Postanowienie SN z 15 stycznia 2014, sygn. III KK 322/13
Data orzeczenia
15 stycznia 2014
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Karna, Wydział III
Przewodniczący
SSN Przemysław Kalinowski
Tagi
Podstawa prawna
Pokaż pozostałe podstawy prawne (9)
POSTANOWIENIE
Dnia 15 stycznia 2014 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Przemysław Kalinowski (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Andrzej Ryński
SSN Dorota Rysińska
Protokolant Jolanta Włostowska
przy udziale prokuratora Prokuratury Generalnej Jerzego Engelkinga
w sprawie J. G.
w przedmiocie wyroku łącznego
po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie
w dniu 15 stycznia 2014 r.,
kasacji, wniesionej przez Prokuratora Generalnego
od postanowienia Sądu Apelacyjnego w […]
z dnia 6 marca 2013 r.,
utrzymującego w mocy postanowienie Sądu Okręgowego w L.
z dnia 28 stycznia 2013 r.
oddala kasację, a wydatkami postępowania kasacyjnego
obciąża Skarb Państwa.
UZASADNIENIE
Sąd Rejonowy w O. wyrokiem z dnia 7 lutego 2006 r. skazał J. G. m.in. za
dwa czyny opisane w pkt II i III, o znamionach określonych w art. 279 § 1 k.k.,
które to czyny – według zaakceptowanego przez Sąd opisu zamieszczonego w
akcie oskarżenia – miały zostać popełnione w nocy 1 sierpnia 2003 r. i w nocy 13
sierpnia 2001 r., choć jednocześnie przyjęto, że stanowią one ciąg przestępstw
przewidziany w art. 91 § 1 k.k. Wymierzono za nie karę 2 lat pozbawienia wolności i
150 stawek dziennych grzywny ustalając wysokość jednej stawki na kwotę 20 zł.
2
W wyniku apelacji wniesionej przez obrońcę oskarżonego powyższe
orzeczenie zostało częściowo zmienione wyrokiem Sądu Okręgowego w L. z dnia
2006 r.– w zakresie niedotyczącym wyżej wymienionych czynów. Jednocześnie,
sąd odwoławczy w pisemnych motywach wskazał na oczywistą omyłkę pisarską,
jaka zaistniała w odniesieniu do dat czynów z pkt II i III wyroku Sądu I instancji – i
nakazał jej sprostowanie (k. – 1173). Ten ostatni wyrok był przedmiotem kontroli
kasacyjnej, której zakres – z uwagi na treść zarzutów – nie obejmował zagadnienia
dat popełnienia czynów, o jakich była wyżej mowa. Zarazem, treść wytycznych
sformułowanych przez Sąd Okręgowy w uzasadnieniu przedmiotowego wyroku
była na tyle wyraźna i jednoznaczna, że nie dawała podstaw do ingerencji ze strony
Sądu Najwyższego na tym etapie postępowania.
Wyrok Sądu Rejonowego w O. w sprawie sygn. akt II K 189/04 został
następnie objęty wyrokiem łącznym Sądu Okręgowego w L. z dnia 5 listopada
2007 r. sygn. akt IV K 214/07 – z tym, że w części dotyczącej czynów z pkt II i III
wyroku w/w Sądu Rejonowego, stwierdzono brak warunków określonych w art. 85
k.k. z uwagi na datę 1 sierpnia 2003 r. figurującą w ich opisie. W tym więc zakresie
umorzono postępowanie w przedmiocie wyroku łącznego. Przyjęto bowiem, że
pierwszym wyrokiem wyznaczającym granicę łączenia – jest wyrok Sądu
Rejonowego w L. z dnia 13 czerwca 2003 r. w sprawie IX K 253/2003, który miał
zapaść przed popełnieniem czynu z 1 sierpnia 2003 r. Na tym etapie postępowania
Sąd Rejonowy w O. nie wykonał bowiem jeszcze polecenia Sądu II instancji i nie
sprostował swego wyroku w sprawie II K 189/04, a Sąd Okręgowy w L. – wydając w
tych warunkach wyrok łączny najwyraźniej nie dostrzegł, że jego wytyczne nie
zostały zrealizowane. Na marginesie trzeba zauważyć, że istnienie takiego
polecenia nie dotarło jeszcze do świadomości Sądu Okręgowego w L. również w
obecnej sprawie, sygn. akt IV K 355/12, o czym przekonuje uwaga tego Sądu
zawarta na str. 2 uzasadnienia postanowienia z dnia 28 stycznia 2013 r.
Powyższy wyrok łączny został zaskarżony apelacją wniesiona przez obrońcę
oskarżonego i po jej rozpoznaniu Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 12 lutego 2008 r.,
utrzymał w mocy rozstrzygnięcie Sądu I instancji, także nie reagując na umorzenie
postępowania w części dotyczącej czynów z pkt II i III wyroku Sądu Rejonowego w
O. Ostatecznie do sprostowania wyroku Sądu Rejonowego w O. z dnia 7 lutego
3
2006 r. sygn. akt II K 189/04 doszło dopiero postanowieniem tego Sądu z dnia 16
sierpnia 2011 r. (k. – 1288), w następstwie wniosku złożonego przez skazanego z
powołaniem się na wspomniane wyżej uzasadnienie wyroku sądu odwoławczego o
sygn. V Ka 616/06. W wyniku sprostowania w pkt II zarzutów postawionych J. G. -
w miejsce omyłkowo wpisanej daty popełnienia tego czynu, tj. 1 sierpnia 2003 r. –
wpisano prawidłową datę 1 sierpnia 2001 r. W świetle materiałów sprawy nie
budziło bowiem wątpliwości, że właśnie w tej ostatniej dacie przedmiotowy czyn
został popełniony. Znaczenie tej korekty z punktu widzenia prawidłowości wyroku
Sądu Okręgowego w L. z dnia 5 listopada 2007 r. sygn. akt IV K 214/07 nie zostało
dostrzeżone przez ten Sąd i nie spowodowało żadnych działań podjętych z urzędu.
Dopiero bezpośrednie wytknięcie tej bezczynności przez Sąd Najwyższy w związku
z rozpoznaniem sprawy III KO 47/12 (postanowienie z dnia 4 lipca 2012 r.),
doprowadziło do wszczęcia z urzędu postępowania w przedmiocie wydania nowego
wyroku łącznego wobec J. G. albowiem po sprostowaniu daty – czyny z pkt II i III
wyroku Sądu Rejonowego w O. z dnia 7 lutego 2006 r. sygn. akt II K 189/04,
spełniają warunki objęcia wyrokiem łącznym.
Ostatecznie jednak postanowieniem z dnia 28 stycznia 2013 r. sygn. akt IV K
355/12 Sąd Okręgowy w L. umorzył to ostatnie postępowanie z uwagi na
niewzruszoną dotychczas prawomocność rozstrzygnięcia zawartego w wyroku
Sądu Okręgowego w L. z dnia 5 listopada 2007 r. sygn. akt IV K 214/07, którym
umorzono postępowanie w części dotyczącej możliwości objęcia wyrokiem łącznym
orzeczenia Sądu Rejonowego w O. z dnia 7 lutego 2006 r. sygn. akt II K 189/04 – w
zakresie czynów opisanych w nim w pkt II i III.
Po rozpoznaniu zażalenia wniesionego na to postanowienie przez obrońcę J.
G. – Sąd Apelacyjny postanowieniem z dnia 6 marca 2013 r. sygn. akt II AKz 87/13
utrzymał w mocy orzeczenie Sądu I instancji.
Kasację od tego ostatniego rozstrzygnięcia wniósł Prokurator Generalny
zaskarżając je na korzyść skazanego J. G. Autor skargi kasacyjnej zarzucił rażące i
mające istotny wpływ na treść postanowienia naruszenie przepisów prawa
procesowego, tj. art. 433 § 2 k.p.k. w zw. z art. 575 § 2 k.p.k., polegające na
niezasadnym zaaprobowaniu wydanego z rażącym naruszeniem prawa
procesowego, a mianowicie art. 572 k.p.k. w zw. z art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k. przez Sąd
4
Okręgowy orzeczenia o umorzeniu postępowania w przedmiocie wydania wyroku
łącznego z powodu negatywnej przesłanki procesowej – powagi rzeczy osądzonej
– pomimo tego, że na skutek sprostowania oczywistej omyłki pisarskiej w zakresie
wskazanej daty popełnienia czynu – nastąpiła zmiana wyroku Sądu Rejonowego w
O. z dnia 7 lutego 2006 r. sygn. akt II K 189/04 objętego poprzednim wyrokiem
łącznym i zaistniały warunki do połączenia w ramach nowego wyroku łącznego
jednostkowych kar pozbawienia wolności orzeczonych w/w wyrokiem Sądu
Rejonowego w O., wobec czego doszło do naruszenia przepisu art. 85 k.k. W
oparciu o tak skonstruowany zarzut skarżący wniósł o uchylenie zarówno
postanowienia sądu odwoławczego, jak i postanowienia Sądu I instancji i
przekazanie sprawy temu ostatniemu sądowi do ponownego rozpoznania.
Sąd Najwyższy zważył co następuje.
Zarówno zarzut podniesiony w kasacji, jak i sformułowany w niej wniosek –
nie okazały się zasadne i nie mogły zostać uwzględnione, choć oczywiście zgodzić
się trzeba z autorem skargi co do tego, że orzeczenie w przedmiocie wyroku
łącznego wobec J. G. było i pozostaje dotknięte rażącymi naruszeniami prawa
materialnego i procesowego. Niesporne jest bowiem, że wyrok Sądu Rejonowego
w O. z dnia 7 lutego 2006 r. sygn. akt II K 189/04 zawierał oczywistą omyłkę
pisarską w zakresie daty czynu opisanego w pkt II, a w związku z zastosowaniem
instytucji ciągu przestępstw z art. 91 k.k. – jej skutki objęły także czyn opisany w pkt
III. Konieczność jej usunięcia sygnalizował już Sąd Okręgowy w L. w pisemnych
motywach wyroku z dnia 28 czerwca 2006 r. sygn. akt V Ka 616/06 (k. – 1173).
Najwyraźniej jednak z uzasadnieniem tym nie zapoznał się ani Sąd Rejonowy w O.
ani później orzekający Sąd Okręgowy w L., skoro nie tylko nie dokonano
stosownego sprostowania, ale wydano wyrok łączny, w którym wyraźnie i
jednoznacznie orzeczono o braku podstaw prawnych do połączenia kar
wymierzonych za czyny opisane w pkt II i III wyroku Sądu Rejonowego w O. z dnia
7 lutego 2006 r. w sprawie sygn. akt II K 189/04. Jednak, w tej sytuacji, to nie
postanowienia Sądu Okręgowego i Sądu Apelacyjnego w sprawie IV K 355/12
rażąco naruszają prawo, skoro powołują się na przeszkodę procesową w postaci
powagi rzeczy osądzonej. Tym rażącym uchybieniem dotknięty jest natomiast
wyrok łączny Sądu Okręgowego w L. z dnia 5 listopada 2007 r. sygn. akt IV K
5
214/07. Zatem, wobec oczywistej wadliwości wynikającej z naruszenia art. 85 k.k. –
to właśnie ten wyrok wymaga stosownej korekty. Od początku bowiem wyrażał on
błędny pogląd o braku warunków do połączenia kary orzeczonej za czyny opisane
w punktach II i III wyroku Sądu Rejonowego z dnia 7 lutego 2006 r. w sprawie sygn.
akt II K 189/04, który to błąd był wynikiem braku dostrzeżenia oczywistej omyłki
pisarskiej w opisie jednego z tych czynów. Jednak ten błędny pogląd został zawarty
w orzeczeniu, które uzyskało walor prawomocności i nie zostało dotychczas
wzruszone w drodze przewidzianej przez prawo procesowe. Oczywiście
prawomocność orzeczeń w odniesieniu do wyroków łącznych musi uwzględniać
regulację zawartą w art. 575 § 2 k.p.k., która ex lege przewiduje utratę mocy
obowiązującej wyroku łącznego w wypadku uchylenia lub zmiany jednego z
wyroków wchodzących w skład takiego wyroku. Na gruncie obowiązującej
procedury karnej ustawodawca niejednokrotnie posługuje się określeniem „zmiany”
lub „uchylenia” orzeczenia, ale nie ulega wątpliwości, że każdorazowo dotyczy to
sytuacji, gdy chodzi mu o dokonywaną w drodze kontroli instancyjnej lub
nadzwyczajnej ingerencję w treść pierwotnego rozstrzygnięcia (np. art. 437 § 1 i 2
k.p.k., art. 438 k.p.k., art. 456 k.p.k., art. 537 § 1 k.p.k., art. 547 § 2 k.p.k.). Do tej
samej kategorii orzecznictwo zalicza również modyfikacje wyroku jednostkowego
nawet już prawomocnego – wynikające z nowych okoliczności faktycznych lub
prawnych, zaistniałych już po wydaniu tego wyroku, które z mocy prawa lub w
drodze zastosowania szczególnych procedur doprowadzają do odmiennego
ukształtowania jego pierwotnej treści. Należą do nich np. spełnienie przesłanek
materialno-prawnych prowadzących do odwołania warunkowego zawieszenia kary
pozbawienia wolności albo złagodzenie kary wynikające z wejścia w życie
przepisów amnestyjnych lub zastosowania prawa łaski. W tym kontekście
przywołać trzeba też wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 sierpnia 2013 r. III KK
203/13 (LEX nr 1350556), w którym podkreślono, że ta ”zmiana, o której mowa w
przepisie art. 575 § 2 k.p.k., niwecząca z mocy prawa wyrok łączny, wystąpi
zawsze wówczas, gdy w wyniku określonej konfiguracji procesowej zmianie ulegną
rozstrzygnięcia co do kary, czy środków karnych, zawarte w choćby jednym z
podlegających łączeniu wyroków jednostkowych. Zmiana wyroku w rozumieniu art.
575 § 2 k.p.k. obejmuje zatem z pewnością także takie modyfikacje zawartych w
6
tym wyroku rozstrzygnięć o karze (środku karnym), dokonane na podstawie
przepisów obowiązującego prawa materialnego, procesowego czy wykonawczego,
w określonym układzie procesowym, które sprawiają, iż treść owego podlegającego
łączeniu wyroku jednostkowego jest odmienna w stosunku do stanu istniejącego w
momencie wydawania wyroku łącznego, który i ten wyrok jednostkowy obejmował”.
Na uwagę zasługuje w tej wypowiedzi położenie nacisku na to, że przy „zmianie”
wyroku w tym rozumieniu o jakim mowa w przedmiotowym przepisie, chodzi o
ingerencję w treść orzeczenia, a nie o jego formę.
Generalnie można więc powiedzieć, że z punktu widzenia skutków – o
jakich mowa w art. 575 § 2 k.p.k. – relewantne znaczenie mają takie
modyfikacje wyroków jednostkowych objętych wyrokiem łącznym, które są
wyrazem odmiennych ocen prawnych lub ustaleń faktycznych dokonanych
przez sądy odwoławcze lub sąd kasacyjny w orzeczeniach zmieniających lub
uchylających, bądź też wynikają z uwzględnienia w drodze stosownych
procedur – materialno-prawnego lub procesowego oddziaływania nowych
okoliczności faktycznych lub zmian przepisów albo aktów abolicji, łaski i
amnestii, które to okoliczności lub zmiany prawa albo decyzje – nastąpiły po
wydaniu wyroku ulegającego zmianie. Do tej kategorii w żaden sposób nie
należą postanowienia o sprostowaniu wyroków jednostkowych, które były
przedmiotem orzekania w postępowaniu o wydanie wyroku łącznego. Istotą
sprostowania nie jest przecież zmiana pierwotnej treści wyroku, ale właśnie
przywrócenie mu takiej postaci jaką powinien mieć od początku – i miał ją w
przekonaniu organu wydającego orzeczenie. Ingerencja odbywająca się w oparciu
o przepis art. 105 k.p.k. odnosi się zatem do wadliwej formy orzeczenia i w żaden
sposób nie dotyczy jego merytorycznej treści. Tymczasem, to właśnie merytoryczna
treść wyroków objętych postępowaniem w przedmiocie wyroku łącznego
decyduje o tym, czy spełnione są warunki połączenia kar wynikające z art. 85
k.k. Nie można było zatem podzielić poglądu autora kasacji, sprowadzającego się
do twierdzenia, że samo sprostowanie wyroku jednostkowego jest taką zmianą,
która wywołuje skutki przewidziane w art. 575 § 2 k.p.k., tj. ex lege prowadzi do
utraty mocy obowiązującej dotychczasowego wyroku łącznego. Po sprostowaniu
dokonanym postanowieniem Sądu Rejonowego w O. z dnia 16 sierpnia 2011 r.,
7
wyrok tego Sądu w sprawie II K 189/04 przyjął taką postać, jaką powinien mieć w
dacie orzekania i jaką zapewne miał w przekonaniu Sądu, skoro w odniesieniu do
czynów opisanych w pkt II i III wyroku, zastosowano instytucję przewidzianą w art.
91 k.k. Nie doszło natomiast do jego „zmiany” w rozumieniu przepisu art. 575 § 2
k.p.k. Wprawdzie w postanowieniu z dnia 4 lipca 2012 r. III KO 47/12 Sąd
Najwyższy wskazał, że „wydanie lub nawet samo ujawnienie się nowego
jednostkowego wyroku skazującego może spowodować powstanie potrzeby
rozważenia na nowo okoliczności decydujących o tym, które z dotychczas
połączonych wyroków, odpowiadają ustawowym warunkom łączenia – stosownie
do dyrektyw sformułowanych w tym zakresie przez Sąd Najwyższy w uchwale
składu siedmiu sędziów z dnia 25 lutego 2005 r. I KZP 36/04 (OSNKW 2005, z. 2,
poz. 13)”, ale jednocześnie podkreślono, że „badaniem sprawy z punktu widzenia
prawidłowego stwierdzenia warunków do połączenia kar wymierzonych za
poszczególne czyny jednostkowe, poprawnego ustalenia dat tych czynów i
wyroków, którymi przypisano ich popełnienie oraz prawidłowego określenia
wymierzonych kar podlegających (lub nie podlegających ) połączeniu - Sąd
Najwyższy może zajmować się jedynie w drodze ewentualnej kontroli kasacyjnej. W
tej sprawie to postępowanie nie zostało uruchomione przez strony w terminie
przewidzianym przez prawo, zatem obecnie może to nastąpić jedynie z inicjatywy
podmiotów wymienionych w art. 521 k.p.k. Zwłaszcza, że okoliczność wskazywana
przez skazanego, tj. błędne przyjęcie przez Sąd Okręgowy w L. w wyroku z dnia 5
listopada 2007 r. sygn. akt IV K 214/07, iż skazania za czyny opisane w punktach
II I III wyroku Sądu Rejonowego w O. z dnia 7 lutego 2006 r. sygn. akt II K 189/04
(zmienionym wyrokiem Sądu Okręgowego w L. z dnia 28 czerwca 2006 r. sygn. V
Ka 616/06) nie spełniają warunków do objęcia wyrokiem łącznym i podlegają
odrębnemu wykonaniu, może mieć istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia w sprawie
i znacząco wpłynąć na sytuację skazanego”. Tymczasem, w istniejących w
niniejszej sprawie realiach nie doszło ani do wydania nowego wyroku ani do
ujawnienia innego jednostkowego wyroku – pominiętego w ówczesnym
postępowaniu, a zarazem – wpływającego na treść wyroku łącznego. Trudno
mówić o ujawnieniu się jednostkowego skazania, którego nie połączono z innymi,
jeżeli in concreto w wyroku łącznym Sądu Okręgowego w L. z dnia 5 listopada
8
2007 r. sygn. akt IV K 214/07 nie tylko nie pominięto czynów z pkt II i III wyroku
Sądu Rejonowego w O. w sprawie II K 189/04, ale rozstrzygnięto o nich uznając, że
nie spełniają warunków określonych w art. 85 k.k. Orzeczenie o umorzeniu
postępowania w tej części zawarto w pkt II wyroku łącznego i wobec braku
zaskarżenia go w tej części oraz zaniechania rozszerzenia kontroli odwoławczej w
trybie art. 440 k.p.k. przez Sąd Apelacyjny rozpoznający środek odwoławczy
wniesiony przez obrońcę – uzyskało ono walor prawomocności.
Tym samym, nadal pozostaje w mocy błędny pogląd wyrażony w wyroku
Sądu Okręgowego w L. z dnia 5 listopada 2007 r. sygn. akt IV K 214/07 i będące
jego konsekwencją prawomocne rozstrzygnięcie o umorzeniu postępowania w
części dotyczącej czynów opisanych w pkt II i III wyroku Sądu Rejonowego w O. z
dnia 7 lutego 2006 r. w sprawie sygn. akt II K 189/04.
Zatem, analizując obecnie możliwość wydania nowego wyroku łącznego
uwzględniającego fakt sprostowania wspomnianego wyroku, Sąd Okręgowy w L. w
postanowieniu z dnia 28 stycznia 2013 r. sygn. akt IV K 355/12 oraz Sąd
Apelacyjny w postanowieniu z dnia 6 marca 2013 r. sygn. II AKz 87/13, trafnie
uznały, że nadal nie została usunięta przeszkoda procesowa w postaci
rozstrzygnięcia zawartego w pkt II wyroku Sądu Okręgowego w L. z dnia 5
listopada 2007 r. sygn. akt IV K 214/07 i właśnie to orzeczenie powinno stać się
przedmiotem nadzwyczajnego środka zaskarżenia. Tymczasem, taka właśnie, tj.
nadzwyczajna, droga zaskarżenia w/w wyroku łącznego wydanego z rażącym
naruszeniem prawa – nie została dotychczas uruchomiona.
W tej sprawie już sama konfiguracja czynów opisanych w pkt II i III wyroku
Sądu Rejonowego w O. z dnia 7 lutego 2006 r. w sprawie sygn. akt II K 189/04,
połączonych w ciąg przestępstw, nakazywała zwrócić baczniejszą uwagę na daty
ich popełnienia, co pozwoliłoby stwierdzić istnienie podstaw prawnych do objęcia
ich wyrokiem łącznym – po wykonaniu czynności przewidzianych w art. 105 k.p.k.
Umorzenie postępowania w tej części nastąpiło więc wbrew wyraźnej dyrektywie
ustawowej zawartej w art. 85 k.k. Jednak, jak już wyżej powiedziano, tym
uchybieniem są dotknięte orzeczenia, które zapadły w toku postępowania
toczącego się przed Sądem Okręgowym w L. o sygn. akt IV K 214/07. Natomiast
9
skarżący nie wykazał, aby w wyniku podjętego z urzędu postępowania w sprawie
Sądu Okręgowego w L. sygn. akt IV K 355/12, zakończonego postanowieniem
Sądu Apelacyjnego z dnia 6 marca 2013 r. sygn. II AKz 87/13, doszło do
naruszenia przepisów art. 433 § 2 k.p.k. w zw. z art. 575 § 2 k.p.k., bądź też art.
572 k.p.k. w zw. z art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k., jak również art. 85 k.k. Kontrola kasacyjna
nie potwierdziła zasadności zarzutu obrazy wspomnianych przepisów prawa
procesowego i materialnego. Stanowisko zaprezentowane przez sądy orzekające w
toku obecnego postępowania jest wyrazem poglądu prawnego dotyczącego
prawomocności rozstrzygnięć zawartych w wyroku łącznym, przedstawionego wraz
ze stosownym uzasadnieniem i jednoczesnym wskazaniem prawnych środków
zakwestionowania wyroku Sądu Okręgowego w L. z dnia 5 listopada 2007 r. sygn.
akt IV K 214/07, co do którego wadliwości, także podzielono przekonanie autora
kasacji. Jednak, dla osiągnięcia zamierzonego efektu, jej przedmiotem należało
uczynić właśnie to ostatnie orzeczenie.
Z tego też względu kasacja w tej sprawie – w tym kształcie i z tak
określonym przedmiotem zaskarżenia – nie mogła zostać uwzględniona i podlegała
oddaleniu. Nie stoi to jednak na przeszkodzie wniesieniu nadzwyczajnego środka
zaskarżenia skierowanego w odniesieniu do tego orzeczenia, które jest dotknięte
rzeczywistym uchybieniem.
Mając to wszystko na uwadze Sąd Najwyższy orzekł jak w postanowieniu,
obciążając Skarb Państwa – na podstawie art. 638 k.p.k. – wydatkami poniesionymi
w postępowaniu kasacyjnym.