Wyrok z 22 kwietnia 2026, sygn. IX Ca 196/26

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 22 kwietnia 2026 r.

Sąd Okręgowy w Olsztynie IX Wydział Cywilny Odwoławczy

w składzie:

Przewodniczący:	SSO Agnieszka Żegarska
Protokolant:	st. sekr. sąd. Marta Borowska

po rozpoznaniu w dniu 22 kwietnia 2026 r. w Olsztynie na rozprawie

sprawy z powództwa L. J.

przeciwko (...) Towarzystwu (...) Spółce Akcyjnej z siedzibą w W.

o zapłatę

na skutek apelacji powoda od wyroku Sądu Rejonowego w Olsztynie z dnia 12 grudnia 2025 r., sygn. akt X C 655/25,

I.oddala apelację,

II.przyznaje na rzecz radcy prawnego J. M. od Skarbu Państwa - Sądu Okręgowego w Olsztynie kwotę 2.700 zł (dwa tysiące siedemset złotych), powiększoną o należny podatek VAT, tytułem wynagrodzenia za reprezentowanie powoda z urzędu w postępowaniu odwoławczym.

Agnieszka Żegarska

Sygn. akt IX Ca 196/26

UZASADNIENIE

Powód L. J. reprezentowany przez opiekuna prawnego J. J., wniósł o ustalenie, że łączy go z pozwanym (...) Towarzystwem (...) S.A. z siedzibą w W., umowa indywidualnego ubezpieczenia, w ramach kontynuacji po ustaniu zatrudnienia, umowy ubezpieczenia grupowego pracowników zawartej przez (...) Sp. j. w G., na sumy gwarancyjne ubezpieczenia obowiązujące w trakcie jego zatrudnienia, w tym że suma gwarancyjna od zgonu ubezpieczonego opiewa na kwotę 65.000,00 zł, a kontynuacja ubezpieczenia nastąpiła poprzez zapłatę i złożenie przez opiekuna prawnego powoda – J. J. pisma w dniu 13 listopada 2023 r. oraz opłaceniu właściwej wysokości składki ubezpieczeniowej wymaganej do kontynuacji ubezpieczenia indywidualnego po ustaniu zatrudnienia. Jednocześnie wniósł o zasądzenie od pozwanego na rzecz powoda kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.

Pozwany (...) Towarzystwo (...) S.A. z siedzibą w W. w odpowiedzi na pozew wniósł o oddalenie powództwa w całości oraz zasądzenie od powoda na rzecz pozwanego kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.

Wyrokiem z dnia 12 grudnia 2025 r. Sąd Rejonowy w Olsztynie oddalił powództwo w stosunku do pozwanego (...) Towarzystwo (...) S.A. w W. oraz umorzył postępowanie w sprawie w stosunku do pozwanego (...) Towarzystwa (...) S.A. w W.. Ponadto Sąd Rejonowy odstąpił od obciążania powoda obowiązkiem zwrotu kosztów procesu na rzecz pozwanych oraz przyznał od Skarbu Państwa Sądu Rejonowego w Olsztynie radcy prawnemu ustanowionemu dla powoda z urzędu w osobie J. M. wynagrodzenie w wysokości 6.642 zł.

Sąd Rejonowy ustalił następujący stan faktyczny:

W dniu 1 czerwca 2021 r. powód objęty został grupowym ubezpieczeniem na życie nr (...) w ramach polisy grupowej o nr (...) w pozwanym Towarzystwie Ubezpieczeń. L. J. uległ wypadkowi w dniu 4 kwietnia 2023 r., w wyniku którego pozostaje osobą w stanie wegetatywnym i obecnie przebywa w hospicjum. Spółka (...) (...) Sp. j. w G. z dniem 2 października 2023 r. rozwiązała z nim umowę o pracę.

Stosownie do treści § 64 ust. 1 Ogólnych Warunków Grupowego Ubezpieczenia na Życie Pracowników i Ich Rodzin (...), Ubezpieczony może zawrzeć umowę indywidualnej kontynuacji ubezpieczenia, jeżeli: 1) przestał być pracownikiem Ubezpieczającego – pod warunkiem obejmowania ubezpieczeniem przez okres co najmniej 6 miesięcy . Powód był ubezpieczony przez pracodawcę w ramach grupowego ubezpieczenia od 2021r., a więc spełniał ten warunek do zawarcia umowy kontynuacji. Zgodnie zaś z par. 66 owu ubezpieczenia grupowego, umowa indywidualnej kontynuacji ubezpieczenia zawierana miała być na podstawie Ogólnych Warunków Indywidualnej Kontynuacji Grupowego Ubezpieczenia na Życie Pracowników i ich Rodzin, a więc na podstawie innych owu, aniżeli umowa ubezpieczenia grupowego. Zgodnie zaś z treścią ust. 3 tego przepisu, składka ubezpieczeniowa mogła pozostać taka sama, jak w ostatnim dniu obowiązywania umowy ubezpieczenia grupowego, zaś suma ubezpieczenia miała być dostosowana do wysokości składki i wynikać z taryfy ubezpieczeniowej, obowiązującej u ubezpieczyciela w dacie składania wniosku o zwarcie umowy indywidualnej kontynuacji, dla umów indywidualnej kontynuacji ubezpieczenia.

J. J. – matka powoda, pismem z dnia 13 listopada 2023 r. zwróciła się z prośbą do pozwanego (...) SA w W. o wydanie blankietów na ubezpieczenie syna L. J. i poinformowała, iż syn uległ wypadkowi i nie ma z nim żadnego kontaktu. Jednocześnie wyraziła wolę zawarcia umowy indywidualnej kontynuacji ubezpieczenia i poinformowała o opłaceniu składki ubezpieczeniowej. W odpowiedzi pozwany wskazał, że do zawarcia umowy niezbędne jest złożenie pod wnioskiem podpisu powoda lub podpis pełnomocnika z adnotacją ,,z upoważnienia’’ i poinformował, że w przypadku nie przesłania właściwego pełnomocnictwa, prosi o przesłanie numeru rachunku do zwrotu wpłaconej pierwszej kwartalnej składki, albowiem umowa nie będzie zawarta.

W dniu 9 lutego 2024 r. opiekun prawny powoda J. J. przesłała pozwanemu zaświadczenie, że została ustanowiona opiekunem prawnym całkowicie ubezwłasnowolnionego L. J.. W odpowiedzi pozwany (...) Towarzystwo (...) S.A. wskazało, że opiekun musi do skutecznego zawarcia umowy w imieniu powoda uzyskać zezwolenie sądu opiekuńczego na dokonanie takiej czynności.

Pozwany uznał za niewystarczający dokument o ustanowieniu J. J. opiekunem prawnym powoda do zawarcia umowy ubezpieczenia. Poinformował jednoczenie opiekuna o warunkach, na jakich umowa kontynuacji mogła być zawarta, w tym o sumie ubezpieczenia życie w wysokości 7.860 zł. Opiekun prawny pozwanego zakwestionowała sumę ubezpieczenia w piśmie z dnia 16 kwietnia 2024 r. Na skutek reklamacji pozwany zweryfikował podaną sumę ubezpieczenia do kwoty 16.670 zł, jednocześnie wskazując, że oba warunki tj. złożenie wymaganych dokumentów (w tym zgody sądu rodzinnego) jak i opłacenie składki w terminie będzie podstawą do zawarcia umowy ubezpieczenia w postaci indywidualnej kontynuacji. W piśmie z dnia 26 sierpnia 2024 r. opiekun powoda ponownie zakwestionowała sumę ubezpieczenia. W dniu 19 sierpnia 2024 r. pozwany złożył oświadczenie opiekunowi powoda, że wskutek niedochowania warunków formalnych umowa kontynuacji ubezpieczenia indywidualnego nie została zawarta.

Sąd Rejonowy w Olsztynie III Wydział Rodzinny i Nieletnich postanowieniem z dnia 9 grudnia 2024 r., prawomocnym z dniem 17 grudnia 2024 r. w sprawie o sygn. akt III RNs 990/24, zezwolił J. J. na dokonanie czynności przekraczającej zakres zwykłego zarządu majątkiem całkowicie ubezwłasnowolnionego L. J. polegającej na zawarciu umowy indywidualnej kontynuacji ubezpieczenia grupowego potwierdzonego polisą nr (...).

J. J. w związku z zamiarem kontynuacji umowy ubezpieczenia grupowego powoda, odwiedziła siedzibę oddziału pozwanego w G.. Wówczas to otrzymała owu indywidualnej kontynuacji umowy ubezpieczenia, co potwierdziła w dniu 28 listopada 2023 r. własnoręcznym podpisem. Również od zakładu pracy powoda otrzymała ona owu ubezpieczenia grupowego, których treść dołączyła do pozwu.

W ocenie Sądu Rejonowego roszczenie powoda nie zasługiwało na uwzględnienie.

W pierwszej kolejności Sąd Rejonowy wskazał, że powód reprezentowany przez opiekuna prawnego J. J. domagał się w sprawie ustalenia, że łączy go z pozwanym (...) Towarzystwem (...) S.A. z siedzibą w W., umowa indywidualnego ubezpieczenia, w ramach kontynuacji po ustaniu zatrudnienia, umowy ubezpieczenia grupowego pracowników zawartej przez (...) M. M. Sp. j. w G., na sumy gwarancyjne ubezpieczenia obowiązujące w trakcie jego zatrudnienia, w tym że suma gwarancyjna od zgonu ubezpieczonego opiewa na kwotę 65 000 zł, a kontynuacja ubezpieczenia nastąpiła poprzez zapłatę i złożenie przez opiekuna prawnego powoda – J. J. pisma w dniu 13 listopada 2023 r. oraz opłaceniu właściwej wysokości składki ubezpieczeniowej wymaganej do kontynuacji ubezpieczenia indywidualnego po ustaniu zatrudnienia.

W niniejszej sprawie legitymacja procesowa opiekuna prawnego J. J. nie budziła wątpliwości Sądu Rejonowego. W przedmiotowym postępowaniu opiekun prawny działał jako przedstawiciel ustawowy powoda.

Podstawę żądania stanowił art. 189 k.p.c.

Sąd Rejonowy stwierdził, że rozpoznając powództwo o ustalenie, że powoda łączy z pozwanym umowa indywidualnego ubezpieczenia w ramach kontynuacji umowy ubezpieczenia grupowego pracowników po ustaniu zatrudnienia, należało ocenić czy kontynuacja ubezpieczenia nastąpiła poprzez złożenie przez opiekuna prawnego powoda skutecznie stosownego oświadczenia dotyczącego kontynuacji umowy oraz opłacenie właściwej wysokości składki ubezpieczeniowej w terminie przewidzianym w par. 65 i 66 owu ubezpieczenia grupowego.

J. J. w dniu 4 grudnia 2023 r. złożyła wniosek o zawarcie umowy indywidualnej kontynuacji grupowego ubezpieczenia na życie w pozwanym towarzystwie, jednakże bez stosownego zezwolenia sądu rodzinnego, którym nie dysponowała wówczas. Takie zezwolenie uzyskała dopiero w grudniu 2024 r., podczas gdy pozwany złożył jej oświadczenie w sierpniu 2024 r., że do zawarcia umowy nie doszło wobec nie spełnienia warunków formalnych do zawarcia umowy.

Zgodnie z § 4 Ogólnych Warunków Indywidualnej Kontynuacji Grupowego Ubezpieczenia na Życie Pracowników i ich Rodzin, umowa ubezpieczenia jest zawierana na podstawie wniosku o zawarcie indywidualnej kontynuacji, składanego przez Ubezpieczającego na formularzu Ubezpieczyciela w okresie pierwszych trzech miesięcy licząc od końca miesiąca kalendarzowego, za który opłacono ostatnią składkę ubezpieczeniową w ramach umowy grupowej. Umowa ubezpieczenia może zostać zawarta, jeżeli Ubezpieczający ma prawo do indywidualnego kontynuowania ubezpieczenia z zastosowaniem niniejszych warunków ubezpieczenia, zgodnie z postanowieniami umowy grupowej. Na dowód zawarcia umowy ubezpieczenia, Ubezpieczyciel wystawia polisę ubezpieczeniową. Pozwany ubezpieczyciel wskazał, że potwierdzenie polisą ochrony przez (...) jest możliwe po przesłaniu prawidłowo uzupełnionej i kompletnej dokumentacji (wniosek i potwierdzenie opłacenia składki) do centrali (...).

J. J. wprawdzie uzupełniła wniosek o zawarcie umowy indywidualnej kontynuacji grupowego ubezpieczenia na życie dotyczący L. J., jednakże nie przedłożyła zezwolenia sądu opiekuńczego we wszelkich ważniejszych sprawach, które dotyczą osoby lub majątku ubezwłasnowolnionego.Zatem J. J., nie składając stosownego zezwolenia, nie złożyła w terminie kompletnego wniosku o zawarcie umowy indywidualnej kontynuacji grupowego ubezpieczenia na życie, dlatego też przedmiotowa umowa nie została zawarta.

Niezależnie od powyższego, nawet gdyby umowa indywidualnej kontynuacji grupowego ubezpieczenia na życie została zawarta, brak było w ocenie Sądu Rejonowego podstaw do przyjęcia, że zostałaby zawarta z sumą gwarancyjną od zgonu ubezpieczonego w wysokości 65.000,00 zł obowiązującej w trakcie zatrudnienia powoda. Zdaniem Sądu I instancji byłoby to sprzeczne z treścią owu grupowego, które opiekun prawny powoda przecież otrzymała. Ponadto Sąd Rejonowy wskazał, że umowa dochodzi do skutku na skutek zgodnych oświadczeń woli stron. Pozwany nigdy nie złożył oświadczenia o kontynuacji umowy indywidualnej ubezpieczenia grupowego na dotychczasowych warunkach. Wręcz przeciwnie. Już w owu ubezpieczenia grupowego w par. 66 uprzedził, ze suma gwarancyjna po wystąpieniu z takim wnioskiem zostanie przeliczona według aktualnej jego taryfy i na innych warunkach, wskazanych w owu obowiązujących dla umowy kontynuacji. Na podstawowy warunek, jakim jest suma ubezpieczenia w wysokości 16.670 zł opiekun prawny powoda nie wyraziła nigdy zgody. Stąd brak było w ocenie Sądu Rejonowego podstaw do przyjęcia, że umowa indywidulanej kontynuacji w ogóle została zawarta, a tym samym do przyjęcia, że została zawarta na warunkach określonych w żądaniu pozwu.

Sąd Rejonowy wskazał, że zarzut abuzywności postanowień owu ubezpieczenia grupowego, zawartych w § 66, również należało uznać za bezzasadny. Stosownie do § 66 ust. 1 i 4 Ogólnych Warunków Grupowego Ubezpieczenia na Życie Pracowników i Ich Rodzin A. Rodzina, umowa indywidualnej kontynuacji ubezpieczenia zawierana jest na podstawie Ogólnych Warunków Indywidualnej Kontynuacji Grupowego Ubezpieczenia na Życie Pracowników i ich Rodzin, obowiązujących w (...) w dniu składania wniosku o zawarcie umowy indywidualnej kontynuacji ubezpieczenia. Zasady indywidualnej kontynuacji ubezpieczenia, w tym zakres odpowiedzialności (...), wysokości świadczeń ubezpieczeniowych oraz wysokość składki ubezpieczeniowej wynikają z: 1) ogólnych warunków ubezpieczenia, o których mowa w ust. 1; 2) pakietu świadczeń opisanego w ogólnych warunkach ubezpieczenia, o których mowa w ust. 1 i wskazanego w umowie ubezpieczenia (grupowego); 3) taryfy ubezpieczeniowej indywidualnej kontynuacji ubezpieczenia, aktualnej w dacie składania wniosku o zawarcie umowy indywidualnej kontynuacji ubezpieczenia. W wyniku zastosowania postanowień ust. 1-4 zasady indywidualnej kontynuacji ubezpieczenia mogą być odmienne od zasad obowiązujących w ramach grupy Ubezpieczonych.

Sąd Rejonowy wskazał, iż opiekunowi prawnemu powoda wyjaśniono, że umowa indywidualnej kontynuacji grupowego ubezpieczenia zawierana jest na podstawie Ogólnych Warunków Indywidualnej Kontynuacji Grupowego Ubezpieczenia na Życie Pracowników i Ich Rodzin, nie zaś na podstawie Ogólnych Warunków Grupowego Ubezpieczenia na Życie Pracowników i Ich Rodzin (...). W zależności od treści umowy grupowej zakres ubezpieczenia obejmuje jeden z wymienionych pakietów świadczeń. Pracodawca powoda dokonał wyboru maksymalnego pakietu świadczeń, który stosowany jest w umowach indywidualnej kontynuacji, przy zachowaniu składki z grupy, zaś suma obliczana jest na podstawie aktualnej taryfy (w dniu złożenia wniosku). Postanowienia te są wyrażone w owu w sposób wyraźny i były również przedmiotem wyjaśnień pozwanego w pismach do opiekuna powoda, jak również były przedstawione jej w takcie wizyty w oddziale pozwanego w G.. Pozwany ze swojej strony, po zakończeniu umowy o pracę, zobowiązywał się do zawarcia umowy kontynuacji, bez zbadania stanu zdrowia ubezpieczonego i bez odrębnej ankiety medycznej. W tej sytuacji przyjmował na siebie ryzyko udzielenia ochrony ubezpieczeniowej dalej idące, aniżeli przy zawarciu umowy ubezpieczenia grupowego pracowników, w szczególności jeśli chodzi o stan zdrowia ubezpieczonych i prawdopodobieństwo zajścia zdarzenia ubezpieczeniowego, a także stosunkowo niską składkę, skalkulowaną dla ubezpieczenia grupowego. Uzasadnione jest wówczas również obniżenie stawki sumy ubezpieczenia. Jeśli ubezpieczony nie wyrażałby zgody na takie warunki, mógł zawrzeć przecież umowę ubezpieczenia na życie na warunkach rynkowych, u innego lub tego samego ubezpieczyciela, po zbadaniu warunków oferowanych dla polis na życie.

Mając na uwadze powyższe, Sąd Rejonowy oddalił powództwo jako pozbawione uzasadnionych podstaw. Powództwo w stosunku do pozwanego (...) Towarzystwa (...) S.A. w W. podlegało umorzeniu, wobec cofnięcia pozwu ze zrzeczeniem się roszczenia co do tego początkowo błędnie wskazanego pozwanego.

Na podstawie art. 102 k.p.c. Sąd Rejonowy odstąpił od obciążania powoda obowiązkiem zwrotu kosztów procesu na rzecz pozwanego z uwagi na okoliczność stanu zdrowia powoda oraz jego sytuacji życiowej i materialnej, w oparciu o które to okoliczności uzyskał on zwolnienie od kosztów sądowych w całości oraz ustanowiony został dla niego pełnomocnik z urzędu.

Apelację od powyższego rozstrzygnięcia wywiódł powód, zaskarżając wyrok w części tj. w pkt I oddalającym powództwo. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucił:

1.  naruszenie prawa materialnego, tj. art. 156 k.r.o. w zw. z art. 175 k.r.o., poprzez ich błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, polegające na przyjęciu, że dokonanie przez opiekuna prawnego powoda czynności polegającej na złożeniu wniosku o kontynuację indywidualnego ubezpieczenia na życie oraz opłaceniu składki ubezpieczeniowej stanowiło czynność przekraczającą zakres zwykłego zarządu majątkiem osoby całkowicie ubezwłasnowolnionej i wymagało uprzedniego zezwolenia sądu opiekuńczego, podczas gdy była to czynność zmierzająca do zachowania prawa i ochrony interesów powoda, niewymagająca takiej zgody, a nadto żaden z przepisów OWU nie obligował do przedłożenia takiego dokumentu;

2.  naruszenie prawa materialnego, tj. art. 385 ¹ § 1 k.c. w zw. z art. 385 § 2 k.c., poprzez ich niezastosowanie i zaniechanie dokonania kontroli incydentalnej postanowień § 66 ust. 4 i 5 Ogólnych Warunków Ubezpieczenia, mimo że powód wprost zarzucał ich abuzywność, a postanowienia te są niejednoznaczne, wewnętrznie sprzeczne i kształtują prawa konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami oraz rażąco naruszający jego interesy, dając ubezpieczycielowi swobodę w decydowaniu o tym jakie sumy ubezpieczenia przyjmie, nie informując o tym ubezpieczonego, a pozostawiając składkę na jednakowym poziomie co przed kontynuacją;

3.  naruszenie prawa materialnego, tj. art. 189 k.p.c., poprzez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, polegające na niedostatecznym uwzględnieniu interesu prawnego powoda w ustaleniu istnienia stosunku prawnego, mimo że pozwany konsekwentnie kwestionuje zawarcie umowy ubezpieczenia, przy jednoczesnym przyjmowaniu i zwracaniu składek na ubezpieczenie, co powoduje stan niepewności prawnej u powoda i uzasadnia wytoczenie powództwa o ustalenie,

4.  naruszenie prawa procesowego, tj. art. 6 k.c. w zw. z art. 232 k.p.c., poprzez ich niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie, że pozwany wykazał podstawy ustalenia innych sum ubezpieczenia przy kontynuacji ubezpieczenia oraz ich konkretne kwoty, podczas gdy pozwany faktu tego nie wykazał, gdyż żaden z dokumentów przedłożonych przez pozwanego nie wskazywał sum ubezpieczenia, na które opiewać miała kontynuacja ubezpieczenia, a sumy te podawane były opiekunowi prawnemu powoda w sposób błędny i dowolny,

5.  naruszenie prawa procesowego, tj. art. 233 § 1 k.p.c., poprzez dowolną, a nie swobodną ocenę materiału dowodowego, polegającą na zbagatelizowaniu znaczenia zeznań opiekuna prawnego powoda oraz dokumentów potwierdzających terminowe opłacanie składek i wyrażenie woli kontynuacji ubezpieczenia, a także na bezkrytycznym przyjęciu stanowiska pozwanego, co konieczności przedłożenia zgody sądu opiekuńczego na zawarcie umowy ubezpieczenia, co doprowadziło do wadliwego uznania, że powód nie zawarł z pozwanym skutecznie indywidualnej umowy kontynuacji ubezpieczenia grupowego na życie;

6.  błąd w ustaleniach faktycznych, polegający na przyjęciu, że opiekun prawny powoda nie złożyła skutecznego oświadczenia woli o kontynuacji ubezpieczenia oraz że brak zgody sądu opiekuńczego w dacie składania wniosku uniemożliwiał zawarcie umowy, podczas gdy z całokształtu materiału dowodowego wynika, że oświadczenie takie zostało złożone, składki były opłacane, a zgoda sądu nie była wymagana, gdyż nie stanowi o tym żaden przepis OWU, ani też żaden przepis prawa materialnego,

W oparciu o wyżej skonstruowane zarzuty powód wniósł o:

1)  zmianę zaskarżonego wyroku w pkt I i uwzględnienie powództwa w całości oraz zasądzenie od pozwanego na rzecz powoda kosztów procesu w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych, powiększonych o podatek VAT,

2)  zasądzenie od pozwanej na rzecz powoda kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego udzielonego powodowi z urzędu przed sądem II instancji, powiększone o podatek VAT,

3)  ewentualnie w przypadku przegrania sprawy przez powoda w postępowaniu apelacyjnym, pełnomocnik powoda wniósł o zasądzenie od Skarbu Państwa na rzecz r. pr. J. M. kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej powodowi z urzędu, oświadczając, że koszty te nie zostały uiszczone w całości ani w części.

Mimo doręczenia odpisu apelacji pozwany nie złożył odpowiedzi na apelację.

Sąd Okręgowy zważył, co następuje:

Apelacja podlegała oddaleniu.

Sąd Okręgowy, rozpoznając apelację powoda, dokonał ponownej, całościowej oceny sprawy zarówno pod kątem prawnym, jak i faktycznym, mając na uwadze granice zaskarżenia oraz zarzuty apelacyjne, a także uwzględniając obowiązek rozpoznania sprawy w granicach apelacji, przy jednoczesnym badaniu z urzędu nieważności postępowania. W wyniku tej kontroli Sąd doszedł do przekonania, że apelacja nie zasługuje na uwzględnienie.

Na wstępie należy zauważyć, że uzasadnienie Sądu Rejonowego istotnie nie odpowiada w pełni standardom wynikającym z art. 327 ¹ § 1 k.p.c., albowiem zawiera braki redakcyjne i niedoprecyzowania, w tym nawet pozostawienie wykropkowanego miejsca dotyczącego podstawy prawnej rozstrzygnięcia. Tego rodzaju uchybienia nie mogą być aprobowane, gdyż uzasadnienie wyroku stanowi nie tylko element kontroli instancyjnej, ale także gwarancję prawa strony do rzetelnego procesu i poznania motywów rozstrzygnięcia sądu rozpoznającego sprawę. Niemniej jednak wskazne uchybienia nie mają takiego ciężaru gatunkowego, który uzasadniałby uchylenie wyroku, skoro jego sentencja, jak wynika z dalszych rozważań Sądu Okręgowego, odpowiada prawu.

Przechodząc do meritum niniejszej sprawy, zasadniczym zagadnieniem wymagającym rozstrzygnięcia było ustalenie, czy czynność podjęta przez opiekuna prawnego powoda, polegająca na złożeniu wniosku o kontynuację indywidualnego ubezpieczenia na życie oraz opłacaniu składek, stanowiła czynność przekraczającą zakres zwykłego zarządu majątkiem osoby całkowicie ubezwłasnowolnionej, a tym samym czy wymagała uprzedniego zezwolenia sądu opiekuńczego. Rozstrzygnięcie tej kwestii ma charakter fundamentalny, albowiem determinuje ocenę skuteczności czynności prawnej, a w konsekwencji istnienia bądź nieistnienia stosunku prawnego pomiędzy stronami.

Należy zauważyć, iż opieka nad osobą całkowicie ubezwłasnowolnioną ma odmienny charakter niż opieka nad małoletnim, co wynika zarówno z systematyki przepisów, jak i z funkcji tych instytucji. Opieka nad osobą dorosłą ubezwłasnowolnioną jest instytucją prawa cywilnego osobowego, której zasadniczym celem jest reprezentowanie interesów tej osoby oraz ochrona jej sfery osobistej i majątkowej, przy jednoczesnym poszanowaniu jej godności i autonomii. Z tego względu przepisy dotyczące opieki nad małoletnim znajdują zastosowanie jedynie odpowiednio, na podstawie art. 175 k.r.o. Odpowiednie stosowanie przepisów implikuje konieczność ich każdorazowej interpretacji z uwzględnieniem specyfiki sytuacji osoby ubezwłasnowolnionej. Jak trafnie wskazuje się w orzecznictwie Sądu Najwyższego, odpowiednie stosowanie przepisów oznacza możliwość ich zastosowania wprost, z modyfikacją albo ich całkowite wyłączenie, w zależności od charakteru danej regulacji (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z 9 października 2014 r., I CSK 572/13).

W świetle art. 156 k.r.o., który znajduje zastosowanie również do opiekuna osoby całkowicie ubezwłasnowolnionej, opiekun obowiązany jest uzyskać zezwolenie sądu opiekuńczego we wszelkich ważniejszych sprawach dotyczących osoby lub majątku podopiecznego. W doktrynie i orzecznictwie utrwalony jest pogląd, iż przez „ważniejsze sprawy” należy rozumieć co najmniej czynności przekraczające zakres zwykłego zarządu, a dokonanie takiej czynności bez wymaganego zezwolenia skutkuje jej bezwzględną nieważnością na podstawie art. 58 § 1 k.c., przy czym nieważność ta ma charakter definitywny i nie podlega konwalidacji poprzez późniejsze uzyskanie zgody sądu opiekuńczego. Stanowisko to znajduje pełne potwierdzenie w utrwalonej linii orzeczniczej Sądu Najwyższego, w tym w uchwale pełnego składu Izby Cywilnej z dnia 24 czerwca 1961 r., I CO 16/61, a także w późniejszych orzeczeniach, takich jak postanowienie z dnia 19 września 1967 r., III CR 177/67, czy wyroki z dnia 27 listopada 2008 r., IV CSK 306/08 oraz z dnia 25 listopada 2009 r., II CSK 262/09. Stanowisko to zostało również zaakceptowane w orzecznictwie sądów powszechnych, przykładowo w wyroku Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 19 kwietnia 2018 r., I ACa 1068/17.

Odnosząc powyższe do realiów niniejszej sprawy, Sąd Okręgowy nie podziela stanowiska apelującego, jakoby czynność polegająca na złożeniu wniosku o kontynuację indywidualnego ubezpieczenia na życie oraz opłaceniu składki ubezpieczeniowej miała charakter czynności zachowawczej. Zawarcie umowy ubezpieczenia, także w formie jej kontynuacji, prowadzi do powstania nowego stosunku zobowiązaniowego, którego stroną jest osoba ubezwłasnowolniona, a nie jej opiekun. Zobowiązanie to obejmuje obowiązek uiszczania składek ubezpieczeniowych, a więc wiąże się z obciążeniem majątku podopiecznego. W tym miejscu należy stanowczo podkreślić, że bez znaczenia w przedmiotowej sprawie pozostaje okoliczność, iż składki były faktycznie opłacane przez opiekuna z jego własnych środków. Konstrukcja stosunku prawnego nie pozwala bowiem na utożsamienie podmiotu faktycznie spełniającego świadczenie z podmiotem będącym stroną stosunku zobowiązaniowego. Stroną umowy ubezpieczenia byłby ubezwłasnowolniony, a nie jego opiekun, co oznacza, że to jego majątek byłby potencjalnie obciążony wynikającymi z niej zobowiązaniami, niezależnie od tego, kto faktycznie dokonuje płatności. Przyjęcie odmiennego poglądu prowadziłoby do nieuprawnionego rozluźnienia rygorów ochrony majątku osoby ubezwłasnowolnionej.

Za kwalifikacją tej czynności jako przekraczającej zakres zwykłego zarządu przemawia również okoliczność, iż Sąd Rejonowy w Olsztynie III Wydział Rodzinny i Nieletnich postanowieniem z dnia 9 grudnia 2024 r., prawomocnym z dniem 17 grudnia 2024 r. w sprawie o sygn. akt III RNs 990/24, zezwolił J. J. na dokonanie czynności przekraczającej zakres zwykłego zarządu majątkiem całkowicie ubezwłasnowolnionego L. J. polegającej na zawarciu umowy indywidualnej kontynuacji ubezpieczenia grupowego potwierdzonego polisą nr (...).

Wprawdzie zgoda ta, jako wydana ex post, nie mogła wywołać skutku konwalidującego, jednak sam fakt jej udzielenia świadczy o tym, że także sąd opiekuńczy uznał tę czynność za wymagającą jego uprzedniej ingerencji. W konsekwencji należy przyjąć, że brak zgody sądu opiekuńczego w chwili podejmowania czynności przez opiekuna skutkował jej bezwzględną nieważnością, a tym samym niemożnością wywołania zamierzonych skutków prawnych. Jak trafnie wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 27 listopada 2008 r., IV CSK 306/08, „zezwolenie sądu opiekuńczego nie może być wydane po dokonaniu czynności prawnej”. Tym samym brak uprzedniej zgody ma charakter definitywny i nie podlega konwalidacji. Równocześnie odróżnić należy sytuację braku zezwolenia od innych przyczyn nieważności czynności, takich jak sprzeczność z zasadami współżycia społecznego czy obejście prawa, które mogą współistnieć, lecz mają odrębne podstawy normatywne.

Pojęcie „ważniejszych spraw” użyte w art. 156 k.r.o. ma charakter niedookreślony, jednak w piśmiennictwie i orzecznictwie przyjmuje się, że obejmuje ono co najmniej czynności przekraczające zakres zwykłego zarządu. Co więcej, prezentowany jest pogląd restrykcyjny, zgodnie z którym zakres samodzielności opiekuna jest węższy niż zakres samodzielności rodziców sprawujących władzę rodzicielską, skoro nawet oni nie mogą dokonywać czynności przekraczających zwykły zarząd bez zgody sądu (art. 101 § 3 k.r.o.). Jak wskazano w komentowanym materiale, odrzuca się rozszerzające rozumienie „ważniejszych spraw”, obejmujące także niektóre czynności zwykłego zarządu, ze względu na potrzebę zapewnienia bezpieczeństwa obrotu prawnego.

Powyższe prowadzi do wniosku, iż w przedmiotowej sprawie nie doszło do skutecznego zawarcia umowy ubezpieczenia pomiędzy stronami. Nie sposób bowiem przyjąć, aby doszło do zawarcia umowy w sposób dorozumiany. Po pierwsze, brak było zgodnego oświadczenia woli obu stron co do istotnych elementów umowy, w szczególności wysokości sumy ubezpieczenia, która była przez ubezpieczyciela jednostronnie modyfikowana. Po drugie, ubezpieczyciel nie wyraził zgody na zawarcie umowy w kształcie oczekiwanym przez powoda, co znalazło odzwierciedlenie w dokumentach znajdujących się w aktach sprawy. Po trzecie, sama czynność opiekuna była dotknięta nieważnością z uwagi na brak wymaganej zgody sądu opiekuńczego, co wyklucza możliwość przyjęcia, że doszło do powstania stosunku prawnego nawet w sposób konkludentny.

W tym stanie rzeczy zarzut naruszenia art. 385 ¹ k.c. poprzez zaniechanie kontroli abuzywności postanowień ogólnych warunków ubezpieczenia nie mógł odnieść skutku, albowiem kontrola ta zakłada istnienie ważnie zawartej umowy, czego w niniejszej sprawie brak. Kontrola abuzywności ma bowiem sens wyłącznie w odniesieniu do postanowień wiążącej strony umowy, a skoro umowa nie została skutecznie zawarta, brak jest podstaw do dokonywania takiej kontroli. Podobnie zarzut naruszenia art. 189 k.p.c. nie może prowadzić do zmiany rozstrzygnięcia, choć Sąd Okręgowy podziela pogląd o istnieniu interesu prawnego po stronie powoda w żądaniu ustalenia istnienia stosunku prawnego, to jednak przesłanka ta odnosi się wyłącznie do dopuszczalności powództwa, a nie jego zasadności. Skoro zaś stosunek prawny nie powstał, powództwo podlegało oddaleniu.

Nie zasługują również na uwzględnienie zarzuty naruszenia przepisów procesowych, w tym art. 6 k.c. w zw. z art. 232 k.p.c. oraz art. 233 § 1 k.p.c., jak również zarzut błędu w ustaleniach faktycznych, albowiem skarżący pomija zasadniczą dla niniejszej sprawy okoliczność, że nawet ewentualne wykazanie podnoszonych przez niego faktów nie mogłoby prowadzić do odmiennego rozstrzygnięcia. Należy bowiem podkreślić, iż ciężar dowodu, o którym mowa w art. 6 k.c., oraz wynikająca z art. 232 zd.1 k.p.c. inicjatywa dowodowa stron mają znaczenie wyłącznie wówczas, gdy ustalane fakty są prawnie relewantne dla rozstrzygnięcia sprawy. Tymczasem w realiach niniejszej sprawy kluczowe znaczenie ma nie to, czy opiekun powoda faktycznie złożył oświadczenie woli o kontynuacji ubezpieczenia oraz czy składki były opłacane terminowo, lecz to, że czynność ta jako dotycząca sfery majątkowej osoby pozostającej pod opieką należała do kategorii „ważniejszych spraw” w rozumieniu art. 156 w zw. z art. 175 k.r.o., a zatem dla swojej ważności wymagała uprzedniego zezwolenia sądu opiekuńczego. Brak takiego zezwolenia skutkuje natomiast bezwzględną nieważnością czynności prawnej jako sprzecznej z ustawą w rozumieniu art. 58 § 1 k.c., przy czym nieważność ta ma charakter pierwotny i nie podlega konwalidacji, a zezwolenie sądu opiekuńczego nie może zostać skutecznie udzielone następczo po dokonaniu czynności.

Wobec powyższego nawet przyjęcie, zgodnie z twierdzeniami apelującego, że doszło do skutecznego złożenia oświadczenia woli oraz wykonywania obowiązków wynikających z umowy, nie mogłoby sanować wadliwości tej czynności, skoro została ona dokonana z pominięciem bezwzględnie obowiązującego wymogu uprzedniej kontroli sądu opiekuńczego, który pełni funkcję gwarancyjną ochrony interesów osoby ubezwłasnowolnionej.

W tym kontekście zarzuty dotyczące dowolnej, a nie swobodnej oceny dowodów w rozumieniu art. 233 § 1 k.p.c. również tracą znaczenie, gdyż nawet hipotetyczne uchybienia w zakresie ustaleń faktycznych nie mogły mieć wpływu na treść rozstrzygnięcia niniejszej sprawy, skoro ustalone lub postulowane przez skarżącego fakty nie niwelują skutku nieważności czynności prawnej wynikającej ex lege. Innymi słowy, brak zezwolenia sądu opiekuńczego stanowi okoliczność o charakterze niweczącym, która czyni bezprzedmiotowym prowadzenie dalszych rozważań dotyczących prawidłowości wykonania nieważnej czynności, a tym samym wyłącza możliwość skutecznego powoływania się na naruszenia przepisów procesowych odnoszących się do postępowania dowodowego, skoro ewentualne ich uchybienie nie mogło wpłynąć na wynik sprawy.

Reasumując, Sąd Okręgowy uznał, że zaskarżony wyrok, mimo uchybień w zakresie jego uzasadnienia, odpowiada prawu, albowiem trafnie przyjęto, iż nie doszło do skutecznego zawarcia umowy ubezpieczenia z uwagi na brak wymaganej zgody sądu opiekuńczego na dokonanie czynności przekraczającej zakres zwykłego zarządu majątkiem osoby całkowicie ubezwłasnowolnionej. W konsekwencji apelacja, jako bezzasadna, podlegała oddaleniu na podstawie art. 385 k.p.c.

Sąd Okręgowy odstąpił od orzekania w przedmiocie kosztów postępowania apelacyjnego, mając na uwadze brak stosownego wniosku strony pozwanej w tym zakresie.

W punkcie II. wyroku, na podstawie § 8 pkt 6 w zw. z § 16 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 14 maja 2024 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa albo jednostki samorządu terytorialnego kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu, Sąd Okręgowy przyznał radcy prawnemu J. M. od Skarbu Państwa Sądu Okręgowego w Olsztynie kwotę 2.700 zł wraz z należnym od tej kwoty podatkiem VAT, albowiem koszty te nie zostały uiszczone w całości ani w części, zaś pozwany nie był zobowiązany do ich zapłaty z uwagi na oddalenie apelacji.

Agnieszka Żegarska