Wyrok z 28 marca 2025, sygn. II Ca 563/24

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Poznań, 28 marca 2025 roku

Sąd Okręgowy w Poznaniu Wydział II Cywilny Odwoławczy

w składzie:

Przewodniczący: sędzia Sądu Okręgowego Małgorzata Wiśniewska

po rozpoznaniu 28 marca 2025 roku w Poznaniu

na posiedzeniu niejawnym

sprawy z powództwa (...) Bank spółki akcyjnej z siedzibą w W.

przeciwko P. P. (P.)

o zapłatę

na skutek apelacji wniesionej przez pozwanego

od wyroku Sądu Rejonowego w Gnieźnie

z dnia 9 stycznia 2024 roku

sygn. akt I C 479/23

I.  zmienia zaskarżony wyrok w ten sposób, że oddala powództwo i uchyla punkt 2. wyroku,

II.  zasądza od powoda na rzecz pozwanego kwotę 100 zł z tytułu zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego,

III.  nakazuje ściągnąć od powoda na rzecz Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego w Poznaniu kwotę 900 zł tytułem części opłaty od apelacji, od uiszczenia której pozwany został zwolniony.

Małgorzata Wiśniewska

UZASADNIENIE

Wyrokiem z 9 stycznia 2024 r., sygnatura akt I C 479/23 Sąd Rejonowy w Gnieźnie w sprawie z powództwa (...) Bank Spółki Akcyjnej z siedzibą w W. przeciwko P. P. zasądził od pozwanego na rzecz powoda kwotę 23 926,87 zł z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od kwoty 22 270,61 zł od dnia 4 listopada 2022 r. do dnia zapłaty (punkt 1.) oraz orzekł o kosztach procesu (punkt 2.) w ten sposób, że zasądził od pozwanego na rzecz powoda kwotę 4 814 zł z tytułu zwrotu kosztów procesu z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty.

Sąd Rejonowy ustalił następujący stan faktyczny:

W dniu 24 września 2021 r. strony zawarły umowę kredytu nr (...), na podstawie której (...) Bank Spółka Akcyjna z siedzibą w W. udzieliła P. P. pożyczki w wysokości 33 726 zł. Pozwany zobowiązał się spłacić pożyczkę wraz z należnymi odsetkami umownymi w 17 równych ratach kapitałowo – odsetkowych, płatnych nie później niż do 10. każdego miesiąca na zasadach i warunkach określonych w umowie. Całkowita kwota pożyczki wynosiła 33 000 zł i została udostępniona pozwanemu na dowolny cel konsumpcyjny (§ 1 ust. 1 i 2 umowy). Oprocentowanie pożyczki liczone było według stopy stałej i wynosiło 6,99% w stosunku rocznym (§ 2 ust. 1 umowy). Całkowity koszt pożyczki wynosił 2632,51 zł i obejmował odsetki umowne w kwocie 1906,51 zł oraz prowizję za udzielenie pożyczki w kwocie 726 zł. Całkowita kwota do zapłaty na dzień zawarcia umowy wynosiła 36 632,51 zł. Rzeczywista roczna stopa oprocentowania na dzień zawarcia umowy wynosiła 10,25% (§ 4 ust 1-4 umowy). Spłaty rat kapitałowo-odsetkowych pożyczkobiorca dokonywać miał zgodnie z terminami w wysokości określonej w doręczonym harmonogramie spłat (§ 5 ust. 1 umowy). W myśl uregulowań zawartych w § 7 ust. 1 i 3 umowy należność niespłacona w terminie wynikającym z umowy albo spłacona w niepełnej wysokości stanowiła w całości lub w części niespłaconej zadłużenie przeterminowane, poczynając od dnia następnego po terminie spłaty wynikającym z umowy. W sytuacji nieuregulowania zadłużenia, pomimo działań podjętych przez Bank, Bank miał prawo wypowiedzieć Umowę i po upływie okresu wypowiedzenia, w sytuacji dalszego występowania zadłużenia przeterminowanego, wystąpić na drogę sądową celem uzyskania tytułu wykonawczego, na podstawie którego nastąpi wszczęcie egzekucji komorniczej wobec pożyczkodawcy.

Zgodnie z § 7 ust. 4 i 5 umowy – wypowiedzenie umowy poprzedzone miało być wezwaniem do zapłaty, przewidzianym w art. 75c ustawy Prawo bankowe, tj. wezwaniem kredytobiorcy do dokonania spłaty zaległości w terminie 14 dni roboczych od daty otrzymania wezwania w przypadku niedotrzymania przez kredytobiorcę warunków udzielenia kredytu albo w razie utraty przez kredytobiorcę zdolności kredytowej. W wezwaniu Bank poinformować miał pożyczkobiorcę o możliwości złożenia, w terminie 14 dni roboczych od dnia otrzymania wezwania, wniosku o restrukturyzację zadłużenia. Jeżeli należności nie zostały uregulowane w całości w wyznaczonym terminie oraz w sytuacji, w której złożony przez kredytobiorcę wniosek o restrukturyzację zadłużenia został odrzucony, Bank miał prawo wypowiedzieć umowę o kredyt.

Zgodnie z § 8 ust. 1 umowy wypowiedzenie umowy mogło nastąpić w przypadku niedotrzymania przez pożyczkobiorcę warunków udzielenia pożyczki albo w razie utraty przez pożyczkobiorcę zdolności kredytowej. Okres wypowiedzenia wynosił 30 dni.

Pozwany dokonał następujących wpłat na rzecz powódki:



w dniu 3 grudnia 2021 r. w kwocie 2097 zł (na poczet zapłaty raty nr 1),



w dniu 13 grudnia 2021 r. w kwocie 2096,04 zł (na poczet zapłaty odsetek w kwocie 183,46 zł oraz kapitału w kwocie 1912,58 zł),



w dniu 17 stycznia 2022 r. w kwocie 2097 (na poczet raty nr 3),



w dniu 15 lutego w kwocie 2098 (na poczet raty nr 4 ),



w dniu 11 marca 2022 r. w kwocie 1214,79 zł (na poczet odsetek w kwocie 136,47 zł i kapitału w kwocie 1078,32 zł),



w dniu 29 kwietnia 2022 r. w kwocie 888,65 zł na poczet odsetek w kwocie 11,28 i kapitału w kwocie 877,37 zł),



w dniu 29 kwietnia 2022 r. w kwocie 2100 zł (na poczet odsetek w kwocie 137,13 zł, odsetek karnych w kwocie 15,24 zł i kapitału w kwocie 1947,63 zł).

Z uwagi na zadłużenie pozwanego powstałe w konsekwencji nieterminowej spłaty zobowiązania i spłaty zobowiązania w niepełnej wysokości, w dniu 2 lipca 2022 r. powódka ostatecznie wezwała pozwanego, przed wypowiedzeniem umowy, do zapłaty zaległości wynikających z umowy o pożyczkę gotówkową nr (...) w wysokości 4310,05 zł z datą powstania zaległości 10 maja 2022 r. z prośbą o jej uregulowanie w terminie 14 dni od otrzymania pisma. Powódka poinformował pozwanego o możliwość złożenia wniosku o restrukturyzację zadłużenia w ciągu 14 dni roboczych od otrzymania pisma i konsekwencjach braku spłaty lub braku złożenia ww. wniosku, tj. wypowiedzeniu umowy.

Pismem z dnia 11 sierpnia 2022 r. powódka wypowiedziała pozwanemu umowę o pożyczkę gotówkową nr (...) z kwotą zaległości na dzień 10 maja 2022 r. w wysokości 8646,93 zł. Pozwany został również poinformowany, że okres wypowiedzenia wynosi 30 dni oraz że w razie niespłacenia zadłużenia w wyznaczonym terminie będzie musiał natychmiast spłacić całe zobowiązanie wynikające z umowy, które na dzień sporządzenia pisma wynosi 22 982,94 zł. Pozwany odebrał przedmiotową korespondencję w dniu 26 sierpnia 2022 r.

Pismem z dnia 21 października 2022 r. powódka wezwała pozwanego do natychmiastowej zapłaty kwoty 23 732,52 zł w terminie do dnia 24 października 2021 r., wskazując, że na przedmiotową kwotę składa się: kapitał w wysokości 22 270,61 zł oraz odsetki umowne w wysokości 1461,91 zł. Pozwany został również poinformowany, że nieuregulowanie zadłużenia w terminie skutkować może skierowaniem sprawy na drogę postępowania sądowego.

Pozwem złożonym do Sądu Rejonowego Lublin-Zachód w Lublinie w dniu 4 listopada 2022 r. powódka wniosła o zapłatę kwoty 23 926.87 zł z tytułu umowy pożyczki nr (...). Postanowieniem z dnia 12 grudnia 2022 r. referendarz sądowy w ww. sądzie, wobec skutecznego wniesienia sprzeciwu od wydanego w tym postępowaniu nakazu zapłaty (sygn. akt VI Nc-e 1513306/22), umorzył postępowanie w całości.

Sąd Rejonowy podał, że stan faktyczny ustalił na podstawie dowodów w postaci dokumentów prywatnych, które uznał za dowody wiarygodne. Dokonując ustaleń miał też na uwadze to, że każda ze stron obowiązana jest do złożenia zgodnych z prawdą wyjaśnień odnośnie okoliczności sprawy i oświadczeń co do twierdzeń strony przeciwnej dotyczących okoliczności faktycznych (art. 3 k.p.c. i 210 § 2 k.p.c.). Pozwany nie zakwestionował roszczenia co do zasady ani wysokości. Argumentacja pozwanego zawarta w sprzeciwie sprowadzała się do niedopełnienia przez powódkę obowiązków związanych z możliwością restrukturyzacji zadłużenia pozwanego.

Sąd Rejonowy uznał, że powództwo zasługiwało na uwzględnienie w całości.

Strony łączyła umowa pożyczki, do której zastosowanie znajdują przepisy art. 720 – 724 k.c. Do umowy tej mają zastosowanie również przepisy ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe (Dz.U. z 2019 r. tj. ze zm.). Zgodnie z art. 78a ustawy Prawo bankowe przepisy ustawy stosuje się do umów kredytu i pożyczki pieniężnej, zawieranych przez bank zgodnie z przepisami ustawy z dnia 12 maja 2011 r. o kredycie konsumenckim, w zakresie nieuregulowanym w tej ustawie. Biorąc pod uwagę, że pozwany zawarł umowę o pożyczkę gotówkową (...) jako konsument, zastosowanie w tym przypadku powinna mieć także ww. ustawa. Wedle przepisu art. 69 ust. 2 pkt 10 ustawy Prawo bankowe, umowa kredytu powinna być co do zasady zawarta na piśmie i określać warunki dokonywania zmian
i rozwiązywania umowy. Wypowiedzenie umowy kredytu powinno zostać dokonane zgodnie z uregulowaniami przewidzianymi w przepisie art. 75c ust. 1-6 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe, zgodnie z którym: 1) jeżeli kredytobiorca opóźnia się ze spłatą zobowiązania z tytułu udzielonego kredytu, bank wzywa go do dokonania spłaty, wyznaczając termin nie krótszy niż 14 dni roboczych; 2) w wezwaniu, o którym mowa w ust. 1, bank informuje kredytobiorcę o możliwości złożenia, w terminie 14 dni roboczych od dnia otrzymania wezwania, wniosku o restrukturyzację zadłużenia; 3) Bank powinien, na wniosek kredytobiorcy, umożliwić restrukturyzację zadłużenia poprzez zmianę określonych w umowie warunków lub terminów spłaty kredytu, jeżeli jest uzasadniona dokonaną przez bank oceną sytuacji finansowej i gospodarczej kredytobiorcy 4) restrukturyzacja, o której mowa w ust. 1, dokonywana jest na warunkach uzgodnionych przez bank i kredytobiorcę; 5) bank, w przypadku odrzucenia wniosku kredytobiorcy o restrukturyzację zadłużenia, przekazuje kredytobiorcy, bez zbędnej zwłoki, szczegółowe wyjaśnienia, w formie pisemnej, dotyczące przyczyny odrzucenia wniosku o restrukturyzację. Przepisy ust. 1-5 stosuje się odpowiednio do umów pożyczek pieniężnych.

Przepis art. 75c ustawy Prawo bankowe ma charakter semidyspozytywny, co oznacza, że może być zmieniony w umowie kredytu albo osobnym porozumieniu jedynie na korzyść pożyczkobiorcy. Z powyższej regulacji wynika, że w sytuacji opóźnienia w spłacie pożyczki przez pożyczkobiorcę, bank nie może swobodnie wypowiedzieć umowy, bez uprzedniego zastosowania procedury przewidzianej w art. 75c Prawa bankowego. Z twierdzeń zawartych w sprzeciwie wynika, że pozwany skontaktował się z powodem telefonicznie, że jest zainteresowany restrukturyzacją, jednak nic się z tym nie wydarzyło. Powyższe nie oznacza, że złożył wniosek, o jakim mowa powyżej. Faktu złożenia takiego wniosku pozwany nie wykazał. Po drugie, sam fakt złożenia wniosku o restrukturyzację nie oznacza jeszcze, że wniosek taki będzie każdorazowo rozpoznany pozytywnie. Zgodnie z art. 75c ust. 3 ustawy Prawo bankowe, Bank powinien, na wniosek kredytobiorcy, umożliwić restrukturyzację zadłużenia poprzez zmianę określonych w umowie warunków lub terminów spłaty kredytu, jeżeli jest uzasadniona dokonaną przez bank oceną sytuacji finansowej i gospodarczej kredytobiorcy. Sąd Rejonowy uznał, że w myśl uregulowań zawartych w § 7 ust. 4 i 5 umowy, wypowiedzenie umowy poprzedzone zostało przez powódkę wezwaniem do zapłaty, co reguluje w art. 75c ustawy Prawo bankowe. Należności nie zostały uregulowane w całości w wyznaczonym terminie i nie został złożony wniosek o restrukturyzację zadłużenia, wobec czego Bank miał prawo wypowiedzieć umowę o kredyt. Powódka przedstawiła dowód doręczenia korespondencji, tj. powyższych wezwań i wypowiedzenia. Po upływie okresu wypowiedzenia umowa uległa rozwiązaniu i całe zadłużenie stało się wymagalne, a pozwany był zobowiązany do jego niezwłocznego zwrotu. Z dokonanych w sprawie ustaleń wynikało, że powódce na podstawie zawartej z pozwanym umowy przysługiwało w chwili wyrokowania roszczenie z tytułu niespłaconego kapitału w kwocie 22 270,61 zł. Powódka, poza całą kwotą niespłaconego przez pozwanego kapitału, żądała także odsetek umownych za okres obowiązywania umowy oraz odsetek za opóźnienie w spłacie naliczonych od zadłużenia przeterminowanego. Powódce należały się również odsetki ustawowe za opóźnienie naliczone od całego zadłużenia od dnia wytoczenia powództwa w myśl art. 482 §1 k.c. W związku z powyższym Sąd Rejonowy w całości uwzględnił żądania pozwu. O kosztach procesu Sąd orzekł w punkcie 2. wyroku na podstawie art. 98 § 1 i 2 k.p.c.

Apelację od wyroku wniósł pozwany.

Zaskarżył wyrok w całości i wniósł o jego uchylenie oraz przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania.

Zarzucił Sądowi I instancji naruszenie prawa procesowego, mające wpływ na rozstrzygnięcie, przez brak odroczenia rozprawy w sytuacji, gdy pozwany był po udarze niedokrwiennym mózgu i korzystał ze zwolnienia lekarskiego do 31 stycznia 2024 r., przez co pozwany nie został przesłuchany i pozbawiono go możliwości złożenia wniosków na rozprawie. W uzasadnieniu podaje, że chciał złożyć wniosek o rozłożenie na raty. Zarzucił Sądowi Rejonowemu sprzeczność poczynionych ustaleń faktycznych przez wysłuchanie tylko jednej strony oraz brak rozpoznania całości żądań w sprawie z ww. przyczyny.

Pozwany podniósł także, że zwrócił się do powoda telefonicznie o restrukturyzację zadłużenia: „prosiłem telefonicznie powoda o znalezienie rozwiązania na restrukturyzację mojego długu. Wtedy rozmowy były nagrywane, a dzisiaj powód nabiera wody w usta”.

Powód wniósł o oddalenie apelacji oraz o zasadzenie od pozwanego zwrotu kosztów postępwoania apelacyjnego według norm przepisanych.

Sąd Okręgowy zważył, co następuje:

Apelacja okazała się zasadna, mimo że nie wszystkie zawarte w niej zarzuty Sąd odwoławczy uznał za uzasadnione.

Nie miał uzasadnionych podstaw zarzut naruszenia prawa procesowego, mającego wpływ na rozstrzygnięcie, przez brak odroczenia rozprawy; pozwany podnosił, że był po udarze niedokrwiennym mózgu i korzystał ze zwolnienia lekarskiego do 31 stycznia 2024 r., a więc w okresie, na który przypadła rozprawa. Jak wynika z toku postępowania, sąd odroczył rozprawę w dniu 5 grudnia 2023 r., uwzględniając wniosek pozwanego, który powoływał się na zwolnienie lekarskie do 22 grudnia 2023 r. (protokół rozprawy k. 102); rozprawa została odroczona do 9 stycznia 2024 r. W dniu 5 stycznia 2024 r. do sądu wpłynął ponowny wniosek pozwanego o odroczenie rozprawy z powołaniem się na stan zdrowia wynikający z karty informacyjnej ze szpitala z 18 grudnia 2023 r. (k. 106a); pozwany podał, że doznał udaru i że korzysta ze zwolnienia lekarskiego do 31 stycznia 2024 r. Sąd Rejonowy nie uwzględnił wniosku złożonego 5 stycznia 2024 r., stwierdzając, że 19 grudnia 2023 r. pozwany był obecny w sądzie i że przeglądał akta sprawy I Ns 1277/16, w której jest pełnomocnikiem. Pozwany w apelacji nie kwestionował tego stwierdzenia. Powyższe oznacza, że nieuwzględnienie wniosku pozwanego o odroczenie rozprawy (ponownie), złożonego 5 stycznia 2024 r., było uzasadnione. Zgodnie z art. 214 § 1 k.p.c., rozprawa ulega odroczeniu, jeżeli sąd stwierdzi nieprawidłowość w doręczeniu wezwania albo jeżeli nieobecność strony jest wywołana nadzwyczajnym wydarzeniem lub inną znaną sądowi przeszkodą, której nie można przezwyciężyć. W okolicznościach sprawy brak takich przesłanek. Skoro pozwany mógł w dniu 19 grudnia 2023 r. być obecny w sądzie w charakterze pełnomocnika, to zdarzenie zdrowotne, do jakiego doszło u niego 18 grudnia 2023 r. nie pozbawiało go możliwości uczestniczenia w rozprawie w dniu 9 stycznia 2024 r. W każdym razie okoliczność taka nie wynika z zebranego materiału. Faktem jest, że 18 grudnia 2023 r. wystawiono pozwanemu zwolnienie lekarskie, co stwierdza treść „Karty odmowy przyjęcia do szpitala” z 18 grudnia 2023 r., ale nie jest to równoznaczne z niemożnością uczestniczenia w rozprawie. Art. 214 ¹ § 1 k.p.c. stanowi, że usprawiedliwienie niestawiennictwa z powodu choroby stron, ich przedstawicieli ustawowych, pełnomocników, świadków i innych uczestników postępowania, wymaga przedstawienia zaświadczenia potwierdzającego niemożność stawienia się na wezwanie lub zawiadomienie sądu, wystawionego przez lekarza sądowego. Takiego zaświadczenia pozwany nie złożył; nie jest nim „Karta odmowy przyjęcia do szpitala” z 18 grudnia 2023 r., ani zawarta w niej wzmianka o wystawieniu zwolnienia lekarskiego na okres do 31 stycznia 2024 r. Nie można więc uznać, że doszło do uchybienia przepisom postępowania regulującym odroczenie rozprawy, a tym bardziej, że wpłynęło to na wynik sprawy. Pozwany w tym względzie podnosił, że został pozbawiony możliwości złożenia wniosków oraz nie został wysłuchany. Zarzuty te nie miały uzasadnionych podstaw. Pozwany składał wcześniej sprzeciw od nakazu zapłaty, a następnie pisma w dniach 29 listopada 2023 r. i 5 stycznia 2024 r. W każdym z tych pism mógł przedstawić stanowisko w sprawie, a także złożyć wzmiankowany w apelacji wniosek o rozłożenie świadczenia na raty. Nie można też uznać, że pozwany nie został wysłuchany, skoro pisemnie przedstawiał swoje stanowisko.

Pierwszy z zarzutów apelacyjnych był więc pozbawiony uzasadnionych podstaw. Nie uzasadniał, w szczególności, stwierdzenia, że pozwany został pozbawiony możności obrony swych praw i że zachodzi nieważność postępwoania, którą sąd odwoławczy powinien uwzględnić z urzędu (art. 378 § 1 k.p.c. i art. 379 pkt 5) k.p.c.).

Sąd Okręgowy uznał natomiast za zasadny zarzut pozwanego dotyczący procedury restrukturyzacji zadłużenia. Podkreślenia wymaga w tym kontekście, że pozwany już w sprzeciwie od nakazu zapłaty zaprzeczył, że powód przedstawił mu propozycję restrukturyzacji zadłużenia, wskazując, że w kontakcie telefonicznym z powodem wyraził zainteresowanie restrukturyzacją, ale „nic się dalej z tym nie działo”. Te same twierdzenia zawarte zostały w apelacji.

Powód w odpowiedzi na sprzeciw pozwanego nie naprowadził żadnych twierdzeń w kwestii zrealizowania obowiązków spoczywających na nim z mocy art. 75c ustawy Prawo bankowe. Nie zaprzeczył nawet twierdzeniom pozwanego odnośnie zaniechania w zakresie rozpatrzenia wniosku pozwanego o restrukturyzację.

Sąd Rejonowy trafnie wskazał, że z uwagi na normę art. 75c ustawy Prawo bankowe w sytuacji opóźnienia się przez pożyczkobiorcę ze spłatą pożyczki, bank nie może swobodnie wypowiedzieć umowy, bez uprzedniego zastosowania procedury przewidzianej tym przepisem. Sąd Rejonowy przyjął przy tym, że pozwany nie złożył wniosku o restrukturyzację możliwego na gruncie art. 75c pr. bank. Z takim ustaleniem nie można się zgodzić.

Wnioskiem o restrukturyzację w rozumieniu art. 75c pr.bank. jest każde oświadczenie woli kredytobiorcy, z którego wynika chęć podjęcia rozmów w sprawie modyfikacji warunków umowy kredytu. Wniosek o restrukturyzację zadłużenia nie ma żadnej prawem przewidzianej formy ani treści. Nie istnieją również wymogi odnośnie do sposobu doręczenia takiego wniosku. Oświadczenie kredytobiorcy nie musi zawierać sformułowania „wniosek” ani „restrukturyzacja”. Nie musi także zawierać propozycji restrukturyzacyjnych czy sanacyjnych. Złożenie wniosku restrukturyzacyjnego, nawet najskromniejszego w treści, powinno uruchomić proces negocjacyjny, którego prowadzenie będzie ciążyć na banku. (por. Komentarz do art. 75c PrBank red. Machnikowski 2025, wyd. 1/Szewczyk, Legalis).

W orzecznictwie ugruntowany jest pogląd, że wypowiedzenie przez bank umowy kredytu zawartej z konsumentem jest bezskuteczne, jeśli wcześniej bank nie dopełnił czynności przewidzianych w art. 75c ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe (t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 1896) (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 czerwca 2021 r., IV CSKP 92/21). W wyroku z 23 lutego 2024 r., II CSKP 1001/22 Sąd Najwyższy wskazał, że sądy powinny ocenić skuteczność wypowiedzenia umowy kredytu, mając na względzie wymaganie uprzedniego wezwania do zapłaty i poinformowania kredytobiorcy o możliwości złożenia, w terminie 14 dni roboczych od dnia otrzymania wezwania, wniosku o restrukturyzację zadłużenia (co do znaczenia dochowania wymagań określonych w art. 75c Prawa bankowego dla skuteczności wypowiedzenia wyroki Sądu Najwyższego z 18 czerwca 2021 r., IV CSKP 92/21, OSNC 2022, Nr 1, poz. 9 i z dnia 18 grudnia 2021 r., IV CSKP 198/21, OSNC-ZD 2023, nr A, poz. 12 oraz postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 19 sierpnia 2022 r., I CSK 2692/22, niepubl. i z dnia 13 stycznia 2023 r., I CSK 1606/22, niepubl.; por. też implicite wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 marca 2023 r., II CSKP 832/22, niepubl.). Obowiązek poczynienia ustaleń w tym względzie istnieje niezależnie od tego, czy pozwany podnosi zarzut naruszenia przepisu art. 75c pr.bank. przy wypowiedzeniu umowy. W postanowieniu z 30 stycznia 2024 r., I CSK 312/23 Sąd Najwyższy podkreślił, że w orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że skorzystanie przez bank z jednostronnego uprawnienia kształtującego do wypowiedzenia umowy powinno nastąpić po wyczerpaniu środków mniej dla kredytobiorcy dolegliwych, zwłaszcza uprzednich wezwań do zapłaty, z uwzględnieniem możliwości złożenia przez dłużnika z wniosku o restrukturyzację zadłużenia po uprzednim pouczeniu go o takiej możliwości (zob.m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 8 września 2016 r., II CSK 750/15; z 24 września 2015 r., V CSK 698/14; z 22 lutego 2023 r., II CSKP 768/22; i z 28 marca 2023 r., II CSKP 728/22). Nie budzi też wątpliwości, że wypowiedzenie umowy zawartej z konsumentem jest bezskuteczne, jeżeli uprzednio bank nie dopełnił czynności upominawczych przewidzianych w art. 75c pr.bank. Przepis ten pełni bowiem dla kredytobiorców funkcje gwarantującą zachowanie minimalnego standardu proceduralnego poprzedzającego możliwość wypowiedzenia przez bank umowy kredytu. W konsekwencji realizacja tego standardu jest konieczną przesłanką skuteczności wypowiedzenia. Przyjęcie odmiennego stanowiska pozostawałoby w sprzeczności z ratio legis art. 75c pr.bank., którego celem jest zapewnienie kredytobiorcy możliwości pozostania w stosunku umownym z bankiem, mimo wystąpienia trudności w spłacie zobowiązania (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 27 listopada 2019 r., II CSK 723/18, niepubl. i z 18 czerwca 2021 r., IV CSKP 92/21, OSNC 2022, Nr 1, poz. 9).

W uzasadnieniu pozwu powód podał, że poinformował pozwanego o możliwości złożenia wniosku o restrukturyzację – taka informacja faktycznie jest zawarta w ostatecznym wezwaniu do zapłaty, które znajduje się na k. 16v akt. Z kolei pozwany w sprzeciwie wskazał, że powód nie przedstawił żadnej propozycji restrukturyzacji, a także że on sam, w kontakcie telefonicznym, wyraził zainteresowanie restrukturyzacją, ale nic się dalej z tym nie działo. Powód na dalszym etapie postępowania w ogóle nie odniósł się do tego twierdzenia, więc można uznać je za przyznane (art. 230 k.p.c.), co uprawnia do ustalenia, że powód nie odniósł się do wniosku pozwanego o restrukturyzację zadłużenia.

Jak trafnie wskazał Sąd Apelacyjny w Poznaniu w wyroku z 7 lutego 2022 r., sygnatura akt I AGa 164/20, bank, w przypadku odrzucenia wniosku kredytobiorcy o restrukturyzację zadłużenia, przekazuje kredytobiorcy, bez zbędnej zwłoki, szczegółowe wyjaśnienia, w formie pisemnej, dotyczące przyczyny odrzucenia wniosku o restrukturyzację (ust. 5 art. 75c ustawy Prawo bankowe). Skoro bank nie odniósł się w żaden sposób do wniosku pozwanego o restrukturyzację, to uchybił powyższej normie. Zaznaczyć należy, że wprawdzie, dla celów dowodowych, wniosek dłużnika o restrukturyzację powinien zostać złożony w formie pisemnej, ale nie jest to wymóg bezwzględny (zob. wyżej), a w sytuacji, gdy bank nie zaprzeczył, że pozwany złożył taki wniosek w rozmowie telefonicznej, to nie ma podstaw, by uznać, że nie został on skutecznie złożony i należy przyjąć, że wymagał podjęcia działań przewidzianych przepisem art. 75c ustawy Prawo bankowe. Skoro ustawodawca wymaga od banku, by pouczył dłużnika o możliwości złożenia takiego wniosku, to za obligatoryjne uznać należy ustosunkowanie się przez bank do wniosku kredytobiorcy, i to niezależnie od jego treści, nawet, gdy jest ona niekonkretna. Wystarczy bowiem, że dłużnik wyraża wolę dokonania restrukturyzacji, by przypisać bankowi obowiązek rozpoznania wniosku kredytobiorcy, którego realizacja stanowi warunek skuteczności wypowiedzenia umowy.

W art. 75c pr.bank. przewidziana została cała procedura, która powinna poprzedzać wypowiedzenie umowy kredytu. Składa się na nią nie tylko samo pouczenie o możliwości złożenia wniosku o restrukturyzację, ale także rozpatrzenie złożonego wniosku, jeżeli uprawniony z takowym wystąpi. Nie do przyjęcia byłaby taka wykładnia tej normy, zgodnie z którą skuteczność wypowiedzenia zależy tylko od samego pouczenia o możliwości złożenia wniosku, z pominięciem rozpatrzenia wniosku, jeżeli został on złożony. Byłaby to bowiem iluzoryczna ochrona interesu kredytobiorcy, którą zapewniać ma ww. norma. Nie tylko zatem brak pouczenia o możliwości złożenia wniosku o restrukturyzację, ale także pominięcie (nierozpatrzenie) złożonego wniosku czyni wypowiedzenie nieskutecznym z uwagi na jego przedwczesność. W każdym przypadku, gdy kredytobiorca wystąpi z wnioskiem, a bank się nim nie zajmie, wypowiedzenie umowy będzie przedwczesne.

W takiej sytuacji, jak w rozpoznawanej sprawie, gdy pozwany złożył wniosek o restrukturyzację zadłużenia, którego powód nie rozpoznał, należało zatem przyjąć, że umowa z 22 września 2021 r. nie została skutecznie wypowiedziana (wypowiedzenie było przedwczesne), a w konsekwencji uległa rozwiązaniu dopiero po upływie okresu, na jaki została zawarta, tj. z dniem 10 marca 2023 r. Powyższe stwierdzenie czyniło z kolei powództwo pozbawionym podstaw. Powód w pozwie jako podstawę faktyczną roszczenia wskazywał wyłącznie wymagalność całej kwoty, wynikającą z wypowiedzenia umowy kredytu. Treść art. 321 § 1 k.p.c. daje wyraz tradycyjnej zasadzie wyrokowania, statuującej zakaz orzekania ponad żądanie, czyli przejawiającej się w tym, że sąd jest związany granicami żądania powództwa i nie może dysponować przedmiotem procesu przez określenie jego granic niezależnie od zakresu żądania ochrony przez powoda. Sąd nie może zasądzić ponad żądanie, a więc uwzględnić roszczenia w większej wysokości niż żądał powód, również wtedy, gdy z okoliczności sprawy wynika, że powodowi przysługuje świadczenie w większym rozmiarze. Nie można też wyrokować co do przedmiotu, który nie był objęty żądaniem, czyli zasądzić coś innego niż strona żądała. Żądanie powództwa określa nie tylko jego przedmiot, lecz również jego podstawa faktyczna. Dlatego orzeczeniem ponad żądanie w rozumieniu art. 321 k.p.c. jest oparcie wyroku na podstawie faktycznej niepowołanej przez powoda. Wyrok uwzględniający powództwo na podstawie faktycznej, na której powód ani w pozwie, ani w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji nie opierał powództwa, zasądza ponad żądanie. (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 czerwca 2015 r., V CSK 612/14). Orzeczeniem ponad żądanie byłoby – przy uwzględnieniu podstawy faktycznej wskazanej w pozwie – rozstrzygnięcie odnoszące się do należności wynikających z umowy obowiązującej do końca okresu w niej przewidzianego (do końca okresu spłaty kredytu określonego umową) odmienne od roszczenia obejmującego należności, które powstały na skutek wypowiedzenia umowy. Są one odmienne rodzajowo, niezależnie od tożsamości źródła zobowiązania, z którego wynikają (umowa kredytu). Oddalenie powództwa w niniejszej sprawie nie pozbawia powoda prawa dochodzenia roszczenia opartego na postanowieniach umowy, z uwzględnieniem harmonogramu spłat, jeżeli pozwany nie zrealizował swojego umownego zobowiązania.

Powództwo należało więc oddalić, w całości, i w taki sposób zaskarżony wyrok został zmieniony, na podstawie art. 386 § 1 k.p.c.

Stosownie do ostatecznego wyniku sprawy Sąd Okręgowy rozstrzygnął o kosztach procesu, stosując art. 98 § 1 k.p.c. W pierwszej instancji pozwany nie poniósł żadnych kosztów. Koszty za drugą instancję, poniesione przez pozwanego, to opłata w wysokości 100 zł uiszczona od wniosku o sporządzenie i doręczenie uzasadnienia wyroku, zaliczona na poczet opłaty od apelacji, zgodnie z art. 25b ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych; taką kwotę powód powinien zwrócić pozwanemu. W punkcie III. wyroku Sąd Okręgowy nakazał ściągnąć od powoda na rzecz Skarbu Państwa - Sądu Okręgowego w Poznaniu kwotę 900 zł, należną tytułem opłaty od apelacji, od uiszczenia której pozwany został zwolniony (art. 113 ust. 1 ustawy z 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych w zw. z art. 98 § 1 k.p.c.).

Małgorzata Wiśniewska