Wyrok z 22 kwietnia 2026, sygn. VII Ua 46/25

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 22 kwietnia 2026 r.

Sąd Okręgowy Warszawa - Praga w Warszawie VII Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w składzie:

Przewodniczący: Sędzia Dorota Michalska

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w dniu 22 kwietnia 2026 r. w Warszawie

sprawy U. X.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w J.

na skutek dwóch apelacji wniesionych przez pełnomocników organu rentowego

od wyroku Sądu Rejonowego dla Warszawy Pragi-Południe w Warszawie VI Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 6 marca 2025 roku sygn. akt VI U 505/23

oddala apelacje.

Sygn. akt VII Ua 34/25

VII Ua 46/25

UZASADNIENIE

Sąd Rejonowy dla Warszawy Pragi-Południe w Warszawie VI Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 6 marca 2025 r. zmienił zaskarżoną decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w J. z dnia 2 sierpnia 2023 roku znak: (...) w ten sposób, że przyznał odwołującej się U. X. prawo do zasiłku macierzyńskiego od 16 czerwca 2023 roku do 2 listopada 2023 roku oraz zasiłku macierzyńskiego za okres urlopu rodzicielskiego od 3 listopada 2023 roku do 13 czerwca 2024 roku.

Podstawę rozstrzygnięcia stanowiły następujące ustalenia i rozważania Sądu Rejonowego:

Odwołująca U. X. od 2 listopada 2019 r. prowadzi działalność gospodarczą.

Dnia 13 grudnia 2021 r. odwołująca otrzymała wynagrodzenie od spółki, z którą współpracowała w ramach prowadzonej działalności gospodarczej.

Odwołująca opłaciła składkę na dobrowolne ubezpieczenie chorobowe dnia 14 grudnia 2021 r. w odpowiedniej wysokości. W kolejnych miesiącach kontynuowała opłacanie składek, które ZUS księgował na poczet ubezpieczenia chorobowego odwołującej.

Według informacji zawartych w systemie (...)ZUS oraz rejestrze ubezpieczonych odwołująca od 1 września 2021 r. podlegała dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej i pozostawała osobą ubezpieczoną po grudniu 2021 r. Saldo odwołującej na dzień 23 sierpnia 2023 r. wynosiło 17,31 zł nadpłaty. ZUS nie informował odwołującej o jakichkolwiek nieprawidłowościach w zakresie jej ubezpieczenia chorobowego.

P. (...) r. odwołująca urodziła córkę, R. X..

W dniu 11 lipca 2023 r. odwołująca złożyła wniosek o zasiłek macierzyński za okres od 16 czerwca 2023 r. do 16 czerwca 2024 r.

Powyższy stan faktyczny Sąd Rejonowy ustalił na podstawie dokumentacji zgromadzonej w aktach sprawy, aktach organu rentowego oraz w oparciu o zeznania odwołującej U. X. oraz świadków D. Z. i J. X., które były wiarygodne i korelowały ze zgromadzonym w sprawie materiałem dowodowym.

Dokonując rozważań prawnych, Sąd I instancji wskazał, że przedmiotem rozpoznania w niniejszej sprawie było odwołanie U. X. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (...) w J. nr (...) odmawiającej jej prawa do zasiłku macierzyńskiego od 16 czerwca 2023 r. do 2 listopada 2023 r. oraz zasiłku macierzyńskiego za okres urlopu rodzicielskiego od 3 listopada 2023 r. do 13 czerwca 2024 r.

Zgodnie z art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (Dz. U. z 2022 r., poz. 1732) zasiłek chorobowy przysługuje ubezpieczonemu, który stał się niezdolny do pracy z powodu choroby w czasie trwania ubezpieczenia chorobowego. Na mocy przepisu art. 11 ust. 2 tej ustawy osoby prowadzące pozarolniczą działalność gospodarczą podlegają ubezpieczeniu chorobowemu dobrowolnie na swój wniosek. Zgodnie zaś z art. 14 ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 13 października 1998 roku o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2022r., poz. 1009: dalej jako ustawa systemowa) w jej brzmieniu sprzed dnia 1 stycznia 2022 roku, dobrowolne ubezpieczenie chorobowe ustaje od pierwszego dnia miesiąca kalendarzowego, za który nie opłacono w terminie składki należnej na to ubezpieczenie - w przypadku osób prowadzących pozarolniczą działalność i osób z nimi współpracujących, duchownych oraz osób wymienionych w art. 7; w uzasadnionych przypadkach Zakład, na wniosek ubezpieczonego, może wyrazić zgodę na opłacenie składki po terminie, z zastrzeżeniem ust. 2a.

Sąd Rejonowy stwierdził, że przepis art. 14 ust. 2 pkt 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych został uchylony z dniem 1 stycznia 2022 r. na mocy art. 1 pkt 4 lit. c tiret drugie ustawy z 24 czerwca 2021 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2021 r., poz. 1621; dalej jako: ustawa zmieniająca). W konsekwencji usunięto zarówno podstawę prawną do wygaśnięcia dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego, jak i możliwość wystąpienia z wnioskiem o przywrócenie terminu opłacenia składki. W kwestii przywrócenia terminu ustawodawca jednoznacznie wypowiedział się w art. 14 ustawy zmieniającej, wskazując, że wnioski wynikające z uchylonego przepisu art. 14 ust. 2 pkt 2 (w dotychczasowym brzmieniu) dotyczące okresów sprzed 1 stycznia 2022 r. mogły być składane najpóźniej do 30 czerwca 2022 r. Oznacza to, że po tej dacie ubezpieczony, którego ubezpieczenie chorobowe wygasło z powodu nieterminowego opłacenia składki, nie ma już możliwości ubiegania się o przywrócenie terminu.

Z dniem 1 stycznia 2022 r. zaczęły obowiązywać nowe przepisy ustawy, zgodnie z którymi art. 14 ust. 2 stanowi, że ubezpieczenia emerytalne, rentowe i chorobowe, o których mowa w ust. 1, ustają:

1. z dniem wskazanym w zgłoszeniu wyrejestrowania, o którym mowa w art. 36 ust. 11 lub 14, nie wcześniej jednak niż w dniu złożenia tego zgłoszenia do ZUS;

2. z dniem, w którym ustaje tytuł do objęcia tymi ubezpieczeniami.

Usunięto natomiast dotychczasowy pkt 2, który przewidywał, że ubezpieczenia te wygasają z początkiem miesiąca, za który nie opłacono składki w terminie - co dotyczyło osób prowadzących działalność pozarolniczą, osób z nimi współpracujących, duchownych oraz niektórych innych ubezpieczonych. Przepis ten pozwalał Zakładowi, w szczególnych przypadkach, na zgodę na opłacenie zaległej składki, z zastrzeżeniem ust. 2a. W ocenie Sądu, po nowelizacji przepis ten nie powinien być interpretowany rozszerzająco - nie może więc być podstawą do uznania ustania dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego jedynie z powodu niepełnej wysokości składki. Celem uchylenia art. 14 ust. 2 pkt 2 było uproszczenie zasad dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego. Jak wynika z uzasadnienia do projektu ustawy nowelizującej, nowe przepisy odchodzą od idei dorozumianego przystąpienia do ubezpieczenia poprzez sam fakt zapłaty składki. Zmiana ta oznacza, że objęcie ubezpieczeniem może nastąpić także wtedy, gdy składka została opłacona po terminie lub nawet w ogóle nieopłacona - co ma umożliwić korzystanie ze świadczeń także w takich sytuacjach. Nowe regulacje mają uprościć

system, ograniczyć liczbę sporów i zmniejszyć obowiązki administracyjne dla osób prowadzących pozarolniczą działalność - eliminując konieczność składania wniosków o przywrócenie terminu opłaty składki w razie jej nieterminowego lub częściowego uiszczenia. W konsekwencji Sąd I instancji przyjął, że celem ustawodawcy było wyłącznie uproszczenie systemu oraz ochrona osób prowadzących działalność gospodarczą przed negatywnymi skutkami wyrejestrowania z ubezpieczenia chorobowego - także w przypadkach korekt deklaracji rozliczeniowych, jak miało to miejsce w analizowanej sprawie. W uzasadnieniu projektu ustawy wskazano również, że termin do 30 czerwca 2022 r. na złożenie wniosku o przywrócenie terminu do opłacenia składki miał zapewnić wystarczający czas na dostosowanie się do nowych zasad.

W odniesieniu do niniejszej sprawy Sąd I instancji stwierdził, że sytuacja odwołującej przemawia za uznaniem składki za listopad 2021 r. za opłaconą w terminie, mimo że decyzja ZUS już po uchyleniu przepisu art. 14 ust. 2 pkt 2 i po upływie wyznaczonego terminu. Gdyby ZUS wcześniej poinformował odwołującą o konieczności złożenia wniosku o przywrócenie terminu, miałaby ona realną możliwość wystąpienia o zgodę na późniejsze opłacenie składki za listopad 2021 r. Sąd I instancji, choć ma świadomość, że w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych nie stosuje się zasad współżycia społecznego, podkreśla jednak znaczenie wykładni celowościowej oraz uwzględnienia indywidualnej sytuacji ubezpieczonego, który dotychczas rzetelnie wypełniał swoje obowiązki wobec ZUS. Wprowadzenie art. 14 ust. 2 pkt 2 było wyrazem przekonania ustawodawcy, że brak terminowej lub pełnej opłaty składki świadczy o rezygnacji z dobrowolnego ubezpieczenia. Wznowienie ubezpieczenia wymagało ponownego zgłoszenia lub wniosku o przywrócenie terminu - co miało być wyrazem woli powrotu do ubezpieczenia. W niniejszej sprawie jednak nie można mówić o świadomej rezygnacji - odwołująca się regularnie opłacała składki w przekonaniu, że robi to prawidłowo, a ZUS nie informował o jakichkolwiek nieprawidłowościach w tym zakresie.

Z orzecznictwa Sądu Najwyższego wynika, że proces wykładni oraz stosowania art. 14 ust. 2 pkt 2 ustawy systemowej sprzed nowelizacji powinien być dokonywany w sposób pozbawiony nadmiernego rygoryzmu, uwzględniający dotkliwość skutku w postaci ustania dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego w sytuacji, gdy ubezpieczony uiszcza ostatecznie składkę po terminie, przejawiając tym samym wolę dalszego podlegania ubezpieczeniu (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 28 stycznia 2021 r., III USK 42/21). Powyższy pogląd Sąd Rejonowy określił jako ugruntowany w orzecznictwie. Zgoda na opłacenie składek po terminie nie powinna być uzależniona wyłącznie od braku winy wnioskodawcy. Przywilej ten powinien w pierwszej kolejności przysługiwać tym osobom, które uchybiły obowiązkowi terminowego opłacenia składki jedynie incydentalnie, a poza tym rzetelnie wywiązywały się z obowiązków płatnika zarówno wcześniej, jak i później, oraz które niezwłocznie uregulowały zaległość po jej wykryciu. Przy ocenie takiego uchybienia istotne znaczenie ma dotychczasowa historia ubezpieczenia, w szczególności regularność opłacania składek w przeszłości, dany przypadek nie musi być wyjątkowy i szczególnie uzasadniony ale taki, który obiektywnie usprawiedliwia i tłumaczy, dlaczego składka nie została należycie opłacona. Przykładowo może być to brak pieniędzy wywołany czynnikami niezależnymi od ubezpieczonego, siłą wyższą, wypadkiem losowym, brak należytej informacji ze strony organu rentowego, trudna sytuacja zdrowotna i rodzinna, długoletni okres opłacania składek na ubezpieczenie, przy jednoczesnym braku zaległości na koncie ubezpieczonego oraz terminowym opłacaniu składek na ubezpieczenie chorobowe przez przedsiębiorcę (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z 12 kwietnia 2022 r., III AUa 1355/20, wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi z 11 czerwca 2015 r., III AUa 921/14, wyrok Sądu Apelacyjnego w Lublinie z 22 lipca 2015 r., III AUa 387/15, wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi z 21 kwietnia 2015 r., III AUa 943/14, wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z 19 lipca 2022 r., III AUa 1479/21, wyrok Sądu Apelacyjnego). Sąd Rejonowy wskazał, iż ubezpieczona opłaciła składkę z zaledwie parudniowym opóźnieniem, przy czym należy wskazać, iż było to incydentalne, jednorazowe uchybienie, gdyż poza nim odwołująca zawsze w terminowy sposób uiszczała składki w odpowiedniej wysokości. Jednocześnie Sąd Rejonowy miał na uwadze, iż nieterminowe opłacenie składki było następstwem opóźnienia w przelaniu odwołującej wynagrodzenia przez współpracującą z nią firmę. Po uzyskaniu zaś swego honorarium odwołująca niezwłocznie opłaciła składkę. W wyżej przywołanym orzeczeniu znikome opóźnienie w uiszczeniu składki, jego incydentalność oraz zaistnienie okoliczności niezawinionej przez ubezpieczonego, stanowiącej przyczynę opóźnienia, Sąd Najwyższy określił jako „uzasadniony przypadek do wyrażenia zgody na opłatę brakującej składki po terminie, co ostatecznie prowadzić musi do potwierdzenia ciągłości jej dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego”.

Niniejsza sprawa nie może być także rozpatrywana bez dokonania oceny, czy organ rentowy dopełnił swoim obowiązkom wynikającym z art. 8 oraz art. 9 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. 2024.572 t.j., dalej jako: k.p.a.). Na podstawie art. 8 k.p.a. należy stwierdzić, że organy administracji publicznej prowadzą postępowanie w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej, kierując się zasadami proporcjonalności, bezstronności i równego traktowania. Z brzmienia art. 9 k.p.a. wynika zaś, iż organy administracji publicznej są obowiązane do należytego i wyczerpującego

informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego. Organy czuwają nad tym, aby strony i inne osoby uczestniczące w postępowaniu nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa, i w tym celu udzielają im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek. ZUS, jako organ administracji publicznej, musi prawidłowo wypełniać określone obowiązki informacyjne, a jego działania względem ubezpieczonych powinny być analizowane z jednoczesną weryfikacją, czy nie naruszały zasad wynikających z art. 8 k.p.a. i art. 9 k.p.a. Art. 9 k.p.a. ustanawia zasadę obowiązku udzielania informacji co do okoliczności faktycznych i prawnych przez organy administracji publicznej. Organ administracji ma obowiązek informowania stron o przepisach proceduralnych i materialnych dotyczących rozpatrywanej sprawy. Sąd Rejonowy podkreślił, iż z utrwalonej linii orzeczniczej jasno wynika, iż obywatel działający w przekonaniu, iż działania organów względem niego są prawidłowe, nie powinien doznać uszczerbku, a podanie nieprawdziwej czy niepełnej informacji przez organ to naruszenie zasady unormowanej w art. 9 k.p.a. Organy nie mogą wykorzystywać wątpliwości obywateli w sferze ich sytuacji prawnej, szczególnie przy stanie faktycznym, który nie jest jednoznaczny i może powodować wątpliwości ubezpieczonych, którzy nie dysponują fachową wiedzą. Błędna postawa organu, brak pouczenia lub dezinformacja nie może rodzić negatywnych skutków względem ubezpieczonego. Realizacja obowiązków wynikających z art. 9 k.p.a. polega, między innymi, na powinności organu administracji poinformowania strony w sposób szczegółowy o tym, od jakich okoliczności zależy rozstrzygnięcie sprawy i jakie dowody powinny być przedstawione przez stronę, aby zostało wydane rozstrzygnięcie o treści żądanej przez stronę. Obowiązek udzielania stronie informacji powinien być rozumiany w jak najszerszy sposób, jego naruszenie zaś należy traktować jako wystarczającą przesłankę do uchylenia decyzji, ( por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 9 lutego 2006 r., II OSK 500/05, wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 4 stycznia 2022 r., I SA/Gd 1382/21, wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 6 września 2001 r., V SA 44/01, wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 czerwca 1997 r., SA/Lu 2087/95). W wyroku z dnia 22 stycznia 2020 r., sygn. I UK 311/18 Sąd Najwyższy wskazał, iż choć ustawa nie określa wprost sankcji za nie wywiązanie się organu rentowego z obowiązku informacyjnego, należy uznać, że osoba ubezpieczona nie powinna ponosić ujemnych konsekwencji wynikających z wadliwego zachowania organu rentowego. Organ rentowy nie może przerzucać na nią ciężaru odpowiedzialności za skutki własnych zaniedbań. W niniejszej sprawie ZUS nie tylko nie poinformował odwołującej o wygaśnięciu jej dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego z uwagi na opóźnienie w opłaceniu składki, ale także przez cały okres od grudnia 2021 roku utrzymywał ją swoimi działaniami w uzasadnionym przekonaniu, iż pozostaje osobą podlegającą ubezpieczeniu chorobowemu. Organ bowiem konsekwentnie księgował wpłaty dokonywane w kolejnych miesiącach przez odwołującą na poczet ubezpieczenia chorobowego, w swych systemach informatycznych utrzymywał informację z której wynikało, iż odwołująca podlega ubezpieczeniu chorobowemu, nadpłata zaś na koncie ubezpieczonej wynosiła 17,31 zł. Gdyby ZUS przyjął, że ubezpieczenie chorobowe odwołującej wygasło w grudniu, nadpłata powinna wynosić kwotę stanowiącą sumę wszystkich wpłat odwołującej dokonanych na rzekomo nieobejmujące ją według ZUS ubezpieczenie chorobowe, zatem kwotę nieporównywalnie wyższą. Niedopuszczalna jest sytuacja, w której ZUS, po tak długim okresie nie tylko braku poinformowania odwołującej, ale także wywoływania w niej uzasadnionego przekonania, że pozostaje osobą ubezpieczoną, dopiero w momencie złożenia wniosku o zasiłek macierzyński stwierdza, iż odwołująca od ponad roku nie podlega ubezpieczeniu chorobowemu. Postawę taką określić należy jako rażące naruszenie obowiązków informacyjnych organu oraz wynikającej z art. 8 k.p.a zasady zaufania do władzy publicznej.

Podsumowując, ustawodawca jednocześnie usunął z ustawy systemowej przepis art. 14 ust. 2 pkt 2, aby samo nieterminowe opłacenie składki nie powodowało automatycznego wyłączenia z dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego, uzasadniając to dużą liczbą zasadnych wniosków o przywrócenie terminu. Jednocześnie pozbawił ubezpieczonych możliwości składania takich wniosków, mimo że były one wcześniej oczywiście uzasadnione. W ocenie Sądu Rejonowego, w tej sytuacji należy zarzucić ZUS-owi naruszenie obowiązków wynikających z art. 8 i 9 k.p.a., a zatem nie można obarczać odwołującego się skutkami bezczynności organu, zwłaszcza że działał on w dobrej wierze i regularnie opłacał składki w pełnej wysokości. W konsekwencji Sąd I instancji uznał, że dobrowolne ubezpieczenie chorobowe nie wygasło, a zatem niezdolność do pracy powstała w okresie objętym ochroną ubezpieczeniową.

Sąd I instancji uwzględnił, że sytuacja odwołującej kwalifikowałaby się do przywrócenia terminu zapłaty składki według wcześniejszego brzmienia przepisów (sprzed 1 stycznia 2022 r.). Opóźnienie w zapłacie było bowiem minimalne - tylko jednodniowe - i miało miejsce jednorazowo, a ponadto odwołująca zarówno wcześniej, jak i później opłacała składki terminowo i w pełnej wysokości. Jednodniowe opóźnienie było incydentalne i w pełni uzasadnione. W ocenie Sądu Rejonowego taka sytuacja przemawiałaby za przywróceniem terminu płatności.

Biorąc pod uwagę analizę przepisów zmieniających ustawę o systemie ubezpieczeń społecznych, celowościową wykładnię prawa, obowiązki informacyjne ZUS oceniane przez pryzmat art. 8 i 9 k.p.a. oraz okoliczności, które w poprzednim stanie prawnym uzasadniałyby przywrócenie terminu płatności, Sąd Rejonowy stwierdził, że ubezpieczenie chorobowe odwołującej się nie wygasło z dniem 1 grudnia 2021 r., oraz że pozostawała ona objęta tym ubezpieczeniem. W związku z tym Sąd I instancji zmienił decyzję ZUS i przyznał odwołującej prawo do zasiłku macierzyńskiego za sporny okres.

W świetle powyższego Sąd I instancji orzekł jak w sentencji wyroku (wyrok – k. 95 a.s.; uzasadnienie – k. 106-110 a.s.).

Zakład Ubezpieczeń Społecznych (...) Odział w S. złożył apelację od wyroku Sądu Rejonowego, zaskarżając wyrok w całości i wnosząc o jego zmianę poprzez oddalenie odwołania, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Rejonowemu dla Warszawy Pragi-Południe w Warszawie do ponownego rozpoznania. Nadto organ rentowy wniósł o zasądzenie od ubezpieczonej na rzecz organu rentowego kosztów zastępstwa procesowego za I i II instancję według norm przepisanych.

Zaskarżonemu wyrokowi zarzucił:

1.  naruszenie art. 233 § 1 K.p.c. poprzez dokonanie błędnych ustaleń faktycznych polegających na przyjęciu, że odwołująca U. X. ma przyznane prawo do zasiłku macierzyńskiego od 16 czerwca 2023 r. do 2 listopada 2023 r. oraz zasiłku macierzyńskiego za okres urlopu rodzicielskiego od 03 listopada 2023 r. do 13 czerwca 2024 r.;

2.  naruszenia przepisów prawa materialnego, tj. art. 14 ust 2 pkt 2 ustawy o sus sprzed 1 stycznia 2022 r. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i uznanie, że odwołująca U. X. ma przyznane prawo do zasiłku macierzyńskiego od 16 czerwca 2023 r. do 02 listopada 2023 r. oraz zasiłku macierzyńskiego za okres urlopu rodzicielskiego od 03 listopada 2023 r. do 13 czerwca 2024 r., pomimo tego, że opłacono składkę z opóźnieniem, nie złożono formalnego wniosku o przywrócenie terminu do opłacenia składki, nie złożono formalnego wniosku o objęcie dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym do 30 czerwca 2022 r.;

3.  naruszenia przepisów prawa materialnego, tj. art. 6 ust 1 w zw. z art. 11 ust 4 pkt 2 „ustawy zasiłkowej" poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i uznanie, że odwołująca U. X. ma przyznane prawo do zasiłku macierzyńskiego od 16 czerwca 2023 r. do 2 listopada 2023 r. oraz zasiłku macierzyńskiego za okres urlopu rodzicielskiego od 03 listopada 2023 r. do 13 czerwca 2024 r., pomimo tego, że opłacono składkę z opóźnieniem, nie złożono formalnego wniosku o przywrócenie terminu do opłacenia składki, nie złożono formalnego wniosku o objęcie dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym do 30 czerwca 2022 r.;

4.  naruszenie art. 8 i art. 9 Kodeksu postępowania administracyjnego, polegające na przyjęciu, iż niedopełnienie przez organ rentowy wynikających z ww. przepisów obowiązków informacyjnych, co do warunków podlegania ubezpieczeniu chorobowemu przez osobę ubezpieczoną z tytułu pozarolniczej działalności po zakończeniu pobierania zasiłku macierzyńskiego powoduje, że działania formalne podjęte przez taką osobę powinny być traktowane jako faktyczne i skuteczne złożenie wniosku o objęcie dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym, podczas gdy prawidłowa wykładnia powyższych przepisów powinna prowadzić do wniosku, że niedopełnienie obowiązków informacyjnych przez organ rentowy nie może powodować objęcia osoby prowadzącej pozarolniczą działalność dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym po zakończeniu pobierania zasiłku macierzyńskiego, ponieważ wymaga to złożenia wyraźnego i stosownego wniosku.

W uzasadnieniu swojego stanowiska organ rentowy zauważył, że na poparcie argumentacji Sąd I instancji powołał się także na wyroki Sądu Najwyższego. Organ rentowy wskazał, że wszystkie te orzeczenia zostały wydane w poprzednio obowiązującym stanie prawnym, tj. przed 2022 r. Nie można zatem stosować argumentacji tam zawartej do przedmiotowej sprawy bowiem uprzednio dopuszczalne było złożenie dorozumianego wniosku o objęcie dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym, co aktualnie jest niemożliwe. W obecnym stanie prawnym należy badać czy, a jeśli tak to w jakiej dacie zgłoszenie zostało złożone w Zakładzie. Okoliczności poboczne, nie mają znaczenia dla uznania skuteczności złożenia wniosku (apelacja z dnia 27 maja 2025 r. – k. 119-122 a.s.).

W odpowiedzi na ww. apelację organu rentowego U. X. wniosła o oddalenie apelacji. W uzasadnieniu swojego stanowiska ubezpieczona wskazała, że Sąd I instancji w sposób prawidłowy ocenił dowody przestawione przeze mnie w toku postępowania. Z wydruków z PUE ZUS wynika jasno, że:

a. organ nie informował jej w prowadzonych przez niego systemach o ustaniu dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego;

b. wszelkie informacje umieszczane przez ZUS sugerowały, że nie doszło do ustania w jej przypadku dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego, co spowodowało, że nie miała wiedzy o konieczności złożenia wniosku o przywrócenie do tego ubezpieczenia;

c. organ uiszczaną przeze nią składkę zaliczał na poczet dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego. ZUS nie informował o tym, że posiada nadpłatę w wysokości, która byłaby odpowiednia w sytuacji gdyby organ uznawał, że nie podlega ubezpieczeniu chorobowemu.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie dopełnił swoim obowiązkom wynikającym z art. 8 k.p.a. i art. 9 k.p.a. Organ wbrew swoim ustawowym obowiązkom nie prowadzi PUE ZUS w sposób budzący zaufanie ubezpieczonych do władzy publicznej. ZUS w sposób oczywisty nie wywiązał się z obowiązku do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych. W PUE ZUS brak jest wyjaśnień i wskazówek, a takie powinny się znaleźć, gdyby informacje zamieszczane w PUE ZUS dotyczyły kwestii, których organ wskazał w apelacji. Jak słusznie wskazał Sąd I instancji - Zakład Ubezpieczeń Społecznych, jako organ administracji publicznej, musi prawidłowo wypełniać określone obowiązki informacyjne (odpowiedź na apelację z dnia 2 lipca 2025 r. – k. 136-140 a.s.).

Sąd Okręgowy Warszawa-Praga w Warszawie VII Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych postanowieniem z dnia 9 sierpnia 2025 r. odrzucił apelację organu rentowego (postanowienie z dnia 9 sierpnia 2025 r. – k. 141 a.s.; uzasadnienie – k. 149 a.s.). Zażalenie na ww. orzeczenie złożył Zakład Ubezpieczeń Społecznych (...)Oddział w S. (zażalenie z dnia 18 września 2025 r. – k. 151-153 a.s.; odpowiedź na zażalenie – k. 163-164 a.s.).

Postanowieniem z dnia 18 lutego 2026 r. Sąd Okręgowy Warszawa-Praga w Warszawie uchylił zaskarżone postanowienie (postanowienie z dnia 18 lutego 2026 r. – k. 175 a.s.; uzasadnienie – k. 180-183 a.s.).

Apelację od wyroku Sądu Rejonowego złożył również Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w J., zaskarżając go w całości i wnosząc o jego zmianę poprzez oddalenie odwołania oraz zasądzenie od ubezpieczonej na rzecz organu rentowego kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych za obie instancje.

Zaskarżonemu wyrokowi zarzucił:

1.  naruszenie prawa procesowego, tj. art. 233 § 1 k.p.c. poprzez błędne ustalenie, że według informacji zawartych w PUE-ZUS oraz rejestrze ubezpieczonych odwołująca od 1.09.2021 r. podlegała dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej, podczas, gdy w wydruku z PUE-ZUS (załącznik nr 3 do odwołania) wskazane są rodzaje ubezpieczeń, do których ubezpieczona się zgłosiła, data zgłoszenia, tytuł ubezpieczenia itp., co nie jest jednak potwierdzeniem podlegania ubezpieczeniom, jak uznał Sąd;

2.  naruszenie prawa procesowego, tj. art. 233 § 1 k.p.c. poprzez uznanie, że organ zobowiązany był do informowania ubezpieczonej o sposobie rozliczania dokonywanych przez nią wpłat, podczas, gdy obowiązek naliczenia i opłacenia składek w odpowiednim terminie i wysokości spoczywa na płatniku składek, tj. ubezpieczonej, a przepisy art. 8 i 9 k.p.a. nie nakładają na organ obowiązku bieżącej, comiesięcznej weryfikacji prawidłowości składanych dokumentów rozliczeniowych i wysokości opłacanych składek;

3.  naruszenie prawa materialnego, tj. art. 14 ust. 2 pkt 2) ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w brzmieniu obowiązującym do 31.12.2021 r. poprzez jego niezastosowanie i błędne uznanie, że ubezpieczona podlegała dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu od listopada 2021 r., pomimo opłacenia składki za listopad 2021 r. po ustawowym terminie, podczas gdy przepis ten przewiduje ustanie dobrowolnego ubezpieczenia z mocy ustawy od pierwszego dnia miesiąca, za który nie opłacono w terminie składki na to ubezpieczenie;

4.  naruszenie prawa materialnego, tj. art. 14 ust. 2 pkt 2) ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w brzmieniu obowiązującym do 31.12.2021 r. poprzez jego niezastosowanie i wadliwe uznanie, że „dobrowolne ubezpieczenie chorobowe ubezpieczonej nie wygasło z dniem 1.12.2021 r.", podczas gdy dobrowolne ubezpieczenie chorobowe ubezpieczonej ustało z mocy ustawy i to od 1.11.2021 r.;

5.  naruszenie prawa materialnego, tj. art. 1 ust. 1 ustawy o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa poprzez uznanie, że ubezpieczona podlegała dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu w dniu 16.06.2023 r. i w związku z tym uzyskała prawo do zasiłku macierzyńskiego za sporny okres, podczas, gdy od 1.11.2021 r. dobrowolne ubezpieczenie chorobowe ubezpieczonej ustało z mocy ustawy.

W uzasadnieniu swojego stanowiska organ rentowy wskazał, że ustalenie Sądu jest nieprawidłowe. Sąd oparł swojego ustalenia na podstawie wydruku z PUE-ZUS. Z dokumentu tego wynika jednak wyłącznie to, że ubezpieczona zgłosiła się do ubezpieczeń, w tym do dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego od 1.09.2021 r., z jakiego tytułu, pod jaką nazwą płatnika itp. W dokumencie tym nie ma informacji o przebiegu ubezpieczenia. Informacja ta obejmuje dane dotyczące zgłoszenia do ubezpieczeń podane przez ubezpieczoną. Wskazany dokument nie stanowi potwierdzenia podlegania ubezpieczeniom, zwłaszcza dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu, które do 31.12.2021 r. uzależnione było wprost od prawidłowego opłacania składek na to ubezpieczenie. To na płatniku składek, czyli w niniejszej sprawie na ubezpieczonej, spoczywa obowiązek prawidłowego, tj. w odpowiedniej wysokości i w odpowiednim terminie, opłacania składek. Wbrew twierdzeniu Sądu organ rentowy nie ma obowiązku comiesięcznego bieżącego weryfikowania składanych przez płatników dokumentów rozliczeniowych i sprawdzania wysokości opłaconych składek. Ubezpieczona nie wystąpiła z wnioskiem o wyrażenie zgody na opłacenie składki po terminie, co mogłoby pozwolić na utrzymanie ciągłości tego ubezpieczenia (apelacja z dnia 2 czerwca 2025 r. – k. 124-127 a.s.).

Sąd Okręgowy zważył, co następuje:

Obie apelacje wniesione przez organ rentowy nie zasługiwały na uwzględnienie.

Sąd I instancji poczynił prawidłowe ustalenia faktycznie, przeprowadził wystarczające postępowanie dowodowe, a następnie dokonał właściwej oceny zebranych dowodów i wyciągnął poprawne wnioski, które legły u podstaw wydania zaskarżonego wyroku. W konsekwencji Sąd Okręgowy, oceniając jako prawidłowe ustalenia faktycznie dokonane przez Sąd I instancji, przyjął je za własne, co oznacza, że zbędne jest ich szczegółowe powtarzanie.

Zdaniem Sądu, zarzuty obu apelujących w znacznej części sprowadzają się do polemiki z prawidłowymi ustaleniami faktycznymi Sądu Rejonowego oraz prezentowania własnej, korzystnej dla organów rentowych interpretacji zgromadzonego materiału dowodowego. Tymczasem skuteczne postawienie zarzutu naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. wymaga wykazania, że sąd pierwszej instancji uchybił zasadom logiki, doświadczenia życiowego lub regułom prawidłowego rozumowania. Nie jest wystarczające przedstawienie odmiennej oceny materiału dowodowego ani wskazanie, że na podstawie tych samych dowodów możliwe byłoby dokonanie innych ustaleń.

W rozpoznawanej sprawie apelujący nie wykazali, aby ocena dowodów dokonana przez Sąd Rejonowy była dowolna. Przeciwnie, ustalenia faktyczne zostały oparte na dokumentacji zgromadzonej w aktach organu rentowego, dokumentacji znajdującej się na koncie ubezpieczonej w systemie PUE ZUS, a także na zeznaniach odwołującej i świadków, których wiarygodność nie została skutecznie podważona.

Nie zasługuje na uwzględnienie zarzut ZUS Oddział w J. dotyczący błędnego ustalenia, że według informacji zawartych w PUE-ZUS odwołująca podlegała dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu. Organ rentowy pomija bowiem, że Sąd Rejonowy nie wyprowadził tego ustalenia wyłącznie z samego faktu dokonania zgłoszenia do ubezpieczeń, lecz z całokształtu okoliczności sprawy. Bezsporne pozostaje, że przez ponad półtora roku po spóźnionym opłaceniu składki za listopad 2021 r. organ rentowy nie przekazywał odwołującej żadnej informacji wskazującej na ustanie dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego. Jednocześnie w systemie informatycznym ZUS nie były prezentowane dane pozwalające przeciętnemu ubezpieczonemu stwierdzić, że utracił on tytuł do tego ubezpieczenia.

Co więcej, organ rentowy przez cały ten okres rozliczał wpłaty dokonywane przez odwołującą i nie traktował ich jako nienależnych. Trafnie zwrócił uwagę Sąd Rejonowy, że gdyby przyjąć stanowisko prezentowane obecnie przez ZUS, zgodnie z którym ubezpieczenie chorobowe ustało już z dniem 1 listopada 2021 r., na koncie ubezpieczonej powinna zostać wykazana nadpłata odpowiadająca wszystkim składkom wpłaconym na dobrowolne ubezpieczenie chorobowe po tej dacie. Tymczasem saldo konta wskazywało jedynie niewielką nadpłatę, co obiektywnie utwierdzało odwołującą w przekonaniu, że pozostaje nadal objęta ubezpieczeniem chorobowym.

Nie można również podzielić stanowiska organów rentowych, jakoby okoliczności związane z zachowaniem ZUS pozostawały całkowicie irrelewantne dla rozstrzygnięcia sprawy. Owszem, obowiązek prawidłowego opłacania składek obciąża płatnika. Nie oznacza to jednak, że organ rentowy jest zwolniony z obowiązku realizowania zasad wynikających z art. 8 i 9 k.p.a., zwłaszcza w sytuacji, gdy przez długi okres swoim zachowaniem wywołuje u obywatela uzasadnione przekonanie o określonym stanie prawnym.

Sąd Okręgowy podziela stanowisko Sądu Rejonowego, że analiza niniejszej sprawy nie może abstrahować od zasad zaufania obywatela do państwa i jego organów. Nie sposób zaakceptować sytuacji, w której organ przez blisko dwa lata nie sygnalizuje ubezpieczonemu jakichkolwiek nieprawidłowości, księguje wpłaty, utrzymuje w systemach informatycznych informacje pozwalające przyjąć, że ubezpieczenie trwa, a następnie dopiero po złożeniu wniosku o świadczenie stwierdza, że ochrona ubezpieczeniowa wygasła wiele miesięcy wcześniej.

Odnosząc się do zarzutów naruszenia prawa materialnego, wskazać należy, że zasadnicza oś sporu sprowadza się do skutków nowelizacji ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych obowiązującej od dnia 1 stycznia 2022 r.

Nie budzi wątpliwości, że składka za listopad 2021 r. została opłacona po terminie. Bezsporne jest również, że według stanu prawnego obowiązującego do 31 grudnia 2021 r. mogło to prowadzić do ustania dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego. Nie można jednak tracić z pola widzenia szczególnych okoliczności niniejszej sprawy.

Przede wszystkim opóźnienie miało charakter jednodniowy i incydentalny. Odwołująca przez cały okres prowadzenia działalności gospodarczej terminowo wywiązywała się z obowiązków składkowych, a uchybienie wynikało z opóźnienia w przekazaniu jej należnego wynagrodzenia przez kontrahenta. Niezwłocznie po uzyskaniu środków finansowych uregulowała należność wobec ZUS. Okoliczności te nie były przez organ rentowy kwestionowane.

Jednocześnie nie sposób pominąć faktu, że ustawodawca z dniem 1 stycznia 2022 r. całkowicie odstąpił od konstrukcji automatycznego ustania dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego wskutek nieterminowego opłacenia składki. Z uzasadnienia ustawy nowelizującej jednoznacznie wynika, że celem tej zmiany było wyeliminowanie nadmiernego formalizmu oraz ograniczenie negatywnych konsekwencji wynikających z drobnych uchybień składkowych po stronie przedsiębiorców.

W tym kontekście trafnie Sąd Rejonowy odwołał się do wykładni celowościowej oraz do utrwalonej linii orzeczniczej akcentującej potrzebę elastycznej oceny przypadków niewielkich opóźnień w opłacaniu składek. Nie można zgodzić się z organami rentowymi, że całe dotychczasowe orzecznictwo utraciło znaczenie wyłącznie z powodu zmiany stanu prawnego. Nadal aktualne pozostają wyrażone w nim zasady interpretacyjne dotyczące oceny woli ubezpieczonego, charakteru uchybienia oraz proporcjonalności skutków związanych z utratą ochrony ubezpieczeniowej.

W realiach niniejszej sprawy brak jest jakichkolwiek podstaw do przyjęcia, że odwołująca zamanifestowała wolę rezygnacji z dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego. Wręcz przeciwnie, przez cały okres po listopadzie 2021 r. regularnie opłacała składki, pozostawała w przekonaniu o ciągłości ubezpieczenia, a organ rentowy nie podejmował działań mogących to przekonanie podważyć.

Nie zasługują również na uwzględnienie zarzuty dotyczące naruszenia art. 6 ust. 1 ustawy zasiłkowej. Skoro prawidłowo ustalono, że odwołująca pozostawała objęta dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym w dniu porodu, spełnione zostały ustawowe przesłanki przyznania prawa do zasiłku macierzyńskiego oraz zasiłku macierzyńskiego za okres odpowiadający urlopowi rodzicielskiemu.

W konsekwencji Sąd Okręgowy uznał, że zarówno ustalenia faktyczne Sądu Rejonowego, jak i dokonana przez ten Sąd wykładnia przepisów prawa materialnego są prawidłowe. Apelacje obu organów rentowych stanowią jedynie polemikę z trafnym rozstrzygnięciem Sądu pierwszej instancji i nie zawierają argumentów mogących prowadzić do jego wzruszenia.

Z tych wszystkich względów, na podstawie art. 385 k.p.c., obie apelacje podlegały oddaleniu jako bezzasadne.