości i zasługuje zgodnie z art. 98 k.p.c. na zwrot uzasadnionych kosztów. Na jej koszty procesu powinny składać się: opłata od pozwu (1.000 zł), opłata za pełnomocnictwo (17 zł) i wynagrodzenie pełnomocnika w stawce minimalnej (10.800 zł) – odpowiedniej (...) wartości przedmiotu sporu wyższej niż 200 0000 zł, a także koszty postępowania zażaleniowego: 30 zł opłaty sądowej i wynagrodzenie pełnomocnika 5400 zł,
a więc łącznie 17 247 zł. Omyłkowo zasądzono natomiast sumę 8017 zł (przyczyną omyłki było wzięcie za podstawę wartości przedmiotu sporu niższej niż 200 000 zł).
sędzia Rafał Kubicki